Túrme

Mundaǵy júıe túbegeıli ózgeristerdi kútedi

Tarıhynda túrme bolmaǵan elimizde búginde 43 myńnan astam adam túzeý mekemelerinde jazasyn óteýde. Sottalýshylardyń sany jaǵynan 200-den astam memlekettiń ishinde 31-orynǵa tússek te, bar-joǵy 17 mıllıon halqy bar Qazaqstan úshin bul statıstıka kóńilge jubanysh bola almaıtyny aqıqat. Túrme reformasynda túbegeıli reformalar jasalyp, zańnamaǵa san ózgeris pen toqsan tolyqtyrý engizilgenimen qylmystyń azaıyp, sottalǵandardyń sany sıregeni baıqalmaıdy.

Ras, ózindik ereksheligi kóp qylmystyq-atqarý júıesi salasynda qordalanǵan problemalar jeterlik. Penıtensıarlyq júıeniń jańa tynysyn ashyp, sony tájirıbeler engizýdi kózdegen Qazaqstandaǵy qylmystyq-atqarý júıesin damytý jónindegi 2012-2015 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasy iske qosylǵaly da bir jyldan asty. Tórt jylǵa josparlanǵan baǵdarlamany iske asyrý barysynda bul júıede ne ózgeredi? Sońǵy ýaqytta jıi talqylanyp jatqan máseleler – sottalǵandardy jumyspen qamtamasyz etý arqyly túzeý mekemeleriniń materıaldyq-tehnıkalyq jaǵdaıyn jaqsartý, sottalǵandardy ustaý jaǵdaıyn halyqaralyq standartqa sáıkestendirý, bul standarttyń basty sharty – sottalǵandardy kameralyq ustaý júıesine kóshirý sekildi máseleler qalaı sheshilmek? Biz kóptiń kókeıinde júrgen osy suraqtardyń astaryna úńilip kórgen edik.

Mundaǵy júıe túbegeıli ózgeristerdi kútedi

Tarıhynda túrme bolmaǵan elimizde búginde 43 myńnan astam adam túzeý mekemelerinde jazasyn óteýde. Sottalýshylardyń sany jaǵynan 200-den astam memlekettiń ishinde 31-orynǵa tússek te, bar-joǵy 17 mıllıon halqy bar Qazaqstan úshin bul statıstıka kóńilge jubanysh bola almaıtyny aqıqat. Túrme reformasynda túbegeıli reformalar jasalyp, zańnamaǵa san ózgeris pen toqsan tolyqtyrý engizilgenimen qylmystyń azaıyp, sottalǵandardyń sany sıregeni baıqalmaıdy.

Ras, ózindik ereksheligi kóp qylmystyq-atqarý júıesi salasynda qordalanǵan problemalar jeterlik. Penıtensıarlyq júıeniń jańa tynysyn ashyp, sony tájirıbeler engizýdi kózdegen Qazaqstandaǵy qylmystyq-atqarý júıesin damytý jónindegi 2012-2015 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasy iske qosylǵaly da bir jyldan asty. Tórt jylǵa josparlanǵan baǵdarlamany iske asyrý barysynda bul júıede ne ózgeredi? Sońǵy ýaqytta jıi talqylanyp jatqan máseleler – sottalǵandardy jumyspen qamtamasyz etý arqyly túzeý mekemeleriniń materıaldyq-tehnıkalyq jaǵdaıyn jaqsartý, sottalǵandardy ustaý jaǵdaıyn halyqaralyq standartqa sáıkestendirý, bul standarttyń basty sharty – sottalǵandardy kameralyq ustaý júıesine kóshirý sekildi máseleler qalaı sheshilmek? Biz kóptiń kókeıinde júrgen osy suraqtardyń astaryna úńilip kórgen edik.

Sońǵy on jylda Qazaqstannyń penıtensıarlyq júıesi kúrdeli ózgeristerge ushyrady. Qolǵa alynǵan reformalar, sonyń ishinde, qylmystyq zańnamalardy izgilendirý qarqyndy ári keshendi túrde júrgizildi. Túzeý kolonııalarynda jazasyn óteýshilerdiń quqyqtary, bostandyqtary men zańdy múddelerin qorǵaý aıasynda birqatar mindetti is-sharalar júzege asyryldy. Sottalǵandarǵa medısınalyq qyzmet kórsetý men turmystyq jaǵdaıyn túzeý jumystary jan-jaqty atqarylýda. Tamaqtandyrý normalaryna da erekshe mán berilip otyr. Túzeý mekemeleri qaıta qurylyp, jóndeý jumystary da qarqyndy júrgizilýde. Túrmelerdi zertteý halyqaralyq ortalyǵynyń 2013 jyldyń qańtar aıynda usynǵan derekterine súıensek, Qazaqstan túrme ındeksi boıynsha 221 memlekettiń ishinde 31-orynǵa turaqtaǵan eken. Máselen, 2002 jyly elimizde sottalǵandardyń sany 65 151 bolyp, Qazaqstan dúnıejúzi boıynsha 3-orynǵa shyqqan. Al, on bir jyldan keıin, ıaǵnı, 2013 jyly bul statıstıka – sottalǵandar sany 43 myńǵa deıin azaıǵan. Alaıda, bul derekter kemigenimen, áli de joǵary deńgeıde qalyp otyr. Sebebi, qazirgi tańda ár 100 myń adamǵa 316 jazasyn óteýshiden keledi. Halyqaralyq standart boıynsha, 100 myń adamǵa shaqqanda 150 sottalǵan adamnan kelý kerek bolsa, bizdiń bul kórsetkishimiz halyqaralyq standarttan eki ese kóp. Búgin kolonııalarda otyrǵandardyń 43 paıyzy eki nemese odan da kóp ret sottalǵandar men resıdıvıster.

Al jalpy joǵaryda aıtylǵan kórsetkish 100 myń halyqqa shaqqanda 150 sottalýshydan bolsa, bul qylmystyq ádildik pen túrme menedjmentiniń óz dárejesinde uıymdastyrylǵanyn baıqatar edi. Salystyrmaly túrde alyp qaraıyq, mysaly Tájikstanda túrme ındeksi 130 bolsa, Anglııada – 150, Fransııada – 101, Germanııada – 80. Al, kórshi Reseıde bul kórsetkish 487-ge jetse, AQSh-ta – 716.

Qazir bizdiń elimizdiń jaza óteý oryndarynda aýyr, asa aýyr qylmys jasaǵandar men resıdıvıster ǵana qalǵan. Sondaı-aq, ótken ǵasyrdaǵy toqsanynshy jyldardyń basynda burynǵy KSRO-da 700 myń adam bas bostandyǵynan aıyrý jazasyn ótese, onyń 100 myńy nemese árbir jetinshi sottalǵan jazasyn Qazaqstandaǵy kolonııalarda ótegen. 1975 jylmen 2000 jyl aralyǵynda árbir 35-shi qazaqstandyq sotty bolyp, bizdiń aldymyzǵa tek AQSh pen Reseı ǵana túsipti. Elimiz táýelsizdik alǵan alǵashqy kezderi kolonııalardyń lyq tolýy, sottalǵandardy jasaqqa bólip barak tıpti ǵımarattarda ustaý, azyq-túliktiń jetispeýshiligi, dárigerlik kómektiń nasharlyǵy, sottalǵandar arasynda juqpaly aýrýlardyń jáne ólim-jitimniń kóp bolýy sııaqty problemalar bastan asatyn. Egemendik alǵannan keıin bas bostandyǵynan aıyrýdy almastyratyn jaza túrlerin keńinen qoldanýdy arttyrýǵa, qylmystyq zańnamalardy izgilendirýge baǵyttalǵan 70-ke jýyq zań qabyldandy. Bas bostandyǵynan aıyryl­­­ǵandarǵa 7 ret raqymshylyq jasaldy. Sonyń nátıjesinde sońǵy 12 jyl ishinde bas bostandyǵynan aıyrý jazasyna kesilgender 4 esege azaıǵan. Mysaly, 2000 jyly 40 myń adam sottalsa, ótken jyly 9 myńnan sál ǵana asatyn adam sottalǵan.

Bul bizdiń el úshin úlken jetistik bolǵanymen, sottalǵandar sanyn azaıtýǵa baılanysty atqarylatyn jumystar ushan-teńiz. Sottalǵandarǵa jumsalatyn qarjy da qomaqty. Penıtensıarlyq júıege ketip jatqan shyǵyn da jyldan jylǵa artyp keledi. Sońǵy tórt jyldyń ishinde Qylmystyq-atqarý júıesiniń bıýdjeti 54 paıyzǵa ósken. 2012 jyly bas bostandyǵynan aıyrylǵan bir adamdy ustaý úshin qazynadan 580 myń teńge jumsalǵan. Biraq QAJ mamandary bólingen qarjyny tıimdi paıdalaný joldaryn osy bastan oılastyrý kerektigin alǵa tartady. Sebebi, sottalǵan adamdy ustaýǵa ketken qarjy onyń jasaǵan qylmysynan kelgen zııannan áldeneshe esege asyp ketedi eken. Mysaly, Sol­tús­­tik Qazaqstan oblysynda bir áıel kórshisiniń 10 myń teńge turatyn zatyn urlaǵany úshin 3 jylǵa sottal­ǵan. Al, ony 3 jyl ustaý memleketke 1 mln. 700 myń teńgege túsip otyr. Mun­daı mysaldardy myńdap kelti­rý­ge bolatynyn eskersek, qarjynyń qaı­da ketip jatqanyn shamalaý qıyn emes.

QAJ komıtetiniń bas bostandy­ǵy­nan aıyrylǵandardy elektrondy quraldar arqyly baqylaýdy jetildirýdiń halyqaralyq tájirı­besin jan-jaqty zertteýdegi basty ustanymy da osy bolatyn. Iаǵnı, artyq shyǵyn shyǵarmaý. Sottalǵandardy elektrondy quraldar arqyly baqylaý tájirıbesi kóptegen memleketterde synaqtan súrinbeı ótken. Máselen, AQSh-ta 1990 jyldan bastap zorlyqsyz qylmysqa barǵandardyń barlyǵyn polısııa osy tásilmen baqylasa, Shvesııada telefon kompıýterge qosylady da, sottalǵannyń aıaǵyna arnaıy bilezik kıgiziledi. Sodan soń probasııa qyzme­­­tiniń mamany sottalǵanmen birge otyryp, onyń qaı kezde jumysqa baratyny, qaı kezde úıge keletini týraly keste jasaıdy. Eger sottalǵan osy kestedegi ýaqyt­tan aýytqyp ketse, elektrondy bile­zik arqyly polısııa qyzmetkerine dabyl túsedi. Fransııada tipten jynystyq zorlyq úshin bes jylǵa nemese odan da kóp ýaqytqa sottalǵandar bostandyqqa shyq­qan soń da elektrondy bilezik kıip júrý­ge mindetti eken. Germanııada shartty túrde merziminen buryn bosatylýǵa úmit­ker sottalǵandardyń barlyǵy da bilezik kıedi.

Probasııa jáne sottalǵandardy elektrondy quraldar arqyly baqylaý kóptegen memleketterde burynnan qoldanylatyn tásil. Qylmys deńgeıi tómen dep sanalatyn Danııa, Shvesııa, Fınlıandııa jáne Norvegııa sııaqty elderde elektrondyq bilezik sottalǵandardyń qoǵamnyń qaıtadan tolyqqandy múshesi bolyp qalyptasýyna oń yqpal etýde. Qazir álemniń 60-tan asa elinde qoldanylatyn elektrondy bilezik bizdiń elimizge de keletin kún alys emes. Qylmystyq-atqarý júıesi komıteti tóraǵasynyń orynbasary Teńizjan Jánibekovtiń aıtýynsha, endi bir-bir jarym jyldan keıin qazaqstandyq probasııa salasynyń qyzmetkerleri de qazirgideı alaókpe bolmaı, shartty túrde sottalǵandardy, bas bostandyǵyn shekteý­ge sottalǵandar men merziminen buryn shartty túrde bosatylǵandardy sheteldegi áriptesteri sııaqty elektrondy bilezik arqyly baqylap otyratyn bolady.

Sheteldik tájirıbeni zertteý jumys­tary kezinde shartty túrde sottalǵandardy elektrondy bilezik arqyly baqylaýdyń keń qoldanylatynyna kóz jetkizgennen keıin 2011 jyldyń 18 qańtarynda «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine qylmystyq zańnamany odan ári izgilendirý jáne qylmystyq prosestegi zańdylyqtyń kepildikterin kúsheıtý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zań qabyldandy.

Qylmystyq-atqarý ınspeksııalary qoldanatyn elektrondy baqylaý quryl­ǵylarynyń tizimi de bekitilgen bolatyn. Baqylaýdyń bul tásili sottalǵandardyń qaıtadan durys jolǵa túsýine durys yqpal etip qana qoımaı, jazasyn óteýshilerge jumsalatyn qarjyny únemdeýge de tıimdi ekenin ýaqyttyń ózi dáleldep otyr.

Úkimet 2012 jyly 9 maýsymda bekit­ken Qazaqstandaǵy qylmystyq-atqarý júıesin damytý jónindegi 2012-2015 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamada sottalǵandarǵa qatysty birqatar naqty máseleler qarastyrylǵan. Baǵdarlamanyń basty kózdegeni – túzeý mekemelerindegi qylmys pen quqyq buzýshylyqty azaıtý bolyp tabylady. Sondaı-aq, bul baǵdarlamany júzege asyrý arqyly sottalýshylardyń tárbıe úrdisteri jaqsartylyp, QAJ qurylymdarynyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn nyǵaıtýǵa múmkindik týmaq. Baǵdarla­manyń basym baǵyttary ótken jyly oryndalǵanymen, aldaǵy ýaqytta atqarar jumystar da jetkilikti.

Jalpy, QAJ-dy damytý jónindegi baǵdarlamany júzege asyrýǵa respýb­lıkalyq qazynadan 21 mlrd. teńge kóleminde qarjy bólingen. Bul qarjy­nyń basym bóligi tergeý ızolıatorlary men túzeý mekemelerin salý jáne kúrdeli jóndeý jumystaryna, sonymen qatar, jobalaý-smetalyq qujattaryn daıyndaýǵa jumsalmaq. Qazirgi tańda tergeý mekemelerindegi týberkýlez aýrýy da kókeıkesti máselege aınalǵany aqıqat. Osyǵan oraı, dertke shaldyqqan sottalýshylardy týberkýlezdiń ekinshi satysyna qarsy dári-dármektermen qamtamasyz etý, aýrýdan emdeıtin bólimder, zerthana men bólme qyzmetkerlerine qorǵaý respıratoryn alýǵa da qomaqty qarjy bólý josparlanǵan.

«Baǵdarlamany iske asyrý barysynda elimizdiń penıtensıarlyq júıesine eleýli ózgerister alyp keletin birqatar mańyzdy zańnamalyq aktiler qabyldandy», – deıdi Qazaqstan Respýblıkasy IIM Qylmystyq-atqarý júıesi komıteti tóraǵasynyń orynbasary, ádilet polkovnıgi Teńizjan Jánibekov.

Bas bostandyǵynan aıyrý jazasyna kesilgenderdiń quqyqtyq mártebesi basqa sanattaǵy sottalýshylarmen (bas bostandyǵynan aıyrý jazasynan bólek) salystyrǵanda qatań ekeni barshaǵa túsinikti. Alaıda, bul bas bostandyǵynan aıyrylǵandar «bitken» adam degen sóz emes. Olar da Qazaqstan Respýblıkasynyń azamaty retinde negizgi quqyqtarǵa ıe bolýyn jalǵastyra beredi. Olar tek bostandyǵynan aıyrylǵandar, degenmen de, densaýlyqtaryn saqtaýǵa, ar-ojdan bostandyǵyna, adamı qundylyqtaryn qurmetteýge tolyq quqyqtary bar.

Al, sottalýshylardyń eń bas­ty konstıtýsııalyq quqyǵy – orta bilim alý. Túrme týraly sóz qozǵaǵanda sottalǵandardy jumyspen qamtamasyz etý jaıy áli kúnge deıin mańyzdy másele retinde aldyńnan shyǵady. О́tken jyly túrmelerden bosap shyqqan 13 myń adamnyń tek 30 paıyzy ǵana jumyspen qamtamasyz etilgen eken. Talaı jyldardan beri túıini tarqatylmaı kele jatqan bul máseleni sheshý úshin Bas prokýratýra men Ishki ister mınıstrligi birlesip eki arnaıy joba ázirleýde. Onyń birinshisi – probasııa ınstıtýtyn jetildirý men ony keńinen júzege asyrý bolsa, ekinshisi – sottalǵandardy eńbekpen qamtamasyz etý júıesin jetildirý bolyp tabylady.

– Qazirgi tańda respýblıkalyq mekemelerde 3557 sottalýshy 55 jalpy oqý ornynda bilim alýda. Sonymen qatar, 46 túzeý mekemesinde kóp suranysqa ıe 50-ge jýyq mamandyq boıynsha kásibı jumysshylar daıarlanyp keledi. Aǵymdaǵy jyly oqý pánderiniń tizimi taǵy 6 mamandyqpen, atap aıtqanda, aǵash sheberi, qurylysshy, óńdeýshi-tasshy, tas qalaýshy, jıhaz qurastyrýshy, qural-saımanshy, tokar sekildi kásiptik jumys túrlerimen tolyqqan. Oqýlaryn támamdaǵannan keıin sottalǵandardyń túzeý mekemelerinde, al bostandyqqa shyqqannan keıin aımaqtardaǵy azamattyq kásiporyndarda jumys isteýge múmkindikteri bar. Sondaı-aq, 2012-2013 oqý jyldarynda 4 myńǵa jýyq sottalýshy eńbek naryǵynda suranysy joǵary kásibı bilim men túrli mamandyqtarǵa qol jetkizgen kórinedi. «Qoǵamda «sottalyp kelgenderdi jumysqa almaıdy, olardyń eńbekpen qamtylýy qıyn» degen pikir qalyptasyp qalǵan. Bul máselege birjaqty baǵa berýge bolmaıdy. Sebebi, túzeý mekemesinde alǵan kásibı bilimderin paıdalanyp, búginde bostandyqqa shyqqannan keıin jumys istep júrgender jetkilikti. Jazasyn ótep shyqqandardy jumysqa turǵyzýda aımaqtardaǵy Jumyspen qamtý ortalyqtarynyń kómegi kóp. Bul ortalyqtarǵa túzeý kolonııalarynan qansha adam, qandaı mamandyqpen, qaı kezde bosap shyǵatyndary týraly málimetter berilip turady. Ortalyq usynǵan jumys oryndaryn tańdap, ornalasý máselesiniń búge-shigesin mekemeniń tárbıe jónindegi qyzmetkerleri jan-jaqty túsindirip beredi. Búgingi kúni túzeý mekemelerindegi eńbekke qabilettilerdiń 47 paıyzy jumyspen qamtylǵan. Bul baǵyttaǵy jumystar aldaǵy ýaqytta da jalǵasa bermek. Biz qazirgi tańda túzeý mekemelerindegi jumys ornyn kóbeıtýge erekshe mán berip otyrmyz», deıdi Teńizjan Nurmahanuly.

Aǵymdaǵy jyldyń 28 naýryz kúni Astana qalasynda «Túrme ornyna – probasııa men elektrondy bilezik» atty túrme reformasyna arnalǵan alǵashqy forým ótkeni belgili. Qazaqstan Respýblıkasynyń Bas prokýrory Ashat Daýylbaevtyń qatysýymen ótken aýqymdy sharada alǵash ret elimizdegi probasııa qyzmetin damytýdyń tıimdi joldary kórsetilip, túrme turǵyndarynyń sanyn azaıtýǵa jáne sottalyp kelgenderdiń áleýmettik jaǵdaıyn turaqtandyrýǵa baǵyttalǵan keshendi zańnamalyq jáne uıymdastyrýshylyq-tájirıbelik sharalar qarastyrylǵan bolatyn. Sonyń biri – Qazaqstanda ótken jyldan beri tek shartty túrde sottalǵandarǵa ǵana qatysty qoldanylyp kele jatqan probasııa qyzmeti. Bul qanatqaqty tájirıbe retinde qysqartylǵan túrde engizilgen bolatyn. Osynyń nátıjesinde 2012 jyly 6 myń shartty túrde sottalǵandardyń 2 myńy probasııaǵa tartylypty.

«Túrme reformasynyń» tıimdi jaǵyn qarastyratyn bolsaq, bolashaqta osy sekildi balamaly jaza túrlerin qoldaý, sottalǵandardy ustaýdyń kameralyq júıesine kóshý, kolonııalardan shyqqandardy jumyspen qamtamasyz etý, probasııany tolyq masshtabta júzege asyrý sııaqty jumystardyń mańyzy zor. Mundaı mindetterdi tolyq oryndaýǵa sottalǵandardy áleýmettik beıimdeý jumysynyń tıgizetin yqpaly kóp. 2011 jyldan bastap sottalǵandardy áleýmettik beıimdeý fýnksııasy jergilikti ákimdikterge júktelgeni belgili. Biraq qazirgi tańda respýblıka boıynsha eki-aq beıimdeý ortalyǵy bar.

Qazaqstanda eń alǵashqy túrme 1720 jyly О́skemende salynǵan, HH ǵasyrdyń basynda 20 túrme bolypty. Keńes kezinde qosaqtalyp aıtylatyn eńbek degen sózi túsip qalǵan túzeý mekemeleriniń ǵımarattary jańartýdy qajet etetini sózsiz. Qurylystary eski, edenderi betonnan salynǵan sýyq, t.s.s. kemshilikter jetkilikti. Túzeý mekemeleriniń ǵımarattarynyń qazirgi zaman kóshinen qalyp qoıǵany jasyryn emes. Osyǵan oraı, Qylmystyq-atqarý júıesiniń 2012-2015 jyldarǵa arnalǵan damý baǵdarlamasynda eki túzeý mekemesiniń rekonstrýksııasy men kameralyq ustaýǵa arnalǵan úsh mekemeniń qurylysy, sondaı-aq, 59 mekemege kúrdeli jóndeý jumystaryn júrgizý qarastyrylǵan. Al, elimizdegi túzeý mekemeleriniń basym kópshiligi Keńes kezinde ótken ǵasyrdyń 40-50-jyldarynda salynǵan. Sol kezdegi ereje-talaptarǵa saı bul mekemelerde sottalýshylar jasaq tártibimen, ıaǵnı, bir ǵımaratta 100-150 adamǵa deıin ustalatyn. Qazirgi tańda da Qazaqstandaǵy mekemelerde jazasyn óteýshilerdi negizinen jasaqtyq-barak tárizdi ustaý túri qalyp qoıǵan. Bir ýaqytta jatyn ǵımaratta 150-ge jýyq, ne odan da kóp sottalýshylardy ustaýdyń qıyndyqtary da bar, qolaısyzdyqtary da az emes. Dúnıejúzinde, atap aıtqanda damyǵan elderde túzeý mekemeleriniń tájirıbesi múlde bólek. Al, sottalǵandardy kameralyq ustaý júıesine kóshirý bul – halyqaralyq standart. Biraq bul talapty júzege asyrýǵa bizdiń tozyǵy jetken túzeý mekemeleriniń qazirgi jaǵdaıy múmkindik bermeıdi, – deıdi munan ári T.Nurmahanuly.

Sottalǵandardy kameralyq ustaý júıesine kóshirýdi júzege asyrýdyń qıyndyǵyn eń aldymen osy salanyń mamandary jaqsy sezinedi. Alaıda, bul máselege tek osy salanyń mamandary emes, búkil Qazaqstan halqy kóz tigip otyrǵan ózekti suraq desek, artyq aıtqandyq emes. Sebebi, sottalǵandar tarapynan anda-sanda bolsa da burq ete qalatyn qarsylyq bildirý oqıǵalaryna eleńdemeıtin el az. Mundaı oqıǵalardyń órshýine sottalǵandardy qazirgideı toptap ustaýdyń da sebep bolyp otyrǵany anyq. «Kameralyq ustaý júıesine kóshsek, eń aldymen biz osy jappaı bas kóterýdiń aldyn alamyz, deıdi mamandar. Sebebi, toptanyp júrgendegideı olardyń arasynda qarym-qatynas myqty bolmaıdy. Kameraǵa sottalýshylardy ózderiniń kategorııalaryna qaraı ornalastyrýdyń da mańyzdylyǵy zor. Mysaly, qazir ártúrli aýyr qylmys jasaǵandar da, usaq zańsyzdyqqa barǵandar da birge ustalady. Mundaı jaǵdaıda sottalǵandardyń bir-birine degen yqpaly da kúshti bolady. Ka­merada otyrǵan 2-3 adamdy baqylaý da ońaı bolmaq. QAJ qyzmetkerleri za­manaýı­ tehnıkanyń múmkindigin paıda­lanyp ka­mera ishindegilerdiń árbir is-qı­mylyn ba­qylaı alady. Kameralyq júıede ár kame­ranyń jeke jýynatyn jeri, bólek dáret­hanasy bolady. Demek, bul tazalyq talaby da kózden tasa etilmeıdi degen sóz.

Bul júıeniń utymdy taǵy bir tusy ári eń bastysy – sottalǵandardy kameralyq ustaý júıesine kóshirý arqyly jazasyn óteýshilerdiń ǵana emes, mekeme qyzmetkerleriniń de qaýipsizdigin arttyrýǵa zor múmkindik týmaq. Sebebi, toptap ustalatyn mekemelerde sottalýshylardyń ishki tártibin baqylaý qıyn ekeni aıtpasa da túsinikti. Barakta jazasyn óteýshilerdiń bir-birimen aýyz jalasyp, jospar qurýyna da, óz aralarynda «jazylmaǵan zańdaryn» emin-erkin júrgizýine, aýrýdyń tez taraýyna da qolaıly ekenin ýaqyttyń ózi dáleldep berdi. Mundaı apyr-topyr kezinde sottalýshylardyń bir-birimen eregisip, onyń arty tóbeleske ulasyp jatatyn kezder de az emes. Kameralyq júıeniń taǵy bir artyqshylyǵy retinde osy salada talaı jyldan beri qyzmet etip kele jatqan saqa mamandar – jat dinge kirýdiń saldarynan qylmys jasap sottalǵandar basqa sottalǵandar arasynda ózderiniń teris dinı kózqarastaryn ońdy-soldy nasıhattaı almaıtyndyǵyn aıtady. Sebebi, dinı lańkestik áreketteri úshin sottalǵandardyń kózqarasyn ózgertý óte qıyn. Olarǵa tipten ımamdardyń da shamasy kelmeı jatatynyn QAJ qyzmetkerleriniń ózderi moıyndaıdy. Sol sebepti de QAJ-dyń jańa salynatyn mekemelerinde kameralyq ustaý ereksheligi mindetti túrde eskerilmek. Mysaly, sońǵy 10 jyl ishinde Atyraý, Jambyl jáne Shyǵys Qazaqstan oblystarynda kameralyq ustaý jaǵdaıyndaǵy 3 mekeme salyndy. Almaty qalasy jáne Almaty oblysy qylmystyq-atqarý departamentine qarasty bir tergeý ızolıatory kameralyq ustaýǵa kóshirilgen. Endi Qaraǵandydan salynatyn kolonııa da sondaı bolmaqshy.

Sottalǵandar arasynda sońǵy kez­deri bas kóterýler nemese óz-ózin ja­raqattap qarsylyq kórsetý oqı­­­ǵa­lary jıilep ketkeni eshkimge jasy­ryn emes. Alysqa barmaı-aq, osy jyldyń tamyz aıynda Oral qala­­syndaǵy RÝ-170/2 mekemesinde bolǵan jappaı tártipsizdikti aıtýǵa bolady. Túzeý kolonııalaryndaǵy osyndaı oqys oqıǵalar kezinde «mekeme ishindegi tártip qatań» degen sóz jıi estip qalamyz. Alaıda, túzeý mekemelerinde «tártip óte qatal» dep kesip aıtýǵa bolmaıdy. Sebebi, temir tordyń ar jaǵyndaǵy bas kóterilýlerdiń deni mekeme ákimshiligi júrgizgen arnaıy tekseristen keıin bastalady. Muny, QAJ mamandary da joqqa shyǵarmaıdy. Syrtqa jalǵan aqparat taratyp, eldi dúrliktiretinderdiń basym bóligi birińǵaı kıim-keshekti kııýden bas tartyp, ishki tártipke moıynsynǵysy kelmeıtinder.

Búlik shyǵaryp, qoǵamda «túzeý meke­melerindegi tártip tym qatal, qyz­­met­kerler dóreki» deıtin kereǵar pikir qa­lyp­tastyrǵysy keletinderdiń kóbi mekeme ishindegi erejege baǵynǵysy kelmeıtinder ekenin osy salanyń ysty­­­­ǵyna kúıip, sýyǵyna tońyp júrgen qyz­met­kerler aıtady. Al QAJ mamandary sol erejege saı mindetterdi ǵana talap etedi. Qylmystyq-atqarý júıesiniń IIM qu­ramyna ótkenine eki jyldan asty. Sáı­kesinshe, baqylaý qyzmetin júzege asyratyn kishi basshy quram tolyǵymen IIM-niń ishki áskerine ótti. Qazirgi tańda túzeý mekemelerindegi ishki tártipti qadaǵalap, beketterde kezekshilikke turatyn, aıyp­taý-oqshaýlaý, qabyldaý-ótkizý beketteri, ishki jáne óndiris aımaqtaryna baqylaý júrgizý ishki ásker serjanttaryna júktelgen. Bul, túzeý mekemelerindegi ishki tártip qatań baqylaýda degen sóz.

Túrme – ol daıyn tamaq, kıim-keshek pen seıildeý, aqysyz oqyp, emdelip, qalaı júrem ózim bilem dep arqany keńge salyp, saıran quratyn jer emes. Túzeý mekemesiniń basty mindeti – osynda jazasyn ótep shyǵatyn ár adamnyń aldaǵy ómirine durys baǵyt-baǵdar berý, qaıtyp qylmys jasap, teris jolǵa túsýin boldyrmaý. Eger sottalǵandar túzeý mekemesi ákimshiliginiń tártibine kónbeı, oıyna kelgenin jasaı beretin bolsa, bul zań júzinde olardyń ózderine qaıta taıaq bolyp tıetini sózsiz. Sol sebepti de keı arandatýshylar men teris pıǵyldy toptyń «arynyn» basyp, solardyń tarapynan jıi jasalatyn quqyq buzýshylyqtardyń aldyn alýda tárbıe jumystarynyń alar orny erekshe. Qazirgi tańda sottalǵandarǵa naqty kómek qolyn sozyp, olardyń júris-turystary men minez-qulyqtaryna saraptama jasap otyrǵan psıhologııa qyzmetiniń róli artty. Sonymen qatar, QAJ mekemelerinde túrli mádenı-sporttyq sharalar (KTK, baıqaýlar, jarystar, t.b.) udaıy ótkizilip turady. Bul da tárbıeleý men tártipke shaqyrýdyń utymdy tásili ekeni daýsyz.

Túzelý ár adamnyń ózine jáne aınalasyndaǵy qamqor adamdaryna baılanysty ekeni sózsiz. Alaıda, sottalǵandardyń arasynda eshkimi joq adamdar da bolady nemese bala-shaǵasy men jaqyndary teris aınalyp ketkenderi de barshylyq. Ondaılar bostandyqqa shyqqan soń barar jeri, basar taýy joq bolyp júredi de qaıtadan qylmys jasap, «úırengen jerine» qaıtyp keledi. Al, erkindikke shyqqan soń jańadan ómir bastap ketetinder ókinishke qaraı, óte az.

Túzeý mekemelerinde jaza basyp jazaly bolǵandardyń aldaǵy ómiri durys jalǵasýy úshin atqarylatyn jumystar ushan-teńiz. Alaıda, tálimi berik tárbıeniń ornyn eshnárse almastyra almaıdy.

Adamdy túzeý ońaı is emes. Maıysqan temirdi nemese qısyq ósken taldy túzeýge bolar. Biraq, bir emes birneshe ret qatygezdikke baryp, adam óltirip, opasyzdyq jasaǵandardyń sana-sezimine sańlaý túsirý, tárbıeleý, ómirge degen kózqarasyn ózgertý óte aýyr jumys. Osydan keıin sottalǵandarmen kúnde betpe-bet kelip, jumys isteıtin QAJ qyzmetkerlerine artylatyn aýyrtpalyqty ózińiz baǵamdaı berińiz.

TÚIIN. Baıyrǵy jyldary qylmys jasap, jazalanǵan jandy qamaý kerek bolsa, qazaq onyń qolyn artyna qaıyryp baılap, kise beldigin, bas kıimin sheship, tizerletip, betine kúıe jaǵyp, kıiz úıdiń keregesine baılap qoıady eken. Beldik, bas kıimin sheshkeni – jigittik namysynan aıyrylǵanyn, tize búktirgeni – jazasyn moıyndatqany, al, betine kúıe jaqqany – el aldynda qara bet bolǵanyn bildirtse kerek. Tentegi men telisin úlken arbanyń dońǵalaǵyna tańyp, bolmasa kıiz týyrlyqqa orap tastap-aq tezge salyp alatyn ýaqyttyń ótkeni túsinikti. Alaıda, kisenimiz temir, «kıiz týyrlyǵymyz» qatańdatylǵan zańǵa almassa da qoǵam bolyp qylmysqa alyp barar joldy qysqarta almaǵanymyz ókindiredi.

Baný RAHYMBAIQYZY,

jýrnalıst.

ASTANA.