Bul oraıda Prezıdent halyq belsendiligin arttyrýdyń tıimdi tájirıbesin aýyl ákimderiniń qyzmetke saılaý arqyly kelýinen kóretinin jáne búginde bul saıası reformanyń kelesi kezeńine kóshýdiń alǵysharttary ábden pisip-jetilgenin aıta kelip, aýyl ákimderiniń tikeleı saılaýyn ótkizý jónindegi mańyzdy máseleni ortaǵa saldy. Memleket basshysynyń bul usynysy qoǵamda qyzý talqylanyp, qoldaýǵa ıe bolyp jatyr. Bul jóninde biz de jergilikti turǵyndarmen, aýyldyq ákimdik ókilderimen, burynǵy aýyl ákimderimen áńgimelesip, buǵan deıingi saılaý júıesi men Prezıdent usynyp otyrǵan tikeleı saılaýdyń ara parqyn ajyratyp, saralap kórýge umtylys jasap kórdik.
Bul jóninde aldymen Qostanaı aýdanyna qarasty Altyn dala aýylynyń turǵyndarymen sóılestik. Aýyl ákimderin turǵyndardyń saılaýyna múmkindik berilýi – aýyl halqynyń belsendiligin kóterýge baǵyttalǵan sharalardyń bastamasy, óz belsendiligin kórsetýge berilgen múmkindik, deıdi altyndalalyqtar.
– О́zim osy aýylda 12 jyldan beri turamyn. Sol 12 jyldyń ishinde onǵa jýyq ákim aýysty. Aýdan ákimi men máslıhattyń taǵaıyndaýymen keledi. Bir-eki jyl otyrady, sodan taǵy basqa qyzmetke ketedi. Mysaly, sonda ol 1-2 jylda ne tyndyryp, qandaı jospardy júzege asyryp úlgeredi? Iаǵnı aqyry aýyldy basqarǵan soń, ózine belgilengen merzim ishinde saılaýaldy baǵdarlamasyn júzege asyryp, halyqqa bergen ýádesin oryndap ketýi kerek qoı. Biraq qazirgi jaǵdaıda aýyl ákimderinde mundaı múmkindik bolmaı otyr.
Taǵy bir aıta ketetin másele, jalpy, qazir aýylǵa jaǵdaı jasalmaıdy, qarjy bólinbeıdi, aýyl quryp bara jatyr dep zarlaı beretin kez ótti. Aýyldardyń áleýmettik ahýalyn kóterý úshin, jalpy aýyl turǵyndarynyń jaǵdaıyn jaqsartý úshin túrli baǵdarlama júzege asyrylyp jatqanyn kózimiz kórip otyr. Endigi jerde aýyl turǵyndary belsendi áreket etetin kezeń bastaldy. Sol elge, jerge ózderi ıelik etip, kásibin ashyp, eńbek etýi kerek. Munyń syrtynda, sol aýyldyń múddesin qorǵaıtyn ózderi jaqsy biletin, halyqpen til tabysa alatyn, aýyldyń kem-ketigin bútindep, kórkeıtýdi qaı jaǵynan bastaý kerek ekenin biletin isker azamat, bilikti basshyny tańdap, saılaı alady. Halyq saılaǵannan keıin ákimniń aýdanǵa nemese basqa basshylarǵa jaltaqtaýy kemip, óz saılaýshylarynyń aldyndaǵy jaýapkershiligi kóterile túsýi tıis, – deıdi Altyn dala aýylynyń turǵyny Aınur Qudabaeva.
Jalpy, buǵan deıin aýyl ákimderin aýdan ákiminiń usynysymen máslıhat depýtattary saılap keldi. Úmitker aldymen halyqqa, odan keıin máslıhatqa óz baǵdarlamasyn tanystyrady. Biraq ony halyq emes, máslıhat maquldaıdy.
Tájirıbede aýdan ákimi usynǵan úmitker kóbine ózi ákim bolyp saılanyp jatqan aýyldyq okrýgtiń áleýmettik jaǵdaıyn, turmys-tirshiligin, sharýashylyq máselelerin tereń bile bermeıdi, sol aýyldaǵy kópten sheshimin kútip turǵan kúrmeýli máselelerden de beıhabar bolyp keledi. Sondyqtan aýyldyq organdarǵa sol aýylda týyp-ósken, eldiń, jerdiń jaǵdaıyn jaqsy biletin, sheber uıymdastyrýshy, shynaıy jany ashıtyn azamat jergilikti turǵyndardyń tikeleı saılaýymen ákim bolyp kelýi kerek.
Qazirgi aýyl ákimderiniń kóbiniń qoly qysqa. О́ıtkeni qolynda qarjysy joq. Basqarýyndaǵy aýyl dotasııada otyr. Buryn aýyldyq okrýgter aqshany aýdandyq bıýdjetten alatyn. Qazir ár aýyldyń shamaly bolsa da óziniń derbes bıýdjeti bar. Biraq bir jaǵyna tartsań, ekinshi jaǵyna jetpeıdi. Aýyldyq eldi mekenderdiń basym bóliginde ınfraqurylym damymaǵan, taýar óndirýshi iri kásiporyndar joq. Sondyqtan bıýdjet te mardymsyz. Mysaly, Qostanaı aýdanyna qaraıtyn Nadejdın aýyldyq okrýginiń jyldyq bıýdjeti nebári 4-aq mln teńge: 1 jarym mln – kólik salyǵynan, 2 mln – jeke tabys salyǵynan, 300 myń teńge múlik salyǵynan túsedi. Bul 4 mln teńge aýyldyq okrýgtiń bir jyldyq tirshiligine jetpeıdi. Sondyqtan oblys mundaı aýyldarǵa áli kúnge deıin sýbsıdııa berýge májbúr bolyp otyr. Mysaly, Qostanaı aýdanyn alyp qaraıtyn bolsaq, bul ákimshilik qurylymǵa kiretin 20 shaqty aýyldyq okrýgtiń bári dotasııamen kún kórip keledi. Tek Tobyl qalasy ǵana ózin ózi aqtap otyr.
Qarjynyń joqtyǵynan kóńilde saırap turǵan talaı sharýany tyndyra almaı, sharasyz kúıinetin sátter kóp bolatynyn osydan biraz jyl buryn Áýlıekól aýdanyndaǵy Qaımaqkól aýyldyq okrýginde ákim bolyp qyzmet atqarǵan Álmurat Ahmetov te rastaıdy. Búginde ol Jdanov orta mektebin basqarady.
– Prezıdent Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev halyq pen jergilikti bılik arasyndaǵy tyǵyz baılanysty qamtamasyz etý úshin jergilikti aýyl ákimderin halyqtyń saılaýyna usyndy. Menińshe, bul óte durys sheshim. О́zim de birer jyl ákim bolyp kórdim. Shyny kerek, sol aýyldyń ákimi ketetin bolǵan soń, rezervte turǵan meni ákimdik ózi usyndy. Ákim bolý maǵan qıyndaý soqty. Sebebi ózińniń halyq úshin istegiń kelip turǵan nárselerdi júzege asyra almaı qalatyn kezder de bolady. Mysaly, aýyldyń syrt kózge qorash kórinip turǵan bir buryshyn jańartyp, gúldendirgiń keledi. Biraq shama joq, qol qysqa, bári qarjyǵa kelip tireledi. Keıde berilgen bıýdjet aýylǵa qajet degen sharýaǵa jumsalmaıtyn kezder kezdesedi, – dedi Á.Ahmetov.
Desek te, búginde respýblıka bıýdjetinen aýyldy damytýǵa mol qarjy bólinip jatyr. Aýyldyq eldi mekenderdi gazdandyrý, aýyz sýmen qamtamasyz etý, jappaı kásipkerlikti damytý, jumyspen qamtý, «Sybaǵa», «Aýyl – el besigi» sııaqty baǵdarlamalar bar. Bul baǵdarlamalarǵa bólingen qarjynyń naqty bir aýylǵa jetý-jetpeýi eń aldymen aýyl ákimine baılanysty. Máselen, aýylǵa sý tartý úshin oǵan jergilikti atqarýshy organ, ıaǵnı ákim ótinim beredi. Biraq aldymen jobalyq-smetalyq qujattaryn daıyndaý kerek. Odan túrli basqarmalarǵa, turmystyq-kommýnaldyq sharýashylyqtarǵa júgirýge týra keledi. Iаǵnı bul sharýa qyrǵa da, oıǵa da júgirip júrip, júıke tozdyryp, úlken kúsh jumsaýdy qajet etedi. Al sol aýylǵa ýaqytsha kelgen ákimniń mundaı táýekelge bara qoıýy ekitalaı. Sondyqtan mundaı ákimder «qarjy joqty» alǵa tartyp, bastyń amandyǵyn, qulaqtyń tynyshtyǵyn tilep, aýzyn qý shóppen súrtip otyrýdan árige baspaıdy. Al eger jergilikti turǵyndar sol aýylda týyp-ósken, týǵan jeriniń ystyǵyna kúıip, sýyǵyna tońýdan taıynbaıtyn, kópshilikke iskerligimen, uıymdastyrýshylyq sheberligimen tanylǵan eti tiri azamatty tańdap, ákim etip saılasa, onda áńgime basqa bolar edi.
Sondyqtan turǵyndardyń deni aýyl ákimin tikeleı saılaǵan jón dep biledi. Aıtýlarynsha, máslıhat depýtattary saılaǵan ákim men aýyl turǵyndary saılaǵan ákimniń arasy jer men kókteı. Depýtattar ákimdikke ózderi durys bilmeıtin, bálkim, ómirinde alǵash ret kórip turǵan beıtanys adamdy saılasa, aýyl adamdary ózderiniń kóz aldynda ósken, ózderi jyǵa tanyp, jaqsy biletin, sózi ótimdi, qoly jetimdi alǵyr ári isker azamatty durys tańdap, saılaı alady.
Buǵan deıin saılanǵan aýyl ákimderiniń taǵy bir kemshin tusy bar: aýyl ákimderin tańdaıtyn basty tulǵa aýdan ákimi bolǵandyqtan, olar, eń aldymen, halyq aldynda emes, aýdan ákiminiń aldynda jaqsy kóringisi kelip turady. Iаǵnı túptep kelgende aýyl múddesine emes, aýdan ákimine qyzmet etedi. Al aýdan ákimi bul laýazymǵa ózine qolaıly adamdy ǵana tańdaıdy. Qolaısyz adamnan qutylýǵa tyrysady. Máselen, osydan eki-úsh jyl buryn Denısov aýdany ákimdigi tarapynan sol aýdanǵa qarasty Telman aýyldyq okrýginiń ákimine qysastyq jasaldy. Burynǵy aýyldyq okrýg ákimi Nurlan Dospaevtyń aıtýynsha, bar pále «Sybaǵa» baǵdarlamasynan bastalǵan.
–Vladıslav Vasılıýk esimdi kásipker aýdan basshylarynyń qoldaýymen «Sybaǵaǵa» qatysyp, bizdiń okrýgke kelip, mal ósirmek boldy. Men ol kásipkerdiń jumys istep turǵan mal fermasy bar, iri qarasy bar degen anyqtama berýim kerek eken. Shyntýaıtyna kelgende, Vasılıýkte munyń biri de joq edi. Anyqtamany ózi emes aýdandyq aýylsharýashylyǵy bóliminiń qyzmetkeri Nurjan Sábıtov arqyly suratty. Ol kelip, bul sol kezdegi aýdan ákimniń tapsyrmasy ekenin, eger oryndalmasa, men úshin arty nasyrǵa shabatynyn aıtyp, qoqan-loqy kórsetýge deıin bardy. Men anyqtama berýden bas tarttym. Kóp keshikpeı qysym jasala bastady. Ákim meni óz kabınetinde qabyldaýyn doǵardy. Kese kóldeneń kedergi kóbeıip, maǵan tipti aýyldan shyǵýǵa tyıym salyndy. Isik aýrýyna shaldyǵyp, jany qınalyp jatqan anama qaladan dári ákelýge de ruqsat berilmedi. Bir ret qalaǵa dárige shyǵyp ketip edim, tártiptik keńes arqyly jaýapqa tartty, – deıdi burynǵy aýyl ákimi.
Osylaısha, Nurlan Dospaev aýyldyq okrýg ákimderiniń kelesi saılaýyna ótpeı qalady. Jergilikti halyq narazylyq tanyta bastaǵan soń, aýdan basshylary munyń sebebin ákimniń durys jumys isteı almaǵandyǵynan dep túsindiredi. Munyń arty aýdan basshylyǵy men aýyldyq okrýg turǵyndarynyń arasyndaǵy daýǵa ulasady. Aýyldyq okrýg ákiminiń uıymdastyrýshylyq qabileti men iskerligin, mindetine adaldyǵyn jaqsy biletin jergilikti halyq búkil okrýg bolyp oblys basshysyna, astanaǵa shaǵymdanyp, áýpirimdep júrip, N.Dospaevtyń kandıdatýrasyn saılaý tizimine engizdirtedi. Biraq qandaı da bir sebeptermen úmitkerdiń reıtıngi eń sońǵy orynnan tabylyp, máslıhat depýtattarynyń tańdaýyna ilikpeı qalyp, saılaýda jeńilis tabady.
Bul aýdan ákimniń usynysymen máslıhat saılaıtyn aýyl ákiminiń ózin usynǵan jáne saılaǵan tulǵalarǵa táýeldi ekendigine naqty mysal bola alady. Al táýeldilik joǵaryda baıandalǵan sybaılas jemqorlyq táýekeline jol ashady. Al Prezıdent Joldaýynda aıtylǵan halyqtyń tikeleı tańdaýy arqyly saılanǵan aýyl ákimderi mundaı ádiletsizdik pen táýeldilikten arylatyny aıqyn.
Qostanaı oblysy
