Sındzo Abeniń bılikke kelýi de qyzyq. Sonaý 2006 jylǵy tamyzdyń aıaǵynda Japonııanyń premer-mınıstri retinde alǵash ret Qazaqstanǵa sapar shekken Dzıýnıtıro Koıdzýmı eline orala sala qyrkúıektiń basynda otstavkaǵa ketti. Sodan keıin el tizginin bizdiń keıipkerimiz ustaǵan. Alaıda jıyrma jyldan astam ýaqytqa sozylǵan ekonomıkalyq stagflıasııa saldarynan elde úkimet basshysynyń jyldap, keı jyldary, tipti aılap aýysa berýi birazǵa deıin qalypty jaǵdaıǵa aınaldy. Sonyń kesirinen Lıberaldy-demokratııalyq partııa 2009 jyly saıası bılikti oppozısııalyq Demokratııalyq partııaǵa berip aldy. Bes jyldyń ishinde bes ret úkimetbasyn aýystyrǵan japon eli aqyry 2012 jyly bılikti Abe myrzaǵa birjola senip tapsyrdy. Onyń ústine 2011 jylǵy kóktemdegi álemdi dúr silkindirgen buryn-sońdy bolmaǵan tabıǵı apat, zilzalanyń saldary sekildi saıası-áleýmettik ahýaldan japon qoǵamy ǵana emes, halyqaralyq qaýymdastyq ta mezi bolǵan-dy.
Bılik basyndaǵy LDP-nyń tóraǵasy jáne úkimet basshysy laýazymynda 2021 jyldyń qyrkúıegine deıin otyrýǵa zańdy quqyǵy bolǵanymen, mezgilinen buryn otstavkaǵa ketýine densaýlyǵy basty sebep bolyp otyrǵanyn aıtqan Abe baspasóz máslıhatynda: «Jeti jyl segiz aıǵa jýyq kórsetken qoldaýlaryńyzǵa kóp raqmet jáne merziminen buryn ornymdy bosatyp otyrǵanyma túsinistikpen qaraýlaryńyzdy suraımyn», dep basyn ıip halyqqa alǵys aıtyp, mezgilinen buryn bılikten ketip otyrǵany úshin keshirim surady.
«Bul sheshimdi qabyldarda bireýmen keńestińiz be? Kimmen aqyldastyńyz?», degen jýrnalıstiń suraǵyna: «Bul sheshimdi jeke óz basym qabyldadym», dep jaýap berip, «Muragerińiz retinde kimdi atar edińiz?», degen suraqqa: «Ony partııa bolyp birigip sheshemiz, myna jerde men naqty bireýdiń atyn atamaýdy jón sanaımyn», dep jaýap berdi. Abeniń osy sózderinen keıin eldiń saıasatkerleri arasynda bılik basyndaǵy LDP-nyń kelesi tóraǵasy, ıaǵnı kelesi úkimet basshynyń ornyna talas bastalyp ketti.
Memlekettik saıası júıe parlamenttik basqarý júıesine negizdelgen. Halyq parlamenttik saılaýda partııalar men depýtattarǵa daýys berip, eń kóp daýys jınaǵan partııa bılikti qolyna alady. Nemese birneshe áriptes partııa birigip, qazirgideı koalısııalyq úkimet qurady (LDP-nyń saıası áriptesi «Komeıto» partııasy). Sosyn depýtattar parlamentte jasyryn daýyspen úkimet basshysyn saılaıdy. Saıası dástúrge sáıkes, parlamenttegi saılaýda jeńiske jetken partııanyń tóraǵasy eń kóp daýys jınap, premer-mınıstr bolady. Al jańa saılanǵan premer-mınıstr óziniń komandasyn jasaqtaıdy da, jańa mınıstrler kabınetin «formaldy túrde» Imperator bekitedi. Bizdiń tilmen aıtqanda, jańa premer-mınıstr basqa úkimet múshelerimen birge ımperatordyń aq batasyn alyp shyǵady.
Premer-mınıstr Abeniń otstavkaǵa ketemin dep jarııalaýy japon parlamentindegi kópshilikti qurap otyrǵan LDP-nyń tóraǵasy ornyn bosatýyn bildiredi. Endeshe, onyń ornyna kim tóraǵa atanady? Jańa tóraǵa qalaı saılanbaq, ıaǵnı eldiń kelesi premer-mınıstri kim bolmaq? Japonııadaǵy dál qazirgi eń basty saıası suraq osy. Máseleniń bári Abeniń LDP-nyń tóraǵasy jáne úkimet basshysy laýazymynan merziminen bir jyl buryn otstavkaǵa ketýine kelip tireledi. Onyń bul sheshimi rasymen tek densaýlyǵyna ǵana baılanysty ma? Álde astarynda úlken saıasat jatyr ma? Halyq arasynda premerdiń bul sheshimi naǵyz saıası oıynnan týyndap otyr degen pikir aıtylýda.
El tarıhynda eń uzaq premer-mınıstr laýazymyn atqarǵan, úsh ret LDP-nyń tóraǵasyna saılanǵan (tórt ret eshkim tóraǵa bolmaǵan, Abe de ondaıǵa barmady) úkimet basshysy merziminen bir jyl buryn ornyn bosatý arqyly kelesi jyldyń kúzine josparlanǵan partııa basshysynyń saılaýyna óziniń saıası opponentteri daıyndalyp úlgermeý úshin, óziniń ornyna ózi qalaǵan saıasatkerdi otyrǵyzyp ketý úshin qarsylastarynyń aldyn oraýdy kózdep otyrǵany sózsiz. Elde búginde parlamenttik saılaý josparda joq, saılaý ótken kúnniń ózinde oppozısııalyq partııalar óte álsiz, olardyń arasynan dál qazir LDP-dan bılikti tartyp ala alatyn saıası partııa nemese saıasatker shyǵa qoımasy anyq. Iаǵnı Abeniń saıası qarsylastary syrtta emes, óziniń partııasynda.
Jalpy, koronavırýs bastalǵaly beri premer-mınıstr Abeniń atyna synı sózder kóp aıtylyp, qoǵam tarapynan qoldaý reıtıngisi tómendep ketkeni ras. Onyń qaýiptiń aldyn alý salasyndaǵy biliktiline («risk management») jáne el basyna kún týǵan jaǵdaıdaǵy uıymdastyrý qabiletine kúmán keltiretinder kóbeıdi. Degenmen saıası sahnada Abeniń tiregi bop kele jatqan senimdi serikteri koronavırýs kezinde de janynda bolsa, komanda músheleri qatarynda qandaı da bir ózgerister baıqalǵan joq. Sol burynǵy óziniń oń qoly, premer-mınıstrdiń orynbasary jáne qarjy mınıstri Taro Aso, japon eliniń saıası júıesinde eń mańyzdy laýazymdardyń biri bolyp tabylatyn mınıstrler kabınetiniń bas hatshysy Ioshıhıde Sýga, LDP-nyń bas hatshysy Toshıhıro Nıkaı, LDP saıası keńisiniń tóraǵasy Fýmıo Kıshıda jáne basqa da komanda músheleri óz mindetterin atqaryp otyr. Atalǵan áriptesteriniń qoldaýymen Abe buǵan deıin birneshe ret saıası synaqtan ótip, partııa tóraǵasy men úkimet basshysy laýazymyna úsh márte saılandy. Al koronavırýsqa qarsy kúrespen qatar «post Abe» naýqany bastalyp ketken myna jaǵdaı Japonııanyń saıası sahnasynda kimniń kim ekenin aıqyndap bergeli turǵan sııaqty. Abeni kim qoldap, al kim onyń ornyna talaspaq. Álbette, joǵaryda aıtylǵandaı, Abe ornyna ózi qalaǵan saıasatkerdi otyrǵyzyp ketýdi kózdep otyr. Al ol úshin Abe kimge senip, kimge súıenedi?
Abeniń partııa ishindegi basty qarsylasy – eldiń burynǵy qorǵanys mınıstri, LDP-nyń burynǵy bas hatshysy Shıgerý Ishıba. Ishıba 2012 jylǵy partııa tóraǵasynyń kezekti saılaýynda partııa músheleri arasynda Abeden kóp daýys jınaǵanymen, parlamenttegi depýtattar arasynda azyraq daýys jınap, premer-mınıstrlikke jete almaı qaldy. Ishıba – partııada ataq-abyroıy myqty, koǵamda qoldaýshylary kóp áıgili saıasatker. Dál qazir Abeniń eń basty saıası qarsylasy osy kisi. Onyń ústine aldyńǵy saılaýlarda partııa músheleri Ishıbany kóbirek qoldaǵany joǵaryda aıtty. Sondyqtan kelesi jyldyń qyrkúıegine josparlanǵan partııa tóraǵasynyń kezekti saılaýynda dál osy Ishıba eń kóp daýys jınaýy ábden múmkin.
Mine, saıası dástúrdi buzyp, tórtinshi ret partııanyń tóraǵalyǵyna talaspaýdy jón kórgen Abeniń merziminen buryn ornynan ketýge qatysty sheshiminiń astarynda dál osy faktor jatyr. Ol óziniń ornyna partııadaǵy basty qarsylasynyń kelýin qalamaıdy. Oǵan sebep jeterlik.
Partııanyń erejesine sáıkes, eger bılik basyndaǵy partııanyń tóraǵasy, premer-mınıstr qandaı da bir tótenshe jáne shuǵyl sebeppen qyzmetinen ketse, elde saıası daǵdarys týdyrmaý maqsatynda partııanyń jańa tóraǵasyn tańdaý úshin kezekten tys saılaý ótkizý qajet. Partııanyń erejesine sáıkes, shuǵyl túrde ótkizilýi tıis kezekten tys saılaý partııanyń barlyq músheleri emes, tek partııadan shyqqan parlament depýtattary men aımaqtyq ókilder arasynda ótkiziledi. Mine, partııa músheleri arasynda abyroıy myqty, biraq depýtattar arasynda qoldaýy az Ishıbany bılikke jibermeýdiń eń tıimdi amaly osy. Abeniń «Densaýlyǵyma baılanysty ketýge májbúr bolyp otyrmyn, keshirim suraımyn», dep halyq pen partııa músheleriniń kóńilin aýlaýǵa tyrysýy da sondyqtan.
Sonymen Ishıbany qoldaıtyn depýtattar men basqa da partııa músheleriniń tolyqqandy saılaý ótkizýge qatysty talap-tilekterine qaramastan, 14 qyrkúıekte tek partııadan shyqqan 394 depýtat pen aımaqtardaǵy 141 ókildiń arasynda partııanyń jańa tóraǵasyn saılamaq. Demek, Ishıbanyń LDP-nyń kelesi tóraǵasy bolý múmkindigi taǵy tómendedi. Sebebi parlamentte LDP-dan shyqqan depýtattar jeti iri fraksııaǵa bólingen. Onyń ishinde bes birdeı fraksııanyń, ásirese LDP-nyń bas hatshysy Nıkaı men premer-mınıstrdiń orynbasary Asonyń fraksııalaryna kiretin depýtattar osy joly saılaýǵa túsýdi sheshken qazirgi mınıstrler kabınetiniń bas hatshysy Sýgany qoldaıtyndaryn ashyq aıtyp otyr. Ony estigen basqa úmitkerler, mysaly, syrtqy ister mınıstri Toshımısý Motegı men qorǵanys mınıstri Taro Kono sııaqty premerlikke dámeli saıasatkerler bul joly saılaýǵa qatysýdan bas tartty.
«Jeńilsem de, qalaı jeńiletinim mańyzdy», dep otyrǵan Ishıba: «Sýga óziniń saıası baǵdarlamasyn jarııalaǵan joq, partııanyń tóraǵasy bolsa ne istep, qalaı qadam baspaq, bilmeımiz. Bilmeı jatyp, qoldaý kórsetý degendi túsinbeımin» dese, osy kúnge deıin Abeni jan-jaqty qoldap kelgen 71 jastaǵy tájirıbeli saıasatker Sýganyń ózi baspasóz máslıhatynda: «Meniń saıasatym Abeniń osy kúnge deıin júrgizip kelgen saıasatyn tolyǵymen jalǵastyrý, saıasatta sabaqtastyqtyń saqtalǵany mańyzdy» dep jaýap berdi. Abe bastapqyda eldiń burynǵy syrtqy ister mınıstri, LDP-nyń saıası keńes tóraǵasy Kıshıdany óz ornyna otyrǵyzyp ketýdi qalaǵan bolatyn. Degenmen bılikten ketip bara jatqan premer iri fraksııalar men abyroıly saıasatkerlerdiń aıtqanyna qarsy shyǵa almaı otyr. Kıshıda osy jolǵy saılaýda táýekelge baryp, baryn salyp kórmekshi. О́ıtkeni depýtattar arasynda ǵana ótetin kezekten tys saılaýdyń nátıjesinde ekinshi oryn alǵan saıasatker bir jyldan keıin partııanyń barlyq músheleri arasynda ótetin kezekti saılaýda partııa tóraǵasy men premer-mınıstrlikke basty úmitker atanatyny sózsiz. Al osy joly LDP-nyń tóraǵasy jáne úkimet basshysy bolyp saılansa, Sýga kelesi jylǵy partııanyń saılaýyna deıin parlamenttiń ókilder palatasyn tarqatyp, jalpyhalyqtyq parlamenttik saılaý ótkizip, ol saılaýda ózi basqaratyn partııany jeńiske jetkizý arqyly bılik basynda barynsha uzaq otyrýǵa tyrysatynyn boljaý qıyn emes.
Batyrhan QURMANSEIIT,
japontanýshy,
arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin
