Qoǵam • 14 Qyrkúıek, 2020

Jaqsy áıel – ómirdegi yrysyń

743 ret kórsetildi

Qazir qosylǵan jastar arasynda kóp uzamaı-aq: «bir-birimizdi kezinde tereń uqpappyz, bilip-túsinbeppiz» jáne de basqa s­e­bep­terdi alǵa tartyp, ushy­­­ras­­­qan qıyndyqtardy jeleý etip ajyrasý úrdisi keń qanat jaıyp keledi. Tipti, oǵan ola­r esh qı­nalmaıtyn, sóket kórmeıtin, ar­l­an­baıtyn, na­­mys­­­tan­baıtyn dá­re­jege jetken sııaqty. Son­dyqtan bolar qoǵa­­my­myz­da balasy bar jalǵyz bas­ty áıelder, áıelsiz júrgen jas­tar jyldan-jyl­ǵa kóbeıip bara­dy. Ol qazirgi demografııa­ny qaterli kórsetkishterge jetkizip otyr.

«Adam ózin baqytty seziný úshin úsh nárse bolý kerek: birinshi – janyńa unaı­tyn, qýanysh ákeletin, súıikti, kún­delikti eńbegiń; ekinshi – seni árdaıym túsine biletin, syılaıtyn, qurmetteıtin ómirlik jaryń; úshinshi – qýanysh pen qıyndyǵyńdy bólise biletin, syryńdy uǵatyn senimdi dostaryń», – degen qazaqta salmaqty ári qunarly támsil bar. Árıne, jar tańdaýda, ómirlik serik tańdaýda qatelik jiberý keıde bar­lyq taǵdyryńdy teris aınaldyryp, bereke­sizdikke, baqytsyzdyqqa uryn­dyrady, tipti tragedııaǵa aınaldyrady.

«Áıeli men er adamnyń jalpy ishki úılesimi – naǵyz tarazy, al tarazy basy biri ekinshisinen asyp ketpeı, teń túsip jatýǵa tıis», – deıtin danalyq pikir bar el arasynda. Onysy da durys shyǵar. О́mir tarazysyn teń ustaǵan erli-zaıyp­tylar ǵana baqytty, tatý-tátti ot­basy bola alady. Eger olaı bolmasa qasiret bulty qoıýlanyp, urys-keris, aıtys-tartys kóbeıedi, ydys-aıaq jıi shyldyrap, úıden baq-bereke, tatýlyq ketedi.

О́mir bolǵasyn onyń adam kútpegen burylystary, kúrdeli, jaǵymsyz oqıǵalary, kedergiler men qatelikter kezdese beredi. Úılenip alyp, basyna qasiret taýyp, búkil ómirin tozaqqa aınaldyratyn jandar da az emes. Alysqa barmaı-aq, mysal úshin myna bir tarıhı oqıǵany eske alaıyq.

Álemge aty tanymal kórnekti orys jazýshysy «Soǵys jáne beıbitshilik», «Anna Karenına» jáne de basqa keremet romandar, hıkaıalar jazǵan graf Lev Tolstoıdyń otbasylyq ómi­ri tra­gedııaǵa toly edi dep jazady áde­bı zertteýshiler. Kúıeýi elge ta­nyl­­ǵan saıyn áıeli Sofıa And­reev­na menmendikke, ózimshildikke, kóki­rektikke boı uryp, minezi adam tóz­gisiz bola bastaıdy. Sán-saltanatqa bar­ǵandy, qolpashtaýdy jany súıetin ol aıaq astynan, sebepsizden-sebepsiz aıqaı-shý, urys-keris shyǵaratyn shaıpaý minezin, qazymyrlyǵyn ýaqyt óte kele údete túsedi. Onyń esi-derti baılyq pen aqsha boldy, bolǵannyń ústine bola berse dep dúnıege ashkózdikpen qarady. Onyń bul minezi názik jandy qalamgerdiń júregine salmaq salyp, janyn jaralady, túńildirdi. Áıe­li­­niń dúnıeqońyzdyǵynan, to­ıym­­syz­dyǵynan, ashkózdiginen, tákap­par­lyǵynan mezi bolǵan jazýshy keıde baspalardan shyǵatyn kitaptary úshin qalamaqy bermeýdi óti­netin. Kele-kele áıeliniń ospadar­ qylyqtarynan, jaǵymsyz is-áreket­terinen, shaıpaý minezinen qutylý úshin uly jazýshy 82 jasqa kelgende, qarly, aıazdy túni 46 jyl otasqan áıeli­nen qutylmaq bolyp, úıinen qa­shyp shyǵady (bazbireýler onyń bul qy­ly­ǵyn jasy kelip aljyǵanynan, qart­tyq sklerozdan, ıaǵnı esinen aırylý­dan dep qate túsindiredi). Aq qar, kók muzdy aısyz túnniń qushaǵyna sińip, jan saýǵalap ormanǵa enip kete barady. Sodan, izdeýshiler ony on bir táýlikten soń ǵana shaǵyn temir jol beketiniń mańynan ábden aıaz soryp, úsik shalyp, boıynan ál ketip, aýyr halde jatqan jerinen taýyp alady. Álsizdikten kirpikteri áreń qımyldap, til qatýǵa murshasy joq jazýshy, qınalyp, talyqsyp jatsa da bir sátte bar kúshin jıyp, ázer degende: «Áıelimdi janyma jaqyndatpańdarshy...», – deıdi. Aıtý­shylardyń sózine sensek, bul uly jazýshynyń ómirden ótip bara jat­qandaǵy eń sońǵy sózi, ótinishi bolypty. Iá, senesiz be, álem moıyndaǵan uly jazý­shynyń ómiri osyndaı qaıǵyly oqı­ǵamen aıaqtalypty.

Qazaq jigiti áıelin qurmetpen «jan jol­­dasym» deıdi. Áıeldiń róli otbasyn saq­­taýda, bala tárbıeleýde óte zor. Son­­­dyq­tan bolar qandaı qoǵam bolsyn, ana­­lar­­dy árdaıym qurmettep, aıalaıdy, syı­­laı­dy. О́ıtkeni olar soǵan ábden la­ıyq! Er jigit­terdiń ózi shydas bermes keı­­bir áre­­ket­terge názik áıel bara ala­dy. Onyń boıynan taýdy qoparardaı eren kúsh tabylady. Oǵan mysaldar da jetkilikti.

Jazýshy, túrkolog-ǵalym, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Nemat Ke­lim­betovtiń aýyr taǵdyry, ǵylymı jáne shy­ǵar­mashylyq eńbekteri kóki­regi oıaý zer­deli azamattarǵa jaqsy tanys. 35 jasynda sal aýrýyna shal­dy­ǵyp, tó­sekke tańylǵanyna des bermeı, taǵ­dyr taýqymetimen taıtalasyp, qaırat ta­ny­typ, senim-jigerin qamshylap, qolynan qalamyn túsirmeı kóptegen shoq­tyǵy bıik eńbekter jazdy. Dert ja­nyn qansha qınasa da, úmit otyn laýla­typ, erinbeı, talmaı, berile eńbek etti. Sóıtip, álem klassıkteriniń 10 romanyn, 25 kınofılmin aýdaryp, «Ulyma hat», «Qarııalar», «Kúnshildik» jáne «Úmit úzgim kelmeıdi» atty tórt kitap jazyp qal­dyr­dy. Ásirese onyń «Úmit úzgim kel­meıdi» monolog-hıkaıaty – jazý­shy­nyń qalamgerlik qýatyn, oı órisin, kúr­es­­kerlik kúshin kórsetetin erekshe týyn­dy. Osy shyǵarmasy arqyly Frans Kaf­ka qoǵamynyń marapatyn ıelendi. Al san­daǵan ǵylymı eńbekteri óz aldy­na bir tóbe. Oı tarazysyna salsaq, bul e­r­­lik­ke, batyrlyqqa teń úlken is emes pe?

Aýyr naýqas, múgedek jannyń aýyrt­palyǵyn bir kisideı kóterip, qala kitap­hanalarynan tom-tom kitap arqa­lap, úıi men kitaphanalar arasyn jol qylǵan, tósekke tańylǵan jarynyń aýyzsha aıtyp aýdarǵan kitaptaryn qaıta-qaıta qolmen jazyp (ol kezde kompıýter joq bolatyn), qaıta-qaı­ta bastyryp, baspaǵa aparyp berip jú­re­tin, erine súıeý, tireý bola bilgen ju­baıy Qýanysh apaıdyń eńbegin qalaı baǵa­la­maısyń! Qos qanaty – uldary Muhıt pen Qaıratty el qatarynan qaldyrmaı tárbıelep, tereń, sapaly bilim berý de Qýanysh apaıǵa jeńil is boldy deısiz be? Shirkin, sol bir júregi syıǵa, nurǵa, sezimge toly, qaıyrymy mol, sabyrly minezdi, darhan peıildi názik jandy qalaı qasterlesek te jaraspaı ma?

Qus ushsa qanaty talatyn, shapsa tul­pardyń tuıaǵy tozatyn keń-baıtaq qazaq­tyń kıeli keń dalasynyń uly per­zent­teriniń biri – orta ǵasyrda ómir súr­gen iri oıshyl, qobyzshy – Qor­qyt ata. Onyń sońynda qalǵan ádebı jáne mýzykalyq baı mura ulaǵatty ur­paq­tarǵa jetip otyr. Halyq arasyn­da Qorqyt baba týraly, onyń sońynda qal­ǵan óneri, ómir súrgen kezeńi týraly kózqarastar, pikirtalastar mol. Al áıelder týraly jazylǵan shy­ǵar­ma­lardyń bastaýy baǵzy zaman eskert­kishi bolyp tabylatyn «Qorqyt ata» kitabynan shyǵady. Onda tórt túrli áıel jaıly mynadaı mysal keltirilgen eken: «Sulý áıelge úılenseń – onyń kúzetshisine aınalasyń, ataqty áıelge úılenseń – onyń ataǵyna telinesiń, baı áıelge úılenseń – onyń kóp múlkiniń birine aınalasyń, al aqyldy, ımandy áıelge úılenseń – onyń senimdi serigi bolasyń», depti. Bul – oı salatyn áserli, mańyzy tereń áńgime.

...Birer jyl buryn oblystyq aýrý­hana­nyń hırýrgııa bóliminde derti áb­den dendegen qart ana jatty. Onyń ómi­­rin saqtap qalý úshin birneshe kúr­deli hı­rýr­gııalyq operasııa jasaldy. Ár kúnniń atar tańyn Allanyń syıy retinde qa­byl­­daıtyn keıýananyń kórer kúni áli alda eken, Qudaı jaryl­qap, aýrýdan kóp qınalsa da aýrýhanadan saýyǵyp shyq­ty. Aýrýhanadan keter aldynda sol aq­jaý­lyqty ananyń aǵynan jaryla aıt­qan myna bir sózderi áli esimnen ketpeıdi:

– Táńirge esh ókpem joq. О́mirdiń ys­tyq-sýyǵyn, qýanyshy men qıyn­dyǵyn az kórgenim joq. Bala-shaǵam ósip, aıaqtaryna turyp, bul kúnderi ár salada qyzmet istep júr. Barlyǵy balaly-shaǵaly, peshenelerine jazǵan baqyty men baǵynan óz úlesterin alyp júr. Shalym ekeýmiz 70-tiń tórine shyqtyq, otaýlasqanymyzǵa 50 jyldan asyp barady... Oǵan táýbe etemiz. О́limnen qoryqpaımyn. Onyń erte me, kesh pe áıteýir quryq salatynyn bilemiz. Biraq pende bolǵasyn arman-úmit taýsylmaıdy eken. Meni, áneýkúni aýrýdan qınalyp jatqanda tolǵandyrǵan basty oı mynaý boldy: «Eger men ólip ketsem, anaý jaman shalymnyń jaǵdaıy ne bola­dy? «Maǵan sháıdi endi kim beredi, mu­ńym­dy kim bólisedi» dep kózderi jáý­direp, músápir bolyp qalady-aý baıǵus» dep kúızeldim. Kórer jaryǵym bar eken, senderdiń shıpaly qoldaryń men aıaýly alaqandaryńnyń arqasynda otba­syma oralyp baramyn. Jasaǵan eńbe­kterińniń rahatyn kórip, árdaıym aby­­roı­ly bolyńyzdar, qalqam! О́rken­deriń óssin, Qudaı senderge kúsh-qýat, syı-abyroı, uzaq ǵumyr bersin. Eldiń aq bata­syna kenele beri­ńizder, qaraqtarym! Sen­derge degen rıza­shylyǵym sheksiz. Kóp-kóp rahmet! – dep eti qashqan salaly saý­saq­tarymen betin sıpap, kózderi jáýdirep, shyn peıilmen bata bergen bolatyn.

Rasynda, bul jaryq dúnıede tiri pen­deniń armany taýsylǵan ba, sirá? Adam­nyń ómirge degen qushtarlyǵyn nemen, qalaı ólsheýge bolady? О́mirdiń tátti ekenin kim bilmeıdi? О́mir ólshemi nemen baǵalanady? Tirshilik degen darııa­dan kim qalaı «maltyp» ótedi? Atqaryp júrgen tirligimiz kimmen, nemen tarazylanady? Iá, sanaly adamǵa saraptar sansyz suraq jetip artylady. Ol tym kóp-aý, k-ó-ó-p...

Jastar ózine ómirlik serik tabý máse­l­esine atústi, júrdim-bardym, jaýapsyz qarap, oılanbaı otaý tige salý qatelikke uryndyratynyn, taǵ­dyryn keıde, tipti tálkek etetinin umyt­pa­ǵany abzal. «Oı­lan­baǵan – ot basady». Oılanǵan jón...

 

Saǵyndyq ORDABEKOV,

dáriger-hırýrg, medısına professory, Jýrnalıster odaǵynyń múshesi

 

TARAZ

 

Sońǵy jańalyqtar

Qyzylordada 19 toı toqtatyldy

Aımaqtar • Keshe

Aq besikte terbetken

Rýhanııat • Keshe

Qazaqstanda dollar arzandady

Qazaqstan • Keshe

El múddesi – erge syn

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar