Qoǵam • 11 Qyrkúıek, 2020

Adam kapıtalynan aqsha aıaýǵa bolmaıdy

44 ret kórsetildi

Eń alǵash ótken ǵasyrdyń orta sheninde amerıkalyq ekonomıster «Adam kapıtaly» degen uǵymǵa teorııalyq turǵydan anyqtama berip, mán-mańyzyn, damytýdyń joldaryn kórsetken eken. Sodan bergi aralyqta adam kapıtaly kez kelgen memlekettiń, qoǵamnyń, ekonomıkanyń negizgi myzǵymas tuǵyry ekeni dáleldendi.

Jalpaq tilmen aıtar bolsaq, adam kapı­talynyń ólshemderi – adamnyń jıǵan ilim-bilimi, úırengen mashyǵy, densaýlyǵy. Osy ólshemderge qarap qandaı da bir adamnyń elge, ózi ómir súretin ortaǵa qanshalyqty paıda ákelerin bilýge bolady. 

Qarap otyrsaq, qazaqtyń ǵulamalary adam kapıtalyn damytýdyń joldaryn nusqap kórsetip qana qoımaı, sol baǵytta talaı uly ister tyndyrǵanyn baıqaýǵa bolatyndaı. Aıtalyq, danyshpan Abaı:

«Dúnıe de ózi, mal da ózi,

Ǵylymǵa kóńil bólseńiz», deıdi.

«Adamnyń bir qyzyǵy bala degen,

Balany oqytýdy jek kórmedim.

Balamdy medresege bil dep berdim,

Qyzmet qylsyn, shen alsyn dep bermedim», degen hakim óz urpaǵynyń musylmanǵa da, oryssha da bilim alýyna jaǵdaı týǵyzdy.

«Jaqsy atanyń balalary da kóp oqyǵan joq, qaıta kedeıdiń balalaryn orysqa qorlap berdi. Olar osydan artyq qaıda barsyn?» dep, zamandastaryn synaıtyny da bar. О́z zamanynda Abaı tóńiregine bilimdi, zııaly, ónerli jastardy jıyp, solardyń ónerin ushtaýyna muryndyq bolǵany málim.

Ahmet Baıtursynuly da «Qazaq» gazetinde: «Biz keıin qalǵan halyq, alǵa baryp, jurt qataryna kirý kerek. Basqadan kem bolmas úshin bilimdi, baı hám kúshti bolýymyz kerek. Bilimdi bolýǵa oqý kerek. Baı bolýǵa kásip kerek. Kúshti bolýǵa birlik kerek. Osy kerekterdiń jolynda jumys isteý kerek», dep jazdy. Alash ardaqtysynyń aǵartýshylyq baǵytta atqarǵany ushan-teńiz. Al aǵartýshylyqty sapaly adam kapıtalyna qosylǵan úles dep túsingen abzal.

Keıingi jyldary Adam kaptıalyn damytý degen tirkes bıik minberlerden jıi aıtylady. «Kremnıı ańǵarynyń qazaqstan­dyq balamasyn jasaımyz!» degen asqaq uran da qaıta-qaıta aıtylyp, aqyr sońynda ezýge kúlki úıiretin boldy. Nege? Sebebi Qazaqstanda ǵylym men bilimge bólinetin qarjy kólemi basqa salalardan áldeneshe az. Qurǵaq uranmen «Kremnıı ańǵary» qaıdan qurylsyn?!  Bertinge deıin ǵylymǵa IJО́-niń 0,5 paıyzyna da jetpeıtin qarajat jumsalyp keldi. Al IJО́-niń 1 paıyzynan az qarjy bólý ǵylymı-tehnıkalyq turǵyda qaýipti sanalady. 

Salystyrý úshin aıtaıyq. AQSh syndy álemniń birinshi ekonomıkasy sanalatyn elde 1997 jyly ǵylymǵa jumsalatyn qarjy IJО́-niń 1 paıyzyna jetti. Sodan bergi aralyqta kórsetkishti ulǵaıta kelip, qazir jylyna 511,1 mlrd dollar, ıaǵnı IJО́-niń 2,74 paıyzyn beredi. Apple, Microsoft syndy alpaýyttar bóletin qarjy óz aldyna bir bólek.

 Qytaı, Japonııa, Germanııa, Ońtústik Koreıa, Fransııa syndy elder de ǵylymdy qarjylaı qoldaý boıynsha aldyńǵy ondyqqa kiredi. Bulardyń qaı-qaısysynyń da ekonomıkasy damyǵan, áleýmettik jaǵdaıy ozyq ekenin baıqaýǵa bolady.

О́kinishke qaraı, 2015-2018 jyldar ara­lyǵynda Qazaqstannyń ǵylym salasyn damytýǵa bólingen qarjynyń jalpy kóle­mi de, ǵylymı jumystardyń sany da azaı­dy. 2015 jyly 2155 jobaǵa 16,7 mlrd teńge bólinse, 2018 jyly 1096 jumysqa 9,5 mlrd teńge jumsaldy. Sonyń saldarynan jas­tardyń ǵylymmen aınalysýǵa da qulqy tómendep ketti. 2014 jylǵy esep boıynsha ǵylymnan nan izdegenderdiń jalpy sany 26 myń adam bolsa, 2018 jyly 20 myńǵa deıin quldyraǵan. Onyń ústine ǵalymdardyń ortasha jasy da óskeni belgili boldy.

Degenmen, aýyzdy qý shóppen súrte berýge de bolmas. Keıingi birer jyldyń kóleminde bilim men ǵylym salasyna memleket tarapynan kóbirek kóńil bóline bastaǵandaı. Byltyr ol 45 mlrd teńgege jetti. 2025 jylǵa qaraı 431 mlrd teńgege jetedi degen jospar bar. Osy bes jylda bilim berý salasyna 11,5 trln teńge jumsalmaq.

«Bilim men ǵylymǵa bólgen qarjy – bolashaqqa salynǵan ınvestısııa» degen qanatty sóz de eldiń aýzynda júr. Bilimdi jastary, ǵalymy kóp, sapaly kapıtal qalyptastyrǵan elderdiń tasy órge domalaıtynyn ýaqyt kórsetti. Olaı bolsa, odan qarajat aıaýǵa da bolmaıdy. 

 

Sońǵy jańalyqtar

Saqtansań – saý bolarsyń

Aımaqtar • Búgin, 23:00

Sırk - álem nazarynda

Qazaqstan • Búgin, 20:51

Qaraǵandy oblysynda kıik eti tárkilendi

Aımaqtar • Búgin, 16:48

Shekteýge túsken shekti álem

Álem • Búgin, 16:35

Uqsas jańalyqtar