Aımaqtar • 09 Qyrkúıek, 2020

Qazynaly Kókshetaý, qasıetti Qaraótkel

47 ret kórsetildi

Tabıǵaty talaıdy tamsandyrǵan ólkeniń tarıhy da qatpar-qatpar. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasy ótkenniń ómirsheń tarıhyn jańǵyrtyp, jas urpaqty tárbıeleýge tamasha septigin tıgizýde. Búgin oqyrman nazaryna óńirdegi kıeli jerlerdiń tarıhyn tam-tumdap usynsaq, jalpaq jurtqa ortaq qazynanyń juqanasy septigin tıgizer edi.

 

 

Abylaı han alańy

Abylaı han alańy – Kókshetaý taýy­nyń eteginde ornalasqan tabıǵattyń bire­geı eskertkishi. 1991 jyly Abylaı han ala­ńyna ustyn ornatylyp, «Abylaı han» ekspozısııalyq keshenin Elbasy Nursultan Nazarbaev ashqan bolatyn. «Aby­laı han alańynda» ashylǵan mura­jaı­dyń aýmaǵy 288 sharshy metrdi quraı­­dy. Onda qazaq hany Abylaıdyń Reseı, Qytaı, Buhara handyqtarynyń elshi­lerin qabyldaýy kórinis tapqan. Uly han­nyń qolbasshylyǵymen bolǵan joryq­ta, tarıhta «Shańdy joryq» degen ataý­men qalǵan oqıǵa barysy murajaı­dyń­ bir qabyrǵasyna tolyǵymen bezendi­ril­gen. Al dál ortada Uly memleket qaı­­ratkeriniń qolbasshylyǵymen sap túze­­gen sarbazdardyń beınesi negizinde «Ás­ke­rı keńes» atty músindik kompozısııa som­dalǵan. Osy músindik kompozısııa­ny aınala ornatylǵan baǵanalarda han Aby­laıǵa qatysty derekter toptamasy jazylǵan.

XVIII ǵasyrdyń ortasynda qazirgi Abylaı han alańynda úsh júzdiń bıleri men ıgi jaqsylary quryltaı ótkizip, Aby­laıdy aq kıizge kóterip, han saılaı­dy. Son­da Abylaı turyp: «Taqta ózderińiz bo­lyńyzdar, men ózimniń sarbazdaryma baramyn. Al mynadaı tabıǵaty kórkem jer tek qana oıyn-saýyq ótkizetin oryn eken», deıdi. Al hannyń úlken alańy «Han­nyń qyzyl aǵashy» degen jerde. Bú­gingi Abylaı hannyń kishi alańy jer-jer­den kelgen týrısterdiń kóp jınalatyn orny. Bul alańnyń ortasynda bıik­tigi 37 metrlik ustyn tur. Ony aq már­márdan qaraǵandylyq sýretshi Erlan Aıtýarov bastaǵan sáýletshiler sa­lypty. Segiz qyrly monýment dóńgelek ishin­de tur. Qazaqstan halqynyń máde­nıetinde segiz qyrly pishin dúnıe júzi­niń bólikterin ǵana bildirmeı, sonymen qatar búkil baǵyttarǵa taratatyn be­re­keni de bildiredi. Dóńgelekpen birge ol osy berekeni máńgilikke bekitedi. Moný­mentte Qazaqstannyń memlekettik zań­dary­nyń tarıhı sabaqtastyǵy kóri­nedi. Es­kertkishtiń qyrlary jebe ushtyq­tary túrindegi altyn oıýmen bezen­di­rilgen. Al 2009 jyly «Abylaı han or­dasy» ekspo­zısııa­lyq kesheni ashyldy. Bul úlken murajaı kelip-ketýshi meı­mandarǵa Aby­laı han dáýiri týraly kóptegen qundy málimet beredi.

Ekspozısııalyq keshenge negizgi úsh nysan kiredi: Abylaı han qulpytasy, tarıh ­zaly jáne qymyzhana. Keshenniń eń tany­mal nysandarynyń biri – Abylaı han­nyń taǵy. Ol tabıǵı túrde paıda bolǵan aq tústi tas. Munda kelý­shiler han taǵyn kıeli sanap, ony jeti­ ret aınalyp ótip jatady. Abylaı han­nyń alańy erekshe mıkroklımatymen sı­pattalatyn tiri tabıǵat eskertkishi bolyp­ tabylady. Osynda kún kóziniń erekshe belsendiligi, bıologııasy jaǵynan ýltra­kúlgin sáýleleriniń moldyǵy áse­ri­nen adam aǵzasy jasarady degen uǵym qalyptasqan.

 

Kenesary úńgiri

Kóp nazaryn aýdaratyn Kenesary úńgiri – Býrabaı kólinen ońtústik-ba­tysqa qaraı jarty shaqyrymdaı jer­de. Úńgir Kókshetaý qyratynyń granıt­ti sileminiń úgilýinen paıda bolǵan jáne ol alasa shoqynyń ústinde jatyr. Úńgirge kire beristegi qýystyń bıiktigi úsh metr. Ol eki bólikten turady. Olardy bir-birimen tar qýys jalǵastyrady. Ekinshi bólikten syrtqa shyǵatyn aýyz bar. Kenesary úńgiri – týrıster kóp baratyn oryndardyń biri.

Patsha ókimetiniń 1822-1824 jyldary Orta júz ben Kishi júzde engizgen basqarý erejeleri qazaq ultynyń dás­túrli basqarý jáne quqyq júıesin jo­ıyp, onyń ornyna okrýgtik jáne shekaralyq orys basqarý mekemelerin ashty. Kelimsekter qazaq jeriniń eń shuraıly jerlerin tartyp alyp, onyń ár óńirine áskerı bekinisterin sala bastady.

Ulttyq azattyqty ańsaǵan Kenesary­nyń otarshyldyqqa qarsy kúresi 1837-1847 jyldary aralyǵynda on jylǵa sozylǵan. Osy úńgirdi el kóterilistiń besigi bolǵan qasıetti jer sanaıdy.

 

Baýbek batyr kesenesi

Baýbek batyr Kene­sary Qasymuly­nyń áskeri qataryn­da talaı qyrǵyn soǵysty basynan ót­kergen, keıinnen ózimen atalas týys-týǵandaryn jartylaı bolsa da otyryq­shylyqqa beıimdegen belgili tulǵa.

Áke-sheshesi 9 jasynda qaıtys bol­ǵan bala, Kenesarynyń báıbishesi Kúnim­jannyń qolbalasy bolyp ósedi. Ýaqyt óte kele Baýbek joryqtarǵa qatysyp, kóz­ge túsedi.

Baýbek batyr týraly resmı túrde al­ǵash jazǵan ultjandy azamat, tarıhshy ǵalym Ermuhan Bekmahanov boldy. 1995 jyly jýrnalıst Ahmetjan Baıjannyń «Bektaýyl Baýbek batyr» atty kitaby ja­ryq kórgen. Onda Baýbek batyrdyń ómiri men Kenesary qozǵalysyna qatysqan ke­zeńi jaıynda jan-jaqty aıtylady. Baýbek batyr Kenesary qozǵalysynyń ba­synan aıaǵyna deıin qatysyp, qyrǵyz je­rinde han qazaǵa ushyraǵan ýaqytta qyr­ǵyzdardyń qolynda tutqynda bolady.

Baýbek batyr eline kelgen soń Terisaq­qan ózeniniń boıyn jaılap, beıbit ómir keshedi. Degenmen Kenesary kóterilisine qatysqan, el aldynda úlken bedeli bar Baýbek batyrdy patsha sheneýnikteri tynysh qoımaıdy. Kóteriliske qatysqany úshin Sibirge, Túmen oblysyna jer aýdarady. Týǵan jerinen ketip bara jatyp batyr «Endi qaıtyp kele almasam, onda denem týǵan jerde qalsyn» dep, óz shynashaǵyn ózi shaýyp, jerge kómip ketipti deıdi. Keıin Túmen jerinde batyrdyń qaıtys bol­ǵanyn estigen balalary ákeleriniń shy­nashaǵyn kómgen jerge zırat ornatady.

Jaqsy aýylynan ońtústikke qaraı, Esil ózeniniń oń jaǵalaýynda ornalasqan buryn Qyzyltý aýyly bolyp atalǵan jer 1993 jyldan beri Baýbek batyrdyń esimimen atalady. Kesenesi Esil ózeniniń bıik jaǵasynda.

1

 

Bespaqyr keceneci

XIX ǵasyrdyń sońynda salynǵan Bespaqyr kesenesi dinı-sáýlet es­kert­­kishi bolyp sanalady. Qorǵaljyn aýda­nynyń Abaı aýylynan shyǵys-oń­tús­tik-shyǵysqa qaraı segiz shaqyrym sha­masyndaǵy qashyqtyqta, Qorǵaljyn-Astana tas joly boıyndaǵy Abaı aýy­lynan bu­rylystan shyǵysqa qaraı 11 sha­qy­­rym jerde, ashyq dalada, eski molanyń qorshalǵan aýmaǵynda, Nura ózeniniń oń jaǵalaýynda ornalasqan. Ańyz boıyn­sha kesene XIX ǵasyrdyń 30-shy jyldary Kenesary Qasymuly bastaǵan ult-azattyq kóterilisinde erlik kór­set­ken bes batyrdyń qurmetine turǵyzyl­ǵan. Bespaqyr kesenesi shıki óńdelgen kirpishten qalanǵan. Mazar salynǵan kirpish quramy – qoıdyń súti, júni, at­tyń jaly men saz balshyqtan turady. Kirý esigi kólemi kúmbeziniń ústińgi bó­ligi opyrylǵan, kirý arkasynyń jan-jaǵyndaǵy qabyrǵada buzylǵan jerleri bar, kúmbezdi esigi bar saǵana túrinde oryndalǵan mazardyń ózgeshelik tıpin sıpattaıdy. Eki bólmeli kompozısııa kóldeneń osinde shyǵystan batysqa qaraı sozylǵan. Shaǵyn kólem proporsııa­sy qasbet qabyrǵalarynyń birqalypty formalarymen erekshelenedi. Shyǵys jaǵyndaǵy alasa arkalary esik dıametri 2,8 metr deńgeıinde  sopaq bólmeniń ishine aparady. Qabyrǵalarynyń bıiktigi 3 metr shamasynda. Zertteý alǵash 1987 jyly júrgizilgen.

XIX ǵasyrdyń qazaq halqy úshin aýyr kezeńinde halyq arasynan shyǵyp, el qamyn oılaǵan batyrlar az emes. Qansha ýaqyt ótse de olardyń erligin qalyń el qurmet tutady.

 

Botaǵaı keceneci

Botaǵaı kesenesi HI-HII ǵasyrlar­dyń sáýlet eskertkishi bolyp tabylady. Kesene Nura ózeniniń sol jaǵasynda, Qorǵaljyn aýylynan shyǵysqa qaraı eki shaqyrym jerde ornalasqan. Bota­ǵaı – ortaǵasyrlyq kúmbezdik kesene. Erek­shelikterine oraı Qazaqstandaǵy jalǵyz ortaǵasyrlyq kesene. 1862 jyly Botaǵaı kesenesiniń sýretin qazaqtyń uly etnograf ǵalymy Shoqan Ýálıhanov salypty. Kóptegen saıahatshynyń syzbalary men sıpattamalaryna qaraǵanda, Botaǵaı – Qazaqstannyń sáýlet-qurylys óneriniń kórnekti úlgileriniń biri. XIX ǵasyrdyń ortasyna deıin kesene birshama jaqsy saqtalǵan. 

Botaǵaı alǵash ret Reseı kartasyna 1694 jyly túsirildi. Zamanynda Táýke hanǵa Reseıden kelgen elshiler F.Skıbın men M.Troshın syzǵan. Syzba 20 paraqtan turatyn «Qazaq ordasy» degen ataýǵa ıe bolǵan. Onda Qorǵaljyn kóli men han ordasy arasynda Nura ózeniniń jaǵalaýynda Bytyǵaı qalasy ornalasqany týraly aıtylǵan. Elsiz jer emes edi. Bul jerde Uly Jibek jolymen júretin kóptegen kerýen joly túıisetin. 1762 jyly Peterborda «Imperatorlyq ǵylym akademııasynyń alqalyq keńesshisi Petr Rychkovtyń shyǵarmasy» atty kitap jaryq kóredi. Qazaq jerin aralap ótken orys ǵalymy Bytyǵaı týraly mynadaı derekterdi keltiredi: «Bytyǵaı – Qorǵaljyn kóline quıatyn Nura ózenindegi qyrǵyz-qaısaq ordasyndaǵy uly qalanyń juqanasy. Sıpattary boıynsha bul qala on shaqy­rym jerde ornalasqan jáne bul jer­degi saraı túrindegi tórt buryshty qury­lys­tardyń úlkendigi sonshalyqty, úsh júz sajyndaı bolady. Bul jerde bir meshit jáne kóptegen qıraǵan tas qurylystar bar». Táýke han ólgen soń Bytyǵaı qańy­rap bos qalyp, qıraýǵa shaq qaldy.

1816 jyly I.P.Shangın keseneni qarap shyǵyp, qysqasha sıpattama ber­di, ǵımarattyń jospary men keseneniń aldyńǵy jaq sýrettemesin jasady. 1825 jyly Sibir jáne Orynbor she­kara shebin Qazaqstanǵa kóshirý týraly
I Alek­sandrdyń atyna jazǵan jazbasynda alqalyq keńesshi Demıdov osy eskertkish týraly jazyp ótken. «Tuzdy kólderdiń ishinde mańaıy 300 shaqyrym bolatyn Qorǵaljyn ózeni – eń úlkeni. Buryn Esil ózenine aǵatyn Nura ózeni qazir osy kólge quıady. Osy ózennen alys emes jerde bul eldiń qunarlyǵyn dáleldeıtin eski egindiktiń aýmaǵy kó­rinedi, al 15 shaqyrym aımaqty alyp jatqan ájeptáýir sáýlet ónerinen habar beretin eski qalanyń qıraýynan paıda bolǵan kirpish úıindileri bul eldi qańǵyryp júrgen kóshpendiler emes, bilimdi, saýatty halyq meken etkenin dáleldeıdi».

Mine, osyndaı derekterden Kókshetaý men Qaraótkeldiń arasyn jaılaǵan qalyń eldiń qazynasy qylań beredi. Tarıhı derekterden elimizdiń máıekti mádenıetin, ádemi de ajarly, mazmun­dy da maǵynaly ádet-ǵurpyn kórýge bolady. Eskiniń esti esteligi arqyly búgingi tolqynnyń rýhanı jańǵyryp, kemeldenýine múmkindik mol. Atadan mıras bolyp qalǵan jádigerler janymyzǵa nur quıyp, sanamyzǵa sáýlesin quıyp áli tur, máńgilik tura bermek!..

 1

 

Aqmola oblysy

 

Sońǵy jańalyqtar

Qur aýlaımyn dep quryqtaldy

Aımaqtar • Keshe

Almatyda jer silkindi

Qazaqstan • Keshe

Elengen erlik

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar