Rýhanııat • 08 Qyrkúıek, 2020

Ahmet qalpe

29 ret kórsetildi

Qazirgi Aqtóbe oblysy aýmaǵynda HIH ǵasyrdyń aıaǵyndaǵy ýezd ortalyqtary – Temir, Oıyl, Jarmolada (Yrǵyz) kóktem men kúzde saýda-sattyq jármeńkeleri turaqty ótkizilip turǵan.

Oıyldaǵy – Kókjar, Yrǵyz (Jarmola), Temirdegi Qaraqamys jármeńkelerinde Orynbor, Or, Qazan, Samarqand, Buharadan kelgen saýdagerler jergilikti tur­ǵyn­dardyń mal eti men maıyn, jún-terisin ózderi ákelgen azyq-túlik, kıim-keshek, turmystyq buıym­darǵa aıyrbastap áketip jatty. Jármeńkelerde bir jaǵy­nan saýda-sattyq, taýar aıyrbasy qyzý júrse, ekinshi jaǵynan ánshi, kúıshi, qobyzshylar el aldyna shyǵyp tanyldy. Orynbor gene­ral-gýbernatorynyń yq­paly­­men Temir, Yrǵyz, Oıylda saý­­dasy júrip, jármeńkeler júıe­sin jaq­sy damytqan Oryn­bor saý­da­gerleri osy jerge ornyq­qan soń meshit salyp, medrese ashty.

1900 jyly Orynbor Dinı basqarmasy endigi jerde qazaq dala­sy­nyń batys ólkesinde jańadan salynatyn meshitter biryń­ǵaı Qazan úlgisimen salyn­syn degen sheshim shyǵardy. Bul meshitter – tastan qalanǵan, súıir munaraly, terezeleri ja­ryq ári keń, negizinen eki qabat­ty qu­rylystar edi. Osy kezden bas­­tap dala jurty jıi qonys­tan­ǵan aýyldarda sazdan ıle­nip, qol­dan quıylǵan qam kirpishter­den meshit turǵyzýǵa tyıym sa­lyn­­­dy. Aqtóbe oblysynda áli kún­­ge deıin shatyry men esik-tere­­­ze­leri tozǵanymen, mini qur­ǵ­a­maı turǵan Oıyl men Temir eldi­­ me­­ken­­­derindegi jáne Aqtóbe qala­sy­­­nyń eski bóligindegi meshit tastan qa­lanyp, Qazan úlgisimen turǵyzylǵan.

1905 jyly ýezd ortalyǵy –Temir qalasynyń turǵyndarynyń sany eki myńnan asty. Munda ishki Reseıden saýda jaıymen turaqtap qalǵan orys, tatar, bu­har saýdagerleri kóp edi. Jár­meńke jańa taýar aıyrbasyna jol ashqan soń tóńirektegi Jem ózeni­niń boıyndaǵy aýyl jurty da birtindep Temir qalasynyń tóńiregine shoǵyrlana tústi. Bul mekenge teriden túrli turmystyq buıymdar, at ábzelderin jasap satatyn qolónershi sheberler de shoǵyrlana tústi.

 

Temir meshiti qalaı ashyldy?

Imperator Nıkolaı II zamanynda ýezd ortalyǵy, odan keıin Keńes ókimetinde aýdan ortaly­ǵy bolsa da, qazir onyń bárinen aıy­ryl­ǵan eski Temirdiń baıaǵy sal­tana­tyn kúıdirilgen qyzyl kir­pish­ten salynǵan eki qabatty záý­lim meshit qana aıǵaqtap tur. Bul me­­shit­­tiń alǵashqy ımamy – Ahmet qal­pe Nasyrov (1885-1939 jj.). Meshit­­ti Qaraqa­mys jármeń­kesi­nen ba­ıy­ǵan oryn­borlyq tatar Má­jıt Fatk­ýllın 1905 jyly óz qar­­jy­syna saldyryp, bas ımam­­­dyq qyz­metke Ýfa­dan jas bash­­qurt ji­giti – Ahmet qalpeni shaqyrtqan.

 Bashqurttar arasyndaǵy tabyn rýynan shyqqan Ahmet Nasyruly 1885 jyly Ýfa gýbernııasynyń Menzaly qalasynda dúnıege kelgen. Orynbor oblysynyń Saqmar aýdanyndaǵy Qarǵaly medre­sesinde bilim alýy da múmkin. О́ıtkeni, 1749 jyly ashylǵan Qarǵaly medresesi Orynbordaǵy «Hýsaınııa» medresesi sııaqty 1917 jylǵa deıin ishki Reseıdiń asa bilimdi bashqurt, tatar, noǵaı dinı qaıratkerlerin daıyn­daǵan óte yqpaldy oqý orny bola­tyn. Aıta ketetin bir jaıt, Aqtóbe gý­ber­nııasynyń buryn­ǵy ýez­derin­de meshit ustap, bala oqyt­qan jer­gilikti dinı oqyǵan­dardyń esim­derine ımam, ahýn degen dinı ataq­tar qosylyp aıtylsa da, qalpe degen ataq ıelengender joq edi.

1927 jyldan bastap Aqtóbe obl­ysynda din adamdary saıası senim­siz top retinde oqshaýlan­dyrylyp, olardyń basqa jerge qonys aýdarýyna ruqsat etilmedi. Saılaýda da­ýys berý quqyqtarynan da aıyryldy. «Saıası senimsizder» qataryna ilingen Temir boıyndaǵy aýyldar­dyń Ahmet Nasyrov bastaǵan 27 moldasy top-tobymen sottaldy. 1937 jyly 52 jastaǵy qalpe tut­qynd­alyp, sottaldy. Temirde áıeli Raý­shan úsh jas balasymen qaldy.

Jazasyn Oral qalasyndaǵy túrmede ótep jatqan Ahmet qalpe «Oral-Ilesk» temir jol qurylysyna jiberilgen. 1936-1939 jyldary Oraldan Sara­tovqa deıin salynǵan temir joldy negizinen saıası senimsizdikteri úshin sottalǵandar saldy.

 

«Raýshan ájem de sopylyq joldy ustandy»

Qalpeniń nemeresi, 58 jastaǵy Bıbisara Maqsotqyzy Nasyrova qazir Shubarqudyqta turady. Raý­shan ájesiniń baýyrynda ós­ken Bıbisara bylaı deıdi: «Me­niń ájem de atam tárizdi bashqurt qyzy. Bashqurttar on eki rýǵa bólinse, arasynda tabyn rýy jıi kezdesedi. Batys tabyn­­darynyń urany – Alash eken. Mektep oqýshysy kezim. Bir kúni ájem qolyma «mynany saq­tap qoı» dep bir qaǵazdy berdi. Tarqatylǵan eski shejire sııaq­ty. Tabyn, tama, sosyn taǵy bir rý aty jazylǵan eken, qazir esim­de joq. Atam ustalǵannan beri ata-baba shejiresin qupııa saq­tap kelgen ájem tegin bilsin dep neme­re­leriniń estııary meniń qolyma ustatsa da, balalyqpen eski sheji­reni joǵaltyp aldym. О́z shala­ly­ǵym men jaýapsyzdyǵyma áli kúnge deıin ókinemin. Biz jaz bo­ıy keshki asty aýladaǵy úlken sáki­de ishemiz. Sharbaǵymyzdan atam­nyń meshiti kórinip turady. Jaz­dyń uzaq keshterinde ájem meshit jaqqa uzaǵyraq qarap otyryp áńgimesin bastaıdy: «Baıaǵyda bizdiń úıde úlken monsha boldy. Ashtyq aldynda atań meshitke sadaqaǵa jınalǵan aqshany azyqqa aıyrbastap, úıge tyǵyp ákeletin. 1932 jyldyń erte kókteminde qat­ty asharshylyq bastalyp, el bosyp ketti. Osy kezde atań aýla­daǵy mon­shanyń ortasyna qazan qu­ryp, ot jaqtyryp, biz oǵan sú­ıek qaınatyp, oǵan bıdaı, tary salyp sorpa pisiremiz. Aýla­nyń myna jaǵynan ash adamdardy keze­kpen kirgizip sorpa-sý quıyp beremiz. Olar monshanyń ishin­de áldenip es jıyp, artqy esik­ten shyǵyp ketken soń kelesi kezek­te­gilerge tamaq ázirleýge kirisemiz» deıdi. Sosyn únsiz qalady.

– Áje, nege jylap otyrsyz? – deımiz.

– Áı, balalarym-aı, – dep kúr­si­nip birdeńe aıtqysy kelip oqta­la­dy da, irkilip qalady. Bala bolsaq ta, ájemizdiń áldeneden seskenetinin ańǵaryp qalamyz.

«Atamyz kishkene boıly, kózi kók, aqshyl sary adam bolǵan. Aq supy matadan kóılek-shal­bar, onyń syrtynan jeńsiz qara maq­pal beshpet, basyna qara taqııa kıip júrgen. Qoly bos ke­zinde meshittiń joǵary qaba­tynda kózáınegin kıip únemi kitap­tar oqyǵan. Biraq atamnyń kitap­tary da, qoljazba dápterleri de us­tal­ǵan boıy qoldy bolǵan. Atam da, ájem de sopylyq joldy ustanǵan, qasıet qonǵan adamdar ekenin ishteı sezemiz. Ájemniń qurǵaqshylyq jyldary Jem ózeniniń jaǵasynda tizerleı otyryp, Quran súrelerin birneshe saǵat jatqa aıtqanda, jańbyr jaýǵan kezderine kýámin».

 

Qalpeniń jumbaq ólimi

Saıası senimsizdigi úshin sot­tal­ǵan Ahmet Nasyrov aıdaýda temir jol qurylysynda júrip, 1939 jyly qarashanyń qara sýyǵynda Aqsaı qalasynyń mańyndaǵy Sulýsaı degen jerde bir top tut­qynmen birge adasyp ólgen. Bul jó­ninde Bıbisara 1992 jyly Ah­met qalpege as berilgende, aqsaı­lyq aqsaqaldardan estigen. Oqıǵa bylaı bolǵan.

Oral túrmesinde jazasyn óteýshiler Oral-Saratov arasyn jal­ǵas­tyratyn «Oral-Ilesk» temir jol qurylysyna jiberildi. Ash-jalańash, jóndi jumys kıimderi joq jazasyn óteýshiler aýyr jumysqa shydamaı, birinen soń biri aýyrady. Ahmet qalpe aýyrǵandardy emdep, keıbirin aıaqtan turǵyzyp ta jibergen. Ol ózi qamalǵan túrme kamerasynan kórshi kamerada jatqan naýqasty emdep, keri qaıtyp keledi eken. Syrtynan qulyptaýly kameradan qalaı ótkeni jumbaq. Degenmen osy jaǵdaıdy kúzetshiler baıqap qalyp, túrme bastyǵyna jetkizedi. Bıbisara: «Bir kúni túrme ba­s­ty­ǵy qatty naýqastanyp, túr­meniń jertólesindegi jasyryn bólmege atamdy shaqyrtyp, em alǵan. 1939 jyldyń sońynda qu­rylys aıaqtalady. Sol kezdiń kýá­ge­r­leriniń aıtýynsha, qara ju­mys­tan aýrýǵa shaldyǵyp, ábden álsiregen jandardy keshkilik avtokólikke tıep alyp, elsiz dalada qazylǵan tereń shuńqyrlardyń janyna turǵyzyp atyp tastaıdy eken. Artynsha topyraqpen kómip, osy jerlerdi tegistep jiber­gen. 1939 jyldyń sońynda aýyr jumystan ábden tıtyqtaǵan atam da ornynan tura almaı, qatty naýqastanady. Túrme bas­tyǵy atamnyń qasyna birneshe adam­dy qosyp, abaqtydan jasy­ryn shyǵaryp jiberedi. Mez­gil qarashanyń ortasy. Jaıaý shu­byr­ǵan top adam rels boıyn jaǵa­lap kele jatyp, Aqsaıdan óte bere Sulýsaı degen tusqa jete bergende, aıaqastynan kún qat­ty sýytqan. Arty qatty aıazǵa ula­syp, sol jerde elsizde bu­lar úsip óledi. Denelerin jańa jaý­ǵan qar kómip tastaıdy. Kelesi jyl ma eken, kóktem shyǵy­sy­men olardyń denesin osy mań­daǵy jylqyshylar taýyp alady. Aıdap kele jatqan jylqy úıiri jan-jaqqa bytyraı, úrke qashqanǵa ań-tań bolǵan jylqyshylar osy jerge kelip qarasa, adam deneleriniń shashylyp jatqanyn kórip, Aqsaıǵa habar jetkizedi. Aýyl adamdary máıitterdi kómip, bastaryna taıaq shanshyp ketken.

«1992 jyly Aqsaı qalasynda atamyzǵa as berýge barǵanda, sol adamdardy kómgen aqsaqaldardyń amanatyn balalary jetkizdi», – deıdi Bıbisara Nasyrova.

...О́ńirdegi eski jurttyń biri –Temir qalasynyń meshitinde 33 jyl­dan astam bas ımam bol­ǵan, sopylyq joldy ustanǵan úlem­derdiń qazaq dalasynyń batysynda tarmaǵyn jaıǵan bir áýletiniń ókili Ahmet qalpeniń taǵ­dyry osylaı qaıǵyly aıaqtal­dy. Qalaı bolǵanda da, ishki Reseıdiń Orynbor dinı basqar­masyna qarasty kásibı medresesin bitirgen boıy ýezdiń bas meshitine ımamdyqqa jiberilgen Ahmet qalpe de Muǵaljar boıyndaǵy jergilikti ıshan, moldalar sııaqty Beket atanyń sopylyq jolyn ustanǵany anyq.

Sońǵy jańalyqtar

Ottekti gazdandyrýdan taryqpaýǵa tıispiz

Medısına • Búgin, 07:46

Shyǵysta shekteý sharalary engizildi

Aımaqtar • Búgin, 07:44

Yqtımaldyny yqtyrýdyń joly bar

Qoǵam • Búgin, 07:42

Qaýipti indetke qarsy qamdanys

Koronavırýs • Búgin, 07:40

Ulttyń jańa bolmysy

Pikir • Búgin, 07:35

PIK-tiń ornyna – jańa uıym

Aımaqtar • Búgin, 07:27

Demografııalyq ósimge ne kedergi?

Qoǵam • Búgin, 07:25

Ekinshi tolqynǵa erekshe daıyndyq

Álem • Búgin, 07:23

Rýhanı kelisim – beıbitshilik negizi

Rýhanııat • Búgin, 07:22

Qaýipti vırýs shabýyl jasady

Tehnologııa • Búgin, 07:09

Kıberqaýipsizdik týraly málimdedi

Tehnologııa • Búgin, 07:08

Kýálikti úıge jetkizip beredi

Qoǵam • Búgin, 07:06

Qostanaı «aqyldy» qalaǵa aınalady

Aımaqtar • Búgin, 07:02

Biri ketip, ekinshisi keldi

Hokkeı • Búgin, 07:00

Jańa salmaq qosyldy

Kásipqoı boks • Búgin, 06:59

Aqqýlardan taraǵan aýrý

Qoǵam • Búgin, 06:59

Móldirbulaqtyń kózin ashty

Aımaqtar • Búgin, 06:56

Munaıshylardyń qamqorlyǵy

Qoǵam • Búgin, 06:46

Qaıta óńdeý salasyna qoldaý kórsetedi

Ekologııa • Búgin, 06:43

Lomachenko-Lopes: jastyń aty jas eken

Kásipqoı boks • Búgin, 06:28

Jigitter julqynyp tur

Sport • Búgin, 06:26

Adamzat aqyl-oıynyń alyby

Rýhanııat • Búgin, 06:22

«Mamandyǵym – qutqarýshy!»

Qoǵam • Búgin, 06:13

Úzdikter el namysyn qorǵaıdy

Sport • Búgin, 06:07

Qyzylordada 19 toı toqtatyldy

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar