Oıyldaǵy – Kókjar, Yrǵyz (Jarmola), Temirdegi Qaraqamys jármeńkelerinde Orynbor, Or, Qazan, Samarqand, Buharadan kelgen saýdagerler jergilikti turǵyndardyń mal eti men maıyn, jún-terisin ózderi ákelgen azyq-túlik, kıim-keshek, turmystyq buıymdarǵa aıyrbastap áketip jatty. Jármeńkelerde bir jaǵynan saýda-sattyq, taýar aıyrbasy qyzý júrse, ekinshi jaǵynan ánshi, kúıshi, qobyzshylar el aldyna shyǵyp tanyldy. Orynbor general-gýbernatorynyń yqpalymen Temir, Yrǵyz, Oıylda saýdasy júrip, jármeńkeler júıesin jaqsy damytqan Orynbor saýdagerleri osy jerge ornyqqan soń meshit salyp, medrese ashty.
1900 jyly Orynbor Dinı basqarmasy endigi jerde qazaq dalasynyń batys ólkesinde jańadan salynatyn meshitter biryńǵaı Qazan úlgisimen salynsyn degen sheshim shyǵardy. Bul meshitter – tastan qalanǵan, súıir munaraly, terezeleri jaryq ári keń, negizinen eki qabatty qurylystar edi. Osy kezden bastap dala jurty jıi qonystanǵan aýyldarda sazdan ılenip, qoldan quıylǵan qam kirpishterden meshit turǵyzýǵa tyıym salyndy. Aqtóbe oblysynda áli kúnge deıin shatyry men esik-terezeleri tozǵanymen, mini qurǵamaı turǵan Oıyl men Temir eldi mekenderindegi jáne Aqtóbe qalasynyń eski bóligindegi meshit tastan qalanyp, Qazan úlgisimen turǵyzylǵan.
1905 jyly ýezd ortalyǵy –Temir qalasynyń turǵyndarynyń sany eki myńnan asty. Munda ishki Reseıden saýda jaıymen turaqtap qalǵan orys, tatar, buhar saýdagerleri kóp edi. Jármeńke jańa taýar aıyrbasyna jol ashqan soń tóńirektegi Jem ózeniniń boıyndaǵy aýyl jurty da birtindep Temir qalasynyń tóńiregine shoǵyrlana tústi. Bul mekenge teriden túrli turmystyq buıymdar, at ábzelderin jasap satatyn qolónershi sheberler de shoǵyrlana tústi.
Temir meshiti qalaı ashyldy?
Imperator Nıkolaı II zamanynda ýezd ortalyǵy, odan keıin Keńes ókimetinde aýdan ortalyǵy bolsa da, qazir onyń bárinen aıyrylǵan eski Temirdiń baıaǵy saltanatyn kúıdirilgen qyzyl kirpishten salynǵan eki qabatty záýlim meshit qana aıǵaqtap tur. Bul meshittiń alǵashqy ımamy – Ahmet qalpe Nasyrov (1885-1939 jj.). Meshitti Qaraqamys jármeńkesinen baıyǵan orynborlyq tatar Májıt Fatkýllın 1905 jyly óz qarjysyna saldyryp, bas ımamdyq qyzmetke Ýfadan jas bashqurt jigiti – Ahmet qalpeni shaqyrtqan.
Bashqurttar arasyndaǵy tabyn rýynan shyqqan Ahmet Nasyruly 1885 jyly Ýfa gýbernııasynyń Menzaly qalasynda dúnıege kelgen. Orynbor oblysynyń Saqmar aýdanyndaǵy Qarǵaly medresesinde bilim alýy da múmkin. О́ıtkeni, 1749 jyly ashylǵan Qarǵaly medresesi Orynbordaǵy «Hýsaınııa» medresesi sııaqty 1917 jylǵa deıin ishki Reseıdiń asa bilimdi bashqurt, tatar, noǵaı dinı qaıratkerlerin daıyndaǵan óte yqpaldy oqý orny bolatyn. Aıta ketetin bir jaıt, Aqtóbe gýbernııasynyń burynǵy ýezderinde meshit ustap, bala oqytqan jergilikti dinı oqyǵandardyń esimderine ımam, ahýn degen dinı ataqtar qosylyp aıtylsa da, qalpe degen ataq ıelengender joq edi.
1927 jyldan bastap Aqtóbe oblysynda din adamdary saıası senimsiz top retinde oqshaýlandyrylyp, olardyń basqa jerge qonys aýdarýyna ruqsat etilmedi. Saılaýda daýys berý quqyqtarynan da aıyryldy. «Saıası senimsizder» qataryna ilingen Temir boıyndaǵy aýyldardyń Ahmet Nasyrov bastaǵan 27 moldasy top-tobymen sottaldy. 1937 jyly 52 jastaǵy qalpe tutqyndalyp, sottaldy. Temirde áıeli Raýshan úsh jas balasymen qaldy.
Jazasyn Oral qalasyndaǵy túrmede ótep jatqan Ahmet qalpe «Oral-Ilesk» temir jol qurylysyna jiberilgen. 1936-1939 jyldary Oraldan Saratovqa deıin salynǵan temir joldy negizinen saıası senimsizdikteri úshin sottalǵandar saldy.
«Raýshan ájem de sopylyq joldy ustandy»
Qalpeniń nemeresi, 58 jastaǵy Bıbisara Maqsotqyzy Nasyrova qazir Shubarqudyqta turady. Raýshan ájesiniń baýyrynda ósken Bıbisara bylaı deıdi: «Meniń ájem de atam tárizdi bashqurt qyzy. Bashqurttar on eki rýǵa bólinse, arasynda tabyn rýy jıi kezdesedi. Batys tabyndarynyń urany – Alash eken. Mektep oqýshysy kezim. Bir kúni ájem qolyma «mynany saqtap qoı» dep bir qaǵazdy berdi. Tarqatylǵan eski shejire sııaqty. Tabyn, tama, sosyn taǵy bir rý aty jazylǵan eken, qazir esimde joq. Atam ustalǵannan beri ata-baba shejiresin qupııa saqtap kelgen ájem tegin bilsin dep nemereleriniń estııary meniń qolyma ustatsa da, balalyqpen eski shejireni joǵaltyp aldym. О́z shalalyǵym men jaýapsyzdyǵyma áli kúnge deıin ókinemin. Biz jaz boıy keshki asty aýladaǵy úlken sákide ishemiz. Sharbaǵymyzdan atamnyń meshiti kórinip turady. Jazdyń uzaq keshterinde ájem meshit jaqqa uzaǵyraq qarap otyryp áńgimesin bastaıdy: «Baıaǵyda bizdiń úıde úlken monsha boldy. Ashtyq aldynda atań meshitke sadaqaǵa jınalǵan aqshany azyqqa aıyrbastap, úıge tyǵyp ákeletin. 1932 jyldyń erte kókteminde qatty asharshylyq bastalyp, el bosyp ketti. Osy kezde atań aýladaǵy monshanyń ortasyna qazan quryp, ot jaqtyryp, biz oǵan súıek qaınatyp, oǵan bıdaı, tary salyp sorpa pisiremiz. Aýlanyń myna jaǵynan ash adamdardy kezekpen kirgizip sorpa-sý quıyp beremiz. Olar monshanyń ishinde áldenip es jıyp, artqy esikten shyǵyp ketken soń kelesi kezektegilerge tamaq ázirleýge kirisemiz» deıdi. Sosyn únsiz qalady.
– Áje, nege jylap otyrsyz? – deımiz.
– Áı, balalarym-aı, – dep kúrsinip birdeńe aıtqysy kelip oqtalady da, irkilip qalady. Bala bolsaq ta, ájemizdiń áldeneden seskenetinin ańǵaryp qalamyz.
«Atamyz kishkene boıly, kózi kók, aqshyl sary adam bolǵan. Aq supy matadan kóılek-shalbar, onyń syrtynan jeńsiz qara maqpal beshpet, basyna qara taqııa kıip júrgen. Qoly bos kezinde meshittiń joǵary qabatynda kózáınegin kıip únemi kitaptar oqyǵan. Biraq atamnyń kitaptary da, qoljazba dápterleri de ustalǵan boıy qoldy bolǵan. Atam da, ájem de sopylyq joldy ustanǵan, qasıet qonǵan adamdar ekenin ishteı sezemiz. Ájemniń qurǵaqshylyq jyldary Jem ózeniniń jaǵasynda tizerleı otyryp, Quran súrelerin birneshe saǵat jatqa aıtqanda, jańbyr jaýǵan kezderine kýámin».
Qalpeniń jumbaq ólimi
Saıası senimsizdigi úshin sottalǵan Ahmet Nasyrov aıdaýda temir jol qurylysynda júrip, 1939 jyly qarashanyń qara sýyǵynda Aqsaı qalasynyń mańyndaǵy Sulýsaı degen jerde bir top tutqynmen birge adasyp ólgen. Bul jóninde Bıbisara 1992 jyly Ahmet qalpege as berilgende, aqsaılyq aqsaqaldardan estigen. Oqıǵa bylaı bolǵan.
Oral túrmesinde jazasyn óteýshiler Oral-Saratov arasyn jalǵastyratyn «Oral-Ilesk» temir jol qurylysyna jiberildi. Ash-jalańash, jóndi jumys kıimderi joq jazasyn óteýshiler aýyr jumysqa shydamaı, birinen soń biri aýyrady. Ahmet qalpe aýyrǵandardy emdep, keıbirin aıaqtan turǵyzyp ta jibergen. Ol ózi qamalǵan túrme kamerasynan kórshi kamerada jatqan naýqasty emdep, keri qaıtyp keledi eken. Syrtynan qulyptaýly kameradan qalaı ótkeni jumbaq. Degenmen osy jaǵdaıdy kúzetshiler baıqap qalyp, túrme bastyǵyna jetkizedi. Bıbisara: «Bir kúni túrme bastyǵy qatty naýqastanyp, túrmeniń jertólesindegi jasyryn bólmege atamdy shaqyrtyp, em alǵan. 1939 jyldyń sońynda qurylys aıaqtalady. Sol kezdiń kýágerleriniń aıtýynsha, qara jumystan aýrýǵa shaldyǵyp, ábden álsiregen jandardy keshkilik avtokólikke tıep alyp, elsiz dalada qazylǵan tereń shuńqyrlardyń janyna turǵyzyp atyp tastaıdy eken. Artynsha topyraqpen kómip, osy jerlerdi tegistep jibergen. 1939 jyldyń sońynda aýyr jumystan ábden tıtyqtaǵan atam da ornynan tura almaı, qatty naýqastanady. Túrme bastyǵy atamnyń qasyna birneshe adamdy qosyp, abaqtydan jasyryn shyǵaryp jiberedi. Mezgil qarashanyń ortasy. Jaıaý shubyrǵan top adam rels boıyn jaǵalap kele jatyp, Aqsaıdan óte bere Sulýsaı degen tusqa jete bergende, aıaqastynan kún qatty sýytqan. Arty qatty aıazǵa ulasyp, sol jerde elsizde bular úsip óledi. Denelerin jańa jaýǵan qar kómip tastaıdy. Kelesi jyl ma eken, kóktem shyǵysymen olardyń denesin osy mańdaǵy jylqyshylar taýyp alady. Aıdap kele jatqan jylqy úıiri jan-jaqqa bytyraı, úrke qashqanǵa ań-tań bolǵan jylqyshylar osy jerge kelip qarasa, adam deneleriniń shashylyp jatqanyn kórip, Aqsaıǵa habar jetkizedi. Aýyl adamdary máıitterdi kómip, bastaryna taıaq shanshyp ketken.
«1992 jyly Aqsaı qalasynda atamyzǵa as berýge barǵanda, sol adamdardy kómgen aqsaqaldardyń amanatyn balalary jetkizdi», – deıdi Bıbisara Nasyrova.
...О́ńirdegi eski jurttyń biri –Temir qalasynyń meshitinde 33 jyldan astam bas ımam bolǵan, sopylyq joldy ustanǵan úlemderdiń qazaq dalasynyń batysynda tarmaǵyn jaıǵan bir áýletiniń ókili Ahmet qalpeniń taǵdyry osylaı qaıǵyly aıaqtaldy. Qalaı bolǵanda da, ishki Reseıdiń Orynbor dinı basqarmasyna qarasty kásibı medresesin bitirgen boıy ýezdiń bas meshitine ımamdyqqa jiberilgen Ahmet qalpe de Muǵaljar boıyndaǵy jergilikti ıshan, moldalar sııaqty Beket atanyń sopylyq jolyn ustanǵany anyq.
