Ár Joldaýdyń óz ereksheligi, ustanǵan baǵyty bolatyny sózsiz. Osy turǵydan kelgende «bul án burynǵy ánnen ózgerek» dep Shákárim qajy aıtqandaı, bul Joldaý da ózgerek, ádettegiden góri naqty is-qımylǵa negizdelgen, batyl qadamdarǵa betburys jasaǵanyn baıqatady. Máselen, memleketti basqarýdyń jańa úlgisiniń usynylýy, memlekettik qyzmetkerlerdiń 25 paıyzǵa deıin qysqarýy, sheteldikterge jer satylmaıtynynyń naqty aıtylýy nazar aýdartpaı qoımaıdy.
Jalpy, ár nárseniń, ásirese osyndaı el ómirindegi asa mańyzdy qujattyń óz túıini bolady. Memleket basshysynyń qoǵamnyń túrli salasyndaǵy ahýalǵa tereń taldaý jasaı kelip, negizinen memleket qurýshy basty ulttyń osynaý irgeli isterdi atqarýdaǵy, júzege asyrýdaǵy jańa ulttyq bolmys-bitimi qandaı deńgeıde bolýy kerektigin atap kórsetedi.
О́z sózinde Memleket basshysynyń ulttyq degen uǵymǵa tereń mán berýin baǵamdaǵan bolarsyz. Bul tekten tek emes. Demek, qandaı irgeli sala bolsa da ol eń aldymen ultqa qyzmet etýi tıis. Ol sonda ǵana óziniń ulttyq mártebesine laıyq bola alady. Demek, barlyq sala jańǵyrýy, jańarýy tıis. Sonda ǵana Prezıdenttiń atap aıtqanyndaı, «jańarǵan ult qana jańǵyrǵan eldiń jetistigin jahan jurtyna tanystyra alady».
Demek, ult qalaı jańarady, qalaı jańǵyrady? Onyń iske asý mehanızmderi, tetikteri qandaı? Bul oıymyzdyń da kiltin Memleket basshysynyń ózi ashyp bergen. Jáne bul baǵyttaǵy mindetterdi de sanamalap kórsetedi.
«Qazirgi mindet – halqymyzdyń jańa bolmysyn qalyptastyrý, tutas ult saıasatyn arttyrý. Adamdy jáne qoǵamdy ýaqyt talabyna saı jetildirý qajettigin ómirdiń ózi kórsetip otyr. Jańarǵan ult qana jańǵyrǵan eldiń jetistigin jahan jurtyna tanyta alady. Men halqymyzdyń álem úlgi tutarlyq jaqsy qasıetteriniń kóbirek bolǵanyn qalaımyn. Ultymyz jańa sapaǵa kóshýi úshin bizdiń kúndelikti ómirlik ustanymdarymyz da ózgerýi kerek.
Qaı kezde de ulttyq qundylyqtarǵa bet buryp, ásirese halqymyzdyń birtýar tulǵalarynyń sózine zor mán berip qaraıtyn Qasym-Jomart Kemeluly bul joly ult ustazy Ahmet Baıtursynulynyń myna bir tanymal sózin keltire ketipti. «Bilimdi bolýǵa oqý kerek. Baı bolýǵa kásip kerek. Kúshti bolýǵa birlik kerek. Osy kerekterdiń jolynda jumys isteý kerek», deıdi Ahań.
Qazaqtyń til biliminde, aǵartý salasynda, rýhanııatynda tóńkeris jasaǵan uly reformator Ahmet Baıtursynulynyń sonaý HH ǵasyrdyń basynda aıtqan sózi kúni búginge deıin mańyzyn joımaq emes, dál osy ýaqyttyń da talabymen tereń úndesip jatyr. Memleket basshysynyń Ahańdy aıtqany – Alashty aıtqany dep bilý kerek. Demek, Alash ıdeıasyn tiriltip otyr. Alash qaıratkerleriniń sózine jan bitirip, solardyń aıtqanyn jańa zaman bolmysymen bitistirý. Aınalyp kelgende osy uly qaǵıdattardy júzege asyratyn da, oryndaıtyn da bilimdi, bilikti, parasat-paıymy mol ulttyq kadrlar. Iаǵnı memlekettik qyzmetkerler – memlekettik qyzmet salasynda 25 paıyz qysqartý bolatynyn aıtqan Prezıdent, endi jańa qaǵıdattarmen jumys isteıtin qyzmetkerlerdiń sany emes, sapasy mańyzdy ekenin meńzep otyr. Kezinde Alash qaıratkerleri sheneýnikterdi, ıaǵnı memlekettik qyzmetkerlerdi eldiń sózin sóıleıtin, elge qyzmet etetinder – memleketshilder jáne óz qaraqan basyn kúıtteıtinder dep ekige bólip qaraǵan. Memleket basshysynyń ulttyń jańa bolmysyn qalyptastyrýda HHI ǵasyrdyń urpaǵy qandaı bolý kerek degendegi sanamalap kórsetken qaǵıdattary da osy pikirmen tereń úndesip jatyr.
Ádette, osy kúnge deıin qoǵamdy ulttyq ıdeıa bar ma, ulttyq ıdeologııa qaı deńgeıde degen saýal mazalap keledi. Atalmysh Joldaýda osy suraqqa naqty jaýap berilgen dep oılaımyn. HH ǵasyrdyń basynda aıtylǵan Ahańnyń uly sózinen týyndatyp aıtqan Memleket basshysynyń oı-pikiri, usynystary bizdiń basty ulttyq baǵdarlamamyzǵa aınalýy tıis dep bilemin.
Ulttyń jańa bolmysyn qalyptastyrý jolyndaǵy bizdiń bar izgi isimiz, ulttyq ıdeıamyzdy Memleket basshysynyń uly Ahańnyń dańqty sóziniń aıasynan izdep, óziniń ustanymdaryn osy sózden tarqatyp aıtýyna barshamyz den qoıyp, basty baǵdar etip ustanýymyz kerek.
«Ár ult óziniń eń asyl qasıetin adamzatqa ortaq qazynaǵa aınaldyra almasa, ol ulttyń qasiretti qylmysy sanalady», depti Rabındranat Tagor. Demek, ultymyz óziniń jańa zamanǵa saı jańa bolmysyn qalyptastyra bilgende ǵana Memleket basshysy atap kórsetkendeı, «biz sonda ǵana básekege qabiletti memleket, zııatker ult qalyptastyra alamyz», adamzatqa qosatyn ortaq qazynamyz da qomaqty, uıalmaıtyndaı bolary sózsiz.
Ádette eldik, ulttyq múdde sóz bolǵanda el zııalylary aýyzǵa alynady. Zııaly, tulǵa degenimizdiń ózi ultqa baǵyt-baǵdar berýshi, ustyn bolatynyn aıtsaq, olarǵa júkteler jaýapkershiliktiń jeńil emes ekeni túsinikti. Shyn mánindegi zııaly adam sol halyqtyń aınasy. Demek, bolashaq urpaq sol aınaǵa qarap bet túzeıdi. Onyń sózi, ilimi ónege bolýǵa, jańa betburystarǵa serpin berýi qajet. Memleket basshysy aıtqandaı, «qazaq zııalylarynyń jańa kezeńdegi mindeti – ult bolmysynyń jańa qaǵıdattaryn ornyqtyrý. Sondaı-aq ult sapasyn arttyrý». Demek, zııalynyń mindeti jańa qoǵamǵa tez beıimdelip, ótkenniń ónegesin búginniń bolmysymen utymdy baılanystyrý. Aıtqandaı, bul iste zııalylarǵa júkteler mindet aýqymy orasan zor. Bul rette Joldaýda aıtylǵandaı, «bossózdilik pen bóspelik, maqtanshaqtyq qoǵamnyń damýyn tejeıdi. Bul týraly Abaı «О́ńkeı jalǵan maqtanmen, shynnyń betin boıaıdy», dep ashyq aıtqan. Bul másele búgingi kúni de ózekti bolyp otyr» delinedi.
Shynynda maqtaý, maqtan bul taýdan qulaǵan tasqyn sekildi. Orynsyz maqtaý, jalǵan aqparat, esep berý bul ulttyń jańa bolmysyn qalyptastyrýǵa syzat túsiretin asa qaterli dert. Biz bul bıikke, ustanymǵa kisi boıyndaǵy kóp kemshilikterdi joıatyn eńbek arqyly ǵana jetemiz.
Árkim óz isimen aınalysyp, jaýapkershiligin jete sezinip, sol jolǵa bilim-biligin, parasat-paıymyn jumsaı bilgende ǵana isimiz nátıjeli bolmaq. Qur bos sóz, dańǵazanyń ýaqyty ótken. Qazir naqty ister, jańa ıdeıalar zamany. Ata-babamyzdyń uly muratyn, osy eldi qolymyzǵa amanattap tapsyrǵan uly tulǵalardyń qajyr-qaıraty, tabandy eńbegin, uly rýhyn boıymyzǵa serik etken jaǵdaıda, jańa zaman talabyna ushtastyra bilgende ǵana biz ulttyń jańa bolmysyn qalyptastyratyn mereıli kúndi enshileımiz, Alash balasynyń júz jyldyq armanyna sóz joq qol jetkizemiz. Sonda ǵana biz Joldaýdyń toqeter túıin sózi bolǵan ulttyń jańa bolmysyn jasaýǵa, uly Abaı aıtqan «tolyq adam» uǵymyna bir taban jaqyndaı túsemiz.
Qalı SÁRSENBAI,
«Almaty aqshamy» gazetiniń bas redaktory, Almaty qalalyq máslıhatynyń depýtaty
