«Adam ózin baqytty seziný úshin úsh nárse bolý kerek: birinshi – janyńa unaıtyn, qýanysh ákeletin, súıikti, kúndelikti eńbegiń; ekinshi – seni árdaıym túsine biletin, syılaıtyn, qurmetteıtin ómirlik jaryń; úshinshi – qýanysh pen qıyndyǵyńdy bólise biletin, syryńdy uǵatyn senimdi dostaryń», – degen qazaqta salmaqty ári qunarly támsil bar. Árıne, jar tańdaýda, ómirlik serik tańdaýda qatelik jiberý keıde barlyq taǵdyryńdy teris aınaldyryp, berekesizdikke, baqytsyzdyqqa uryndyrady, tipti tragedııaǵa aınaldyrady.
«Áıeli men er adamnyń jalpy ishki úılesimi – naǵyz tarazy, al tarazy basy biri ekinshisinen asyp ketpeı, teń túsip jatýǵa tıis», – deıtin danalyq pikir bar el arasynda. Onysy da durys shyǵar. О́mir tarazysyn teń ustaǵan erli-zaıyptylar ǵana baqytty, tatý-tátti otbasy bola alady. Eger olaı bolmasa qasiret bulty qoıýlanyp, urys-keris, aıtys-tartys kóbeıedi, ydys-aıaq jıi shyldyrap, úıden baq-bereke, tatýlyq ketedi.
О́mir bolǵasyn onyń adam kútpegen burylystary, kúrdeli, jaǵymsyz oqıǵalary, kedergiler men qatelikter kezdese beredi. Úılenip alyp, basyna qasiret taýyp, búkil ómirin tozaqqa aınaldyratyn jandar da az emes. Alysqa barmaı-aq, mysal úshin myna bir tarıhı oqıǵany eske alaıyq.
Álemge aty tanymal kórnekti orys jazýshysy «Soǵys jáne beıbitshilik», «Anna Karenına» jáne de basqa keremet romandar, hıkaıalar jazǵan graf Lev Tolstoıdyń otbasylyq ómiri tragedııaǵa toly edi dep jazady ádebı zertteýshiler. Kúıeýi elge tanylǵan saıyn áıeli Sofıa Andreevna menmendikke, ózimshildikke, kókirektikke boı uryp, minezi adam tózgisiz bola bastaıdy. Sán-saltanatqa barǵandy, qolpashtaýdy jany súıetin ol aıaq astynan, sebepsizden-sebepsiz aıqaı-shý, urys-keris shyǵaratyn shaıpaý minezin, qazymyrlyǵyn ýaqyt óte kele údete túsedi. Onyń esi-derti baılyq pen aqsha boldy, bolǵannyń ústine bola berse dep dúnıege ashkózdikpen qarady. Onyń bul minezi názik jandy qalamgerdiń júregine salmaq salyp, janyn jaralady, túńildirdi. Áıeliniń dúnıeqońyzdyǵynan, toıymsyzdyǵynan, ashkózdiginen, tákapparlyǵynan mezi bolǵan jazýshy keıde baspalardan shyǵatyn kitaptary úshin qalamaqy bermeýdi ótinetin. Kele-kele áıeliniń ospadar qylyqtarynan, jaǵymsyz is-áreketterinen, shaıpaý minezinen qutylý úshin uly jazýshy 82 jasqa kelgende, qarly, aıazdy túni 46 jyl otasqan áıelinen qutylmaq bolyp, úıinen qashyp shyǵady (bazbireýler onyń bul qylyǵyn jasy kelip aljyǵanynan, qarttyq sklerozdan, ıaǵnı esinen aırylýdan dep qate túsindiredi). Aq qar, kók muzdy aısyz túnniń qushaǵyna sińip, jan saýǵalap ormanǵa enip kete barady. Sodan, izdeýshiler ony on bir táýlikten soń ǵana shaǵyn temir jol beketiniń mańynan ábden aıaz soryp, úsik shalyp, boıynan ál ketip, aýyr halde jatqan jerinen taýyp alady. Álsizdikten kirpikteri áreń qımyldap, til qatýǵa murshasy joq jazýshy, qınalyp, talyqsyp jatsa da bir sátte bar kúshin jıyp, ázer degende: «Áıelimdi janyma jaqyndatpańdarshy...», – deıdi. Aıtýshylardyń sózine sensek, bul uly jazýshynyń ómirden ótip bara jatqandaǵy eń sońǵy sózi, ótinishi bolypty. Iá, senesiz be, álem moıyndaǵan uly jazýshynyń ómiri osyndaı qaıǵyly oqıǵamen aıaqtalypty.
Qazaq jigiti áıelin qurmetpen «jan joldasym» deıdi. Áıeldiń róli otbasyn saqtaýda, bala tárbıeleýde óte zor. Sondyqtan bolar qandaı qoǵam bolsyn, analardy árdaıym qurmettep, aıalaıdy, syılaıdy. О́ıtkeni olar soǵan ábden laıyq! Er jigitterdiń ózi shydas bermes keıbir áreketterge názik áıel bara alady. Onyń boıynan taýdy qoparardaı eren kúsh tabylady. Oǵan mysaldar da jetkilikti.
Jazýshy, túrkolog-ǵalym, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Nemat Kelimbetovtiń aýyr taǵdyry, ǵylymı jáne shyǵarmashylyq eńbekteri kókiregi oıaý zerdeli azamattarǵa jaqsy tanys. 35 jasynda sal aýrýyna shaldyǵyp, tósekke tańylǵanyna des bermeı, taǵdyr taýqymetimen taıtalasyp, qaırat tanytyp, senim-jigerin qamshylap, qolynan qalamyn túsirmeı kóptegen shoqtyǵy bıik eńbekter jazdy. Dert janyn qansha qınasa da, úmit otyn laýlatyp, erinbeı, talmaı, berile eńbek etti. Sóıtip, álem klassıkteriniń 10 romanyn, 25 kınofılmin aýdaryp, «Ulyma hat», «Qarııalar», «Kúnshildik» jáne «Úmit úzgim kelmeıdi» atty tórt kitap jazyp qaldyrdy. Ásirese onyń «Úmit úzgim kelmeıdi» monolog-hıkaıaty – jazýshynyń qalamgerlik qýatyn, oı órisin, kúreskerlik kúshin kórsetetin erekshe týyndy. Osy shyǵarmasy arqyly Frans Kafka qoǵamynyń marapatyn ıelendi. Al sandaǵan ǵylymı eńbekteri óz aldyna bir tóbe. Oı tarazysyna salsaq, bul erlikke, batyrlyqqa teń úlken is emes pe?
Aýyr naýqas, múgedek jannyń aýyrtpalyǵyn bir kisideı kóterip, qala kitaphanalarynan tom-tom kitap arqalap, úıi men kitaphanalar arasyn jol qylǵan, tósekke tańylǵan jarynyń aýyzsha aıtyp aýdarǵan kitaptaryn qaıta-qaıta qolmen jazyp (ol kezde kompıýter joq bolatyn), qaıta-qaıta bastyryp, baspaǵa aparyp berip júretin, erine súıeý, tireý bola bilgen jubaıy Qýanysh apaıdyń eńbegin qalaı baǵalamaısyń! Qos qanaty – uldary Muhıt pen Qaıratty el qatarynan qaldyrmaı tárbıelep, tereń, sapaly bilim berý de Qýanysh apaıǵa jeńil is boldy deısiz be? Shirkin, sol bir júregi syıǵa, nurǵa, sezimge toly, qaıyrymy mol, sabyrly minezdi, darhan peıildi názik jandy qalaı qasterlesek te jaraspaı ma?
Qus ushsa qanaty talatyn, shapsa tulpardyń tuıaǵy tozatyn keń-baıtaq qazaqtyń kıeli keń dalasynyń uly perzentteriniń biri – orta ǵasyrda ómir súrgen iri oıshyl, qobyzshy – Qorqyt ata. Onyń sońynda qalǵan ádebı jáne mýzykalyq baı mura ulaǵatty urpaqtarǵa jetip otyr. Halyq arasynda Qorqyt baba týraly, onyń sońynda qalǵan óneri, ómir súrgen kezeńi týraly kózqarastar, pikirtalastar mol. Al áıelder týraly jazylǵan shyǵarmalardyń bastaýy baǵzy zaman eskertkishi bolyp tabylatyn «Qorqyt ata» kitabynan shyǵady. Onda tórt túrli áıel jaıly mynadaı mysal keltirilgen eken: «Sulý áıelge úılenseń – onyń kúzetshisine aınalasyń, ataqty áıelge úılenseń – onyń ataǵyna telinesiń, baı áıelge úılenseń – onyń kóp múlkiniń birine aınalasyń, al aqyldy, ımandy áıelge úılenseń – onyń senimdi serigi bolasyń», depti. Bul – oı salatyn áserli, mańyzy tereń áńgime.
...Birer jyl buryn oblystyq aýrýhananyń hırýrgııa bóliminde derti ábden dendegen qart ana jatty. Onyń ómirin saqtap qalý úshin birneshe kúrdeli hırýrgııalyq operasııa jasaldy. Ár kúnniń atar tańyn Allanyń syıy retinde qabyldaıtyn keıýananyń kórer kúni áli alda eken, Qudaı jarylqap, aýrýdan kóp qınalsa da aýrýhanadan saýyǵyp shyqty. Aýrýhanadan keter aldynda sol aqjaýlyqty ananyń aǵynan jaryla aıtqan myna bir sózderi áli esimnen ketpeıdi:
– Táńirge esh ókpem joq. О́mirdiń ystyq-sýyǵyn, qýanyshy men qıyndyǵyn az kórgenim joq. Bala-shaǵam ósip, aıaqtaryna turyp, bul kúnderi ár salada qyzmet istep júr. Barlyǵy balaly-shaǵaly, peshenelerine jazǵan baqyty men baǵynan óz úlesterin alyp júr. Shalym ekeýmiz 70-tiń tórine shyqtyq, otaýlasqanymyzǵa 50 jyldan asyp barady... Oǵan táýbe etemiz. О́limnen qoryqpaımyn. Onyń erte me, kesh pe áıteýir quryq salatynyn bilemiz. Biraq pende bolǵasyn arman-úmit taýsylmaıdy eken. Meni, áneýkúni aýrýdan qınalyp jatqanda tolǵandyrǵan basty oı mynaý boldy: «Eger men ólip ketsem, anaý jaman shalymnyń jaǵdaıy ne bolady? «Maǵan sháıdi endi kim beredi, muńymdy kim bólisedi» dep kózderi jáýdirep, músápir bolyp qalady-aý baıǵus» dep kúızeldim. Kórer jaryǵym bar eken, senderdiń shıpaly qoldaryń men aıaýly alaqandaryńnyń arqasynda otbasyma oralyp baramyn. Jasaǵan eńbekterińniń rahatyn kórip, árdaıym abyroıly bolyńyzdar, qalqam! О́rkenderiń óssin, Qudaı senderge kúsh-qýat, syı-abyroı, uzaq ǵumyr bersin. Eldiń aq batasyna kenele berińizder, qaraqtarym! Senderge degen rızashylyǵym sheksiz. Kóp-kóp rahmet! – dep eti qashqan salaly saýsaqtarymen betin sıpap, kózderi jáýdirep, shyn peıilmen bata bergen bolatyn.
Rasynda, bul jaryq dúnıede tiri pendeniń armany taýsylǵan ba, sirá? Adamnyń ómirge degen qushtarlyǵyn nemen, qalaı ólsheýge bolady? О́mirdiń tátti ekenin kim bilmeıdi? О́mir ólshemi nemen baǵalanady? Tirshilik degen darııadan kim qalaı «maltyp» ótedi? Atqaryp júrgen tirligimiz kimmen, nemen tarazylanady? Iá, sanaly adamǵa saraptar sansyz suraq jetip artylady. Ol tym kóp-aý, k-ó-ó-p...
Jastar ózine ómirlik serik tabý máselesine atústi, júrdim-bardym, jaýapsyz qarap, oılanbaı otaý tige salý qatelikke uryndyratynyn, taǵdyryn keıde, tipti tálkek etetinin umytpaǵany abzal. «Oılanbaǵan – ot basady». Oılanǵan jón...
Saǵyndyq ORDABEKOV,
dáriger-hırýrg, medısına professory, Jýrnalıster odaǵynyń múshesi
TARAZ
