Sýrette: Semeıdegi Jaqsylyq Úshkempirov atyndaǵy sport akademııasy. Sýret Ońdasyn Elýbaıdyń arhıvinen alyndy
Jaqsylyqtyń mektebi
...1984 jyl. Almaty Joǵary partııa mektebiniń tyńdaýshysymyn. Bizben qatar oqıtyn Torǵaıdyń Amangeldi degen jigiti birde meni Jaqsylyqpen tanystyrdy. Ekeýi Semeıdiń mal dárigerlik ınstıtýtynda birge oqypty. Kez kelgen adammen til tabysyp, shúıirkelese ketetin Jaqsylyqpen til tabysyp, aralasa bastadyq. Ekeýimizdi sport jaqyndastyrdy desek te bolady. Kúres túrinen qazaq jastary arasynda Olımpıada oıyndarynyń tuńǵysh chempıony jaıly oblystyq gazetke maqala jazǵanym este qalypty. Oqý bitirip elge oralǵan soń oqta-tekte bolsa da habarlasyp turdyq. Kezdese qalǵanda áńgimelesip, sport taqyrybyn qaýzaıtynbyz. Bir baıqaǵanym, Jaqsylyq óte qarapaıym, úlkenmen de, kishimen birden til tabysyp, emen-jarqyn áńgimelesetin. Semeıdegi mal dárigerlik ınstıtýtyna oqýǵa túserde Jákeńniń tıyny taýsylyp qalyp ne isterin bilmeı dal bolady. Birde qalany qaq jaryp aǵyp jatqan elimizdiń bas ózeni Ertistiń jaǵasyna keledi. Mine, qyzyq! О́zenniń jaǵasynda maldasyn quryp alyp balalardy Ertis ózeniniń ar jaǵyna maltyp shyqqandarǵa bes som aqsha beremin dep otyrǵan egde jastaǵy adamdy kóredi. Bes som qyrýar qarjy. Salyp uryp janyna keledi.
– Aǵa men daıynmyn.
Kózin syǵyraıta qaraǵan el aǵasy kenetten:
– Qaı jaqtyń balasysyń? Ertis aǵyndy, asaý ózen. Bul ómirińe qaýipti ǵoı, – dedi baıyppen.
– Talas ózeni de asaý. Onyń arǵy-bergi jaǵyna kúnine birneshe ret, tipti keıde on ret júzip ótetinbiz.
Hosh, sonymen Talasty baǵyndyrǵan júrekti balań jigitke sol kúni Ertistiń arǵy, bergi jaǵyna eki ret júzip ótýge týra keldi. On somdyqty usynyp jatyp, jarysty uıymdastyrǵan qarııa «balam alǵan betińnen qaıtpaıtyn ójet ekensiń, osy betińnen taıma», dedi rızashylyqpen.
Sol joly sabaqty is sátimen degendeı Jaqsylyq Semeıdiń mal dárigerlik ınstıtýtyna oqýǵa tústi. Bes jylda erkin kúrespen, sońynan grek-rım kúresimen myqtap shuǵyldandy. Olımp shyńyn baǵyndyrý qasıetti de kıeli Semeı elinen bastaldy dese bolǵandaı. Semeıge kelgen saıyn ol qalany aralaıtyn, erke Ertistiń jaǵasyna baryp, jastyq shaǵyn eske alatyn. Semeıge degen Jákeńniń ystyq yqylasy erekshe edi. Tek Semeıde emes, shyraıly Shyǵysta Jaqsylyqtyń dostary, sportty serik etken inileri az emes, Olımpıada chempıony kele qalsa balalarmen kezdesýler ótkizetin. Semeılikter de Jaqsylyqty erekshe qurmetteıtin, óz balalaryndaı baýyryna tartatyn. Sonyń naqty dáleli emes pe, ótken jyly Semeıdegi daryndy balalarǵa arnalǵan sport akademııasyna Jaqsylyq Úshkempirovtiń esimi berildi. Bul sharaǵa biz de qatysqan edik.
Sıdneıdegi saǵym jyldar
...Sıdneıge 2000 jyldyń 23 qyrkúıeginde attandyq. Bizben birge bir topta Jaqsylyq, Shymkenttegi balalar men jasóspirimder sport mektebiniń jetekshileri Shertaı Ámirbekov, erkin kúresten elimizdiń úsh dúrkin chempıony, joǵary dárejeli tóreshi Túsiphan Saıhanov, tis dárigeri, sporttyń naǵyz janashyry Músilim Daıyrbekov, bes-alty jýrnalıst, Qazaqstannyń ár óńirinen jınalǵan azamattar bar.
Birde tobymyzben grek-rım kúresi sheberleriniń beldesýin tamashaladyq. Sebebi sol kúni Atlanta Olımpıadasynyń chempıony Iýrıı Melnıchenko kúresetin edi. Onyń qarsylasy ońtústikkoreıalyq Álemniń eki dúrkin chempıony Kım In Sýb. Amal bar ma, qansha tyrysqanmen Iýra ońbaı utyldy. Beldesýde dóreki qımyl tanytty dep Dáýlet protest berip edi, ol qabyldandy. Iýra taǵy da utyldy. Qasymda otyrǵan Jaqsylyqqa qarap edim, óńi tútigip ketipti.
– Iýraǵa ne bolǵan? Kımmen buryn beldeskende ony jeńgen. Naǵyz syn sátte namysty janyp, jeńý kerek edi. Eki rette de qarsylasy talassyz utty. Medaldyń aýyly alystap ketti-aý. Tym bolmasa Matvıenko qarsylasynan basym tússe eken.
Sol kúni jerlesterimizdiń joly bolmady. Matvıenko da jankúıerlerin jerge qaratty.
– Maqsatymyz – Qazaq eli sańlaqtaryn syn sátte qoldaý, jankúıer bolý. Sol úshin sonaý Qazaqstannan 54 týrıst, jýrnalıster keldi. Grek-rım kúresi sheberleri búgin utylǵanymen, erteń jeńýge kúsh salatyny sózsiz. Erkin kúres sheberlerimen erteń jolyǵamyn, tájirıbemdi ortaǵa salamyn, – dep aǵynan jaryldy Olımpıada chempıony Jaqsylyq Úshkempirov.
Jaqsylyqpen birge eki apta Sıdneıdegi jarystardy tamashaladyq. Qazaqstannan kelgen jankúıerler boks saıysynan qalmady desek te bolady. Bekzat pen Ermahan altynnan alqa taqqanda, Muhtarhan men Bolat kúmispen kúptelgende Jaqsylyq balasha qýandy. Jıyrma jyl zaryqtyrǵan altyn alqany alyp jatqan kezde Bekzatty qushaqtap, batasyn berdi. Erkin kúresten qarashaıdyń qaısar uly Islam Baıramýkov kúmis alqany ıelengen kezde baýyrynsha erkeletti. Sıdneıdegi saǵym jyldar este uzaq saqtalmaq. Jaqsylyq ańqaý, keıde qaljyńdap aıta salǵan ázilge de balasha senip qalatyn. Olımpıada oıyndary aıaqtalǵan soń bizdi Salamandra degen aralǵa aparyp, eki-úsh kún demaldyrdy. Sebebi 120 memleketten kelgen týrısterdi elderine qaıtarý ońaı sharýa emes. Kútýge týra keldi. Qaıtarda áýejaıda Jaqsylyqty joǵaltyp aldyq. Jaqsylyqtyń qasynan bir eli qalmaıtyn Túsiphan Saıhanov ushaqqa bıletterdi tirketý bastalǵan kezde alaq-julaq etip qasymyzǵa júgirip keldi.
– Jaqsylyqty kórdińder me, mana áýejaıǵa birge kirgen. Taba almaı qaldym, – dedi sasqalaqtap.
Bárimiz Jaqsylyqty izdeı bastadyq. Aqyry ony Túsiphan taýyp ákeldi. Sóıtse, Jákeń Máskeý Olımpıadasynda kúresken Reseıdiń birneshe balýanymen kafede jolyǵyp, áńgimege alańsyz kirisken ǵoı. Abyroı bolǵanda chempıonymyz tabylyp, elge aman esen oraldyq. Qazaqstan qorjyny qomaqty. Úsh altyn, tórt kúmispen, jalpy komandalyq esepte 22-shi orynǵa taban tiregen, elge oralǵan sańlaqtardy naǵyz batyrlarsha qarsy aldy...
Jaqsylyqtyń «qulaǵy»
Sportty bala kezden unatqandyqtan bolar Olımpıada oıyndaryna jankúıer retinde qatyspasaq ishken asymyz boıǵa qonbaıtyn «dertke» shaldyqtyq. Dúbirli jarystar ótedi-aý degende mazalanyp, qalaıda barýdyń qamyn jasaı bastaımyz. 2004 jylǵy Afına Olımpıadasyna kóligimdi satyp, aqyry barýdyń amalyn taptym-aý. Jákeńniń Afınaǵa da, 2006 jyly Týrındegi Aq Olımpıadaǵa da joly túspedi. Esesine, 2008 jyly Beıjiń Olımpıadasyna bardy.
...Almaty áýejaıy. Ústerine sport kıimderin kıip alǵan týrıster, elge esimi belgili sport sańlaqtary jınala qalypty. Taýdaı bolyp Ábilseıit aǵa júr. Qasynda jubaıy Kámesh apaı.
– Aǵalaryńnyń tuńǵysh Olımpıadasy. О́zi keshe ǵana ekinshi márte ınsýltten saýyǵyp shyqty. Sport mınıstri Temirhan Dosmuhanbetovke myń alǵys, Qazaq eliniń bes birdeı sport juldyzyn Olımpıadaǵa tegin jiberip otyr. Jaqsylyq, Ermahan, Olga Shıshıgına, Anatolıı Hrapatyı bar degen, ózderi kórinbeıdi ǵoı. Aǵańa kóz qyryńdy sala júr, – dep Kámesh apaı shegelep tapsyrdy.
Sálden keıin Jaqsylyq, Ermahan, erkin kúresten Qazaqstannyń úsh dúrkin chempıony Asqarbek Imanqulov qatarymyzǵa qosyldy. Sol áýejaıda otyryp ataqty aýyr atlet, Olımpıada oıyndarynyń chempıony Anatolıı Hrapatyıdyń oqysta qaıtys bolǵanyn estigende barlyǵymyz muńaıyp qaldyq. Ushaq salonynda Ábilseıit aǵa eki kúnnen keıin beldesýge shyǵatyn Ashat Jitkeevke batasyn berdi.
Beıjińde men Ábilseıit aǵamen, al Jaqsylyq pen Asqarbek kórshi bólmede jatty. Seıdahmet Berdiquldyń shákirti, qazaq sportynyń órkendeýine erekshe úles qosqan jazýshy, sport jýrnalısi Nesip Júnisbaı, elden barǵan bir top jýrnalıster Olımpıada qazanynda birge qaınadyq, elge jedel habar-oshar jibere bastadyq. Jaqsylyq, Asqantaı, Nesip kún saıyn derlik tańerteń kelip Ábilseıit aǵasyna sálemdesip shyǵady, keshegi jarystar týraly oıyn ortaǵa salady. Qazaq eli balýandarynyń Olımp shyńyna kóteriletin ýaqyty jetkenin áńgime etedi.
Biz Jaqsylyq, Olga Shıshıgına, Nesip, Ábilseıit aǵa, Asqantaı beseýimiz kún saıyn balýandar saıysyn tamashalaımyz. Bir kúni Taımýraz Tıgıevtiń fınaldyq aıqasyn kórýge keldik. «Eger durys ádis qoldanyp, batyl qımyldasa Tıgıevtiń altyn alýy múmkin», dedi Ábilseıit aǵa. «Áı bilmeımin, jartylaı fınalda grýzın G.Gogchelıdzeni áreń jeńdi, onyń ústine moınynan jaraqat alyp qaldy», dep alańdaýshylyq bildirdi Jaqsylyq.
Jaqsylyqtyń aıtqany keldi. Tıgıev aqtyq synda jigersiz kúresti, qarsylasy reseılik 20 jasar Shervanı Mýratovqa ese jiberdi. Sol kúni aýyr salmaqtaǵy taǵy bir jerlesimiz Marıd Mýtalımov qola medaldy qorjynǵa saldy. Qalaı degende de, balýandar Beıjińde táýir kúresti. Grek-rım kúresinen Áset Mámbetov pen Nurbaqyt Teńizbaev qola, áıelder kúresinen Elena Shalygına qola, al ushaqta balýan aǵasynyń batasyn alǵan Ashat Jitkeev kúmis alqany qanjyǵasyna baılady.
Bir kúni Jaqsylyq, Nesip, almatylyq kásipker Áset Dáýletov bar tórteýimiz biz jatqan bes juldyzdy «Iý-ıang» qonaq úıi janyndaǵy meıramhanaǵa keldik. Qytaıdyń ýdaı ashy taǵamy jalyqtyra bastaǵan kez. Tushpara jegimiz kelip tapsyrys bereıik desek bizdi túsinbeıdi. Aqyry meniń kózime Jaqsylyqtyń myj-myj tushparaǵa uqsaıtyn qulaǵy túse qaldy. Qýanyp kettim de dosymnyń qulaǵyn ustap kórsetkenim sol edi daıashy qyzdar kúlip jiberdi. Budan keıin tushpara jeý qıynǵa soqpady.
Tumandy Albıon elinde
...Tumandy Albıon túnerip qarsy aldy. Londonda jańbyr jıi jaýady, tipti tolas tappaıdy deýge keledi. Jaqsylyqpen birge kóne qalanyń tarıhı jerlerin aralaýǵa ýaqyt taptyq. Aýyr atletterimiz erledi. Tórt altyndy alǵan kezdegi elden barǵan jankúıerlerdiń qýanyshy este qalady.
Ilıa Ilın altyn alǵan kúni keshkilik «Qazaq úıinde» bas qostyq. Sport basshylary men jýrnalıster de osynda. Nesip ekeýimiz syrtyldatyp fotoǵa túsire bastadyq. Ilıa kirip kelgende jınalǵandar turyp qarsy aldy. Aqjarma tilekter aıtylyp jatyr. Jaqsylyq sóz alyp, «sip-svejıı» chempıondy qushaǵyna alyp, quttyqtady.
Amal bar ma, Londonda aýyr atletter qorjynǵa salǵan tórt altynnan arada birneshe jyldan keıin aıyrylyp qaldyq. Alaıda, Chınshanlo, Maneza, Podebedova jáne Ilınniń álem chempıonattarynda ıelengen júldeleri Qazaq eliniń sport tarıhynda altyn áriptermen jazylyp qalatyny sózsiz.
– Men bir nárseni túsinbeımin. Beıjińde de, Londonda da Ilınnen Olımpıada bastalmas buryn, sosyn da san ret synama alyndy. Arada birneshe jyldan keıin teris nátıje shyqqany qalaı? Sirá, Olımpıadaǵa da saıasat aralasyp ketken sııaqty, – degen edi Jaqsylyqpen áńgimeleskende.
...Budan keıin Qazaq eli maqtan tutyp, basqalarǵa úlgi etetin Jaqsylyq Ámiráliulymen birge Sochı Olımpıadasynda eki apta birge bolyp, qyzyǵy kóp qysqy sport oıyndaryn birge tamashaladyq.
...Qaıran, Jaqsylyq! Keler jyly altynshy mamyrda 70 jyldyq mereıtoıyn atap ótýshi edi Qazaq eli. Halqymyz Jaqsylyǵyn alaqanyna salyp erkeletti, kózi tirisinde Semeıdegi sport akademııasyna esimin berdi. Kindik qany tamǵan qasıetti Tarazdaǵy sport keshenine de Jaqsylyqtyń esimin beredi degen habardy estidik. Jyl saıyn elimizdiń birneshe qalalarynda Jaqsylyqty eske alýǵa arnalǵan halyqaralyq týrnır ótkizip, talantty balalardy ol jarysqa qatystyryp, tomaǵasyn sypyrsa, kúni erteń talaı Jaqsylyqtyń abyroıdy asqaqtatary sózsiz! «Janyń jánnatta bolyp, peıishtiń tórinen oryn alsyn», degim keledi bul jalǵan dúnıeden qosh aıtysqanyna 40 kún tolǵan dosyma.
Ońdasyn ELÝBAI,
«Qazaqstannyń qurmetti sport qyzmetkeri»,
«Egemen Qazaqstan» gazetiniń ardageri
