Syrym aýdanynyń Sholaqańqaty aýyldyq okrýgindegi áýlıe Dádem ata – Jumaǵazy haziret jerlengen kóne qorym buǵan deıin-aq Qazaqstannyń Jalpyulttyq kıeli nysandary qataryna engen qasıetti topyraq bolatyn. Sońǵy jyldary osy qorymda saqtalǵan arab jazýly qulpytastyń biri Syrym batyr zamanynda halqynyń azattyǵy úshin qolyna qarý alyp, atqa qonǵan erdiń biri Ersary batyr Begetaıulyna qoıylǵandyǵy anyqtaldy. Áıgili Sholan batyrdyń shóberesi Ersary batyr óz kezeńinde belgili tulǵa bolǵan. Kishi júzdegi beldi rý – baıbaqtynyń tý kótergen batyry, qazaq-orys qatynasynda esimi tarıhı qujattarda jıi qattalǵan tulǵany Kishi júzdiń bıleýshisi Sherǵazy han Aıshýaquly 1812 jyly tarhan ataǵyna da usynǵan eken.
– Reseı men Qazaqstan arhıvterinde 1785-1813 jyldar arasynda Ersary batyrdyń ómirine qatysty derekter óte kóp. Bul qujattarda Ersary Begetaıulynyń Jaıyq boıyndaǵy kazak-orys bekinisterine soqqy bergendigi, Edil boıyndaǵy qalmaqtardy oısyratyp, kazak-orystar men qalmaqtardy tutqynǵa alǵandyǵy jóninde aıtylady. Ersary batyr Kishi júzdiń saıası ómirinde bolǵan oqıǵalardyń bel ortasynda júrip, 1790 jyly Kishi júzde qazaq-orys qarym-qatynasyndaǵy negizgi máseleler talqylanǵan qazaq starshyndarynyń sezine belsendi qatysqan, – deıdi tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Jánibek Ismýrzın.
El ishinde Ersaryǵa qatysty ańyz áńgimeler, aýyz ádebıeti úlgileri de saqtalǵan. Sonyń birinde bylaı deıdi:
...Bir shaıqasta aýyr jaralanyp, ólermen bolǵan Ersary batyr naızasyn jerge tirep turyp, janyndaǵy baýyry Eltoq batyrǵa: "Men ólsem, osy jerge jerleńder, topyraǵy buıyryp turǵan shyǵar", depti. Sonda Eltoq batyr aǵasyn:
– Qaıyrly bolsyn, Erseke-aý,
Naızanyń kirgen jarasy.
Allanyń jazǵan taǵdyry,
Bolǵan iske ne shara,
Aman-saý bolǵaı arttaǵy –
On eki ata Baıuly,
Sultansıyq balasy! – dep jubatqan kórinedi.
Búginde Batys Qazaqstan oblysynyń Terekti, Syrym aýdandary aýmaǵynda Ersary batyrǵa qatysty eldimeken, jer-sý ataýlary saqtalǵan.
– Jalpy qazaqtyń tutastyǵyn tý etip kótergen, eldiń táýelsizdik jolynda qyzmet etken tarıhı tulǵalarǵa, batyr babalarǵa qurmet kórsetý biz úshin óte mańyzdy is. Sonyń bir aıǵaǵy – osy Ersary batyr kesenesi. О́tken jyly aýdan ortalyǵynda Ersary batyrdyń ómiri men tarıhı qyzmetine arnalǵan konferensııa ótken bolatyn. Sol jıynda aıtylǵan maqsattyń biri búgin oryndalyp otyr. Jáne bir qýanarlyǵy, bul jumystardyń bári halyqtyń, batyr urpaqtarynyń kúshimen jasaldy, bıýdjet qarjysy jumsalǵan joq. 2017 jyly Tuńǵysh Prezıdentimizdiń baǵdarlamalyq maqalasynda kótergen "Rýhanı jańǵyrý" bastamasyn el-jurttyń qoldap ketkeniniń kýási osy. Bizdiń Jympıty topyraǵy kúlli qazaqqa belgili Syrym Datuly, Jahansha Dosmuhameduly ǵana emes, Bulan bı, Taılaq batyr, batyr qyz Aıdana, Esengeldi baı t.b. tarıhı tulǵalar týǵan kıeli ólke. Sondyqtan elimizdiń Jalpyulttyq kıeli mekenderi qataryna engen Dádem ata – Jumaǵazy haziret zıratynyń tarıhy odan ári tereńdep, taǵy bir aqtańdaqtyń orny tolǵanyna qýanyshtymyz. Bul baǵyttaǵy jumystar bolashaqta jalǵasa beretin bolady, – dedi keseneniń ashylý saltanatyna arnaıy kelgen Syrym aýdany ákiminiń orynbasary Asylanbek Sarqulov.
Bıiktigi 7 metrlik aqshańqan kesene mańǵystaýlyq ulýtastan kóterilgen. Qurylysty Ersary batyr atyndaǵy qoǵamdyq qor júrgizgen. Qor belsendisi Nurlan Ermuhanovtyń aıtýynsha, qurylysqa 8 mln teńgedeı qarjy jumsalypty. Bolashaqta qoǵamdyq qor ólketanýǵa qatysty tarıhı izdenisterdi qarjylandyryp, qaıyrymdylyqpen de shuǵyldanbaq eken.
