Álem • 11 Qyrkúıek, 2020

Jahan kúrt jylynyp barady

28 ret kórsetildi

Taıaýda BUU zerteýshileri álemdegi aýa temperatýrasy kúrt ysyp, josparlanǵan mejege jaqyndap qalǵanyn aıtyp dabyl qaqty. Ǵalymdardyń esepteýinshe, al­daǵy onjyldyqta jer-jahan­nyń jylynýy belgilengen mólsherden asýy ábden múmkin.

BUU Álemdik meteorologııa uıy­mynyń málimetine súıensek, jylyný osy qalpynda saqtala berse, aldaǵy bes jylda dúnıe júzi temperatýrasy 1,5 gradýsqa kóterilýi yqtımal. Bul – 2015 jyly Parıj kelisiminde aı­tylǵan shekteýden áldeqaıda kóp. Zertteýshiler mundaı úrdistiń saldary qıynǵa soǵatynyn aıtyp otyr.

Ǵalymdardyń bulaısha dabyl qaǵýy beker emes. Qazirdiń ózinde ja­handyq jylynýdyń saldaryn kórip kelemiz. Máselen, álemniń kóp bóliginde buryn-sońdy bolmaǵan ystyq aýa raıy tirkelip otyr. Oǵan qosa, ekvatorlyq aımaqtarda qar jaýyp, máńgilik muzdardyń mújilip bara jatqany bu­qaralyq aqparat quraldarynda jıi jazylady.

Qazirgi tańda jer temperatýrasy ótken ǵasyrǵa qaraǵanda 1 gradýsqa jylyǵan. Oǵan qosa, ár bes jyl saıyn aýa raıynyń ysynýy eselenip otyr­ǵany taǵy bar. Ǵalymdardyń jańa esebine saı, álemdik temperatýra 2050 jylǵa deıin 1,5 gradýsqa ysyp ketýi yqtımal.

Aýa raıynyń bulaı qubylýyna adamzattyń tıgizip otyrǵan zııany orasan. Zaýyt, fabrıkalar, kólikterden shyqqan kómirqyshqyl gazynyń aýaǵa kóptep taralýy muhıt sýyna áser etip, muzdyqtar erip, teńiz marjandary azaıyp, onda mekendeıtin jándikter joıylý ústinde.

Bul az bolǵandaı, Antarktıdada muzdyqtar kesek-kesegimen opyrylyp jatyr. Qazirgi tańda ondaǵy máńgilik muzdar úgitilip, erigen sý muhıtqa quıylyp, teńiz deńgeıi kóterilip ke­ledi. Aq qurlyqta júr­gizgen zertteýde máń­gilik muz­dardyń astyn teńiz sýlary úńgip jatqany anyqtaldy. Al 1980 jyl­dan beri Arktıkada 2,5 mln shar­shy shaqyrym muz joıylyp ketti. Bul shamamen Qazaqstannyń aýmaǵyna teń.

Teńizdiń kóterilýi tikeleı áser etpese de Qazaqstan jahandyq jylynýdan az zardap shekpeıdi. Klımattyń ózgerýi jóninde sóz bola qalǵanda eske áýeli Aral teńizi túsedi. Bir kezderi tolqyny shalqyp, aıdynynda aqqý-qazy qalqyǵan erke Aral búginde búkil sulýlyǵynan aıyrylyp, birneshe ese tartylyp ketti. Ras, keıingi ýaqytta teńizdi qalpyna keltirý jumystary jemisti júzege asa bastady. Alaıda Araldyń ótken ǵasyrdyń ortasyndaǵy deńgeıine qaıta jetýi neǵaıbyl.

Erke Araldyń taǵdyry qart Kaspııdiń basyna da túsýi múmkin. Geophysical Research Letters jýrnalyna jarııalanǵan zertteýdiń nátıjesine súıensek, keıingi 20 jylda teńiz býlana bastaǵan. Máselen, sý deńgeıi 1996 jyldan bastap jylyna 7 santımetrge azaıyp, 1,5 metrge tómen túsken.

Zertteýshiler munyń sebebin Kas­pııdiń betki aýa temperatýrasymen baılanystyryp otyr. Iаǵnı, aýa raıy 1995 jylǵa qaraǵanda 1 gradýsqa jylynǵan. Aldaǵy ýaqytta jahandyq jylyný údegen saıyn qart teńizdiń deńgeıi de túse bermek.

Sońǵy jańalyqtar

Namysyn tý etken

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar