Rýhanııat • 14 Qyrkúıek, 2020

Biregeı eńbek

98 ret kórsetildi

Qazaq – Juban aqyn aıtqandaı, shynymen-aq, «myń ólip, myń tirilgen» halyq. О́lgen emeı nemene, «basy bardy eńkeıtken, tizesi bardy búgiltken» arǵyqazaq zamanyndaǵy uly babalardyń búginge deıin jer-jahannyń aıtýly ǵulamalaryn tań-tamasha qaldyrýmen kele jatqan mol murasynan kóz jazyp qala jazdadyq.

Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»

Onyń kiltin taýyp, qupııasyn ashqan biz de, keńes zamanynda aıtyp-jazyp kelgenimizdeı orys ǵalymdary da emes, alys jurttaǵy skandınav zertteýshileri boldy. Bizge degen qurmet úshin emes, bastapqyda óz ata-babalary týdyryp, orta ǵasyrlardan-aq ǵylymı aınalymǵa «skandınav rýnalary» degen ataýmen belgili jazýlar retinde qabyldaǵandyqtan. Orhon jazýlaryn tapqan F.Stralenbergtiń shved, al ony tuńǵysh ret oqyǵan V.Tomsenniń dat ǵalymy bolýy – osynyń aıqyn aıǵaǵy.

V.Radlov, P.Melıoranskıı bastaǵan orys ǵalymdary tek Tomsen jańalyǵy ashylǵannan keıin ǵana zertteýge kirisken. Degenmen, babalar murasyn ulyqtaýǵa at salysqan sheteldik ǵalymdardyń bárine alǵysymyzdy aıta otyryp, osy mol muranyń qazaq topyraǵynda zerttelýine toqtalaıyq.

Kóne túrki jazba eskertkishteri zert­telýiniń qaınar bastaýynda qazaq rýha­nııatynyń danyshpany Muhtar Áýezov turdy. Biraq Kúltegindi bylaı qoıyp, «Abaı jolynyń» alǵashqy kitabynda óz esimimen atalatyn Dýlat aqynnyń nys­pysyn «Baıkókshe» dep ózgertýge máj­búr bolǵan uly jazýshy belgili sebepter­men ult tarıhy, urpaq taǵylymy úshin bereri mol berekeli taqyrypqa tereńdeı almady. Bul uly mıssııany repressııanyń birneshe tolqyny ótip, saıası qýǵyn-súrginniń yzǵary basyla bastaǵan «jylymyq kezeń» sanalatyn 60-jyldary taýdaı júkti arqalaǵan qazaq­tyń tomyrtqadaı shaly, professor Beısenbaı Kenjebaev atqardy. Ol áli qaı­raty muqalyp, jigeri jasymaǵan qos shákirtiniń birin – Handyq dáýirdegi aqyn-jyraýlar poezııasyna, ekinshisin – Kóne túrki ádebıetin zertteý­ge saldy. Bular­dyń alǵashqysy –Alash jurtyna keńinen ta­nymal klassık jazýshymyz Muhtar Ma­ǵaýın bolsa, ekinshisi qaıratkerlik pen qalamgerlik tizginin qatar ustaǵan bilim­dar tulǵa – Myrzataı Joldasbekov edi.

Professor Myrzataı Joldasbekov osydan jyl jarym buryn «Uly dala ádebıeti» atty biregeı eńbegin jarııalady. Irgeli týyndynyń basym bóligin kóne túrk jazba eskertkishteriniń tili, tarıhy, zerttelýi, poetıkasy, onyń qazaq ádebıeti men jalpy túrk órkenıetindegi alar ornyna arnalǵan zertteý eńbekter quraıdy.

Birden kúpti kóńilden shyǵýy múm­kin mynandaı suraqtyń basyn ashyp alǵym keledi. Avtordyń osy taqyrypqa arnalǵan alǵashqy ǵylymı maqalalary osydan jarty ǵasyr buryn jaryq kórip, kandıdattyq dıssertasııasy da sol shamada qorǵalsa da, bul – sol eńbekterdiń qaıta basylýy emes. Taqyrybyna adal ǵalymnyń erkin oıǵa shekteý qoıylǵan zamanda aıtylmaǵan, jazylmaǵan tyń oılarymen, pikirlerimen meılinshe tolyqtyrylyp, álemdik túrkologııada osy taqyrypqa arnalǵan keıingi elý jyl ishinde jaryq kórgen eńbektermen salystyra zerdelengen tolaıym týyndysy.

Avtor uly dala ádebıetiniń hronologııasyn meılinshe keńeıtip, onyń dástúr jalǵasyn orta ǵasyrlarda, odan keıingi kezeńderde, tipti bizdiń zamanymyzda ómir súrgen ult ádebıetiniń uly tulǵalary shyǵarmalarymen salystyra zerttegen. Kitaptyń úshinshi jáne tórtinshi bólimderinde kóne túrk jazba eskertkishteri, onyń poetıkalyq jalǵasy sanalatyn «Qorqyt Ata», «Oǵyznama» dastandary jáne Qazaqtyń uly jyraýlary – Súıinbaı, Jambyl, Maıkót, Kenen shyǵarmashylyǵynyń tereńnen tarqatylýy osynyń aıqyn aıǵaǵy.

Kórnekti ǵalym bul eńbeginde túrk halyqtary ádebıetiniń ortaq bastaýlaryn zertteýmen shektelmeı, onyń arǵy-bergi tarıhy, memleket qurýy, bılik júıesi, halyqaralyq qatynastary, álem tarıhyndaǵy alar orny sııaqty san-salaly suraqtarǵa baısaldy jaýap berdi. Endi ony naqty mysaldarmen dáleldeıik.

Birinshiden, bul – barlyq túrk halyq­tary ádebıetiniń túp atasy sanalatyn túrk folkloryna arnalǵan irgeli eń­bek. Muny úlken oqymysty, akademık Seıit Qasqabasov óziniń osy kitap­qa jaz­ǵan alǵy sózinde: «Túrkilik tanym­daǵy qa­sıetti Jer-sý uǵymy, О́túken al­qa­by­nyń kıesi, Táńiri, Umaı kýlti týra­ly baıypty pikir aıtady», dep oryn­­d­y atap ótedi. Shyndyǵynda, kóne túrk es­kertkishteri – kók aspan, qara jer­diń jaratylýy, onyń ortasyndaǵy Táńir qoldaýymen túrk taıpalarynyń ómir súrýi, olar­dyń tanym-túsinigi jaıly bı­b­lııalyq sıýjettermen astasatyn tun­yp turǵan folklorlyq, mıftik ańyz-áńgi­meler men áfsana-hıkaıattardyń jıyn­tyǵy. Avtor eńbeginiń alǵashqy eki taraýynda osy taqyryptarǵa tereńdeı baryp, ony san qyrynan jarqyrata ashyp kórsetedi.

Ekinshiden, kitap kóne túrk jazba eskertkishteriniń tili, aýdarylýy jaıly jahandyq túrkologııadaǵy irgeli eńbek bolyp shyqqan. Professor M.Joldasbekov 2005 jyly túrkolog Q.Sartqojaulymen birge ǵylymı jurtshylyq tarapynan zor yqylaspen qabyldanǵan «Orhon eskertkishteriniń tolyq atlasy» atty iri týyndysyn jarııalady. Túrk rýnalary zerttele bastaǵan ǵasyrdan astam ýaqyt ishinde onyń ondaǵan aýdarmasy jasalǵany belgili. Táýelsiz túrk tildes elderdiń ózinde qanshama jańa eńbekter jaryq kórdi. Avtor aryda Radlov, Melıoranskıı, beride akademık S.Malov, professor I.Stebleva sııaqty ǵalymdardyń aýdarmalaryn syn tezinen ótkize otyryp, olardyń jańsaq ketken, atústi qaraǵan, túsinbeı tárjimalaǵan tustaryna qatysty óz ınterpretasııasyn usynady. Shyndyǵynda joǵaryda atalǵan ǵalymdar ári ketkende túrik jáne tatar tilderin ǵana jaqsy biletin. Búgingi tildik qorynda kóne túrk sózderin meılinshe kóbirek saqtaǵan qazaq tili ekendigin eskeretin bolsaq, eskertkishterdiń dálme-dál aýdarylýy jaǵynan ǵalym M.Joldasbekov usynǵan tyń pikirlerdiń álemdik túrkologııa ǵylymy úshin mańyzy zor dep bilemin.

Úshinshiden, avtor tasqa tańbalaǵan uly murany poetıkalyq turǵydan zertteýge kelgende ózine deıingi ǵalymdardyń bárinen oq boıy ozyq turady. Taqyrypty erkin meńgergen M.Joldasbekov uly dala ádebıetiniń arǵy-bergi zamandaǵy aıtýly úlgilerinen mol maǵlumattar keltirip, Kúlteginge arnalǵan dastandy, Alpamys, Qobylandy batyrǵa arnalǵan jyrlarmen salystyra taldap, parasatty paıymdaýlar jasaıdy.

Tórtinshiden, bul – uly dala ádebıeti ǵana emes, onyń tarıhy týraly taǵylymy zor eńbek. Atalǵan taqyryp kitaptyń «Orhon eskertkishteri týǵan dáýir, ondaǵy tarıhı shyndyq» atty taraýynda jan-jaqty ashylǵan. Shyndyǵynda kóne túrk jazba eskertkishteri týraly zertteý jaza otyryp, ony qurǵan, bılegen, dáýirletken Býmyn, Estemı, Muqan, Qutlyǵ, Elteris, Qapaǵan, Bilge qaǵandar, Kúltegindeı qolbasshy, Tonykókteı danyshpan, Iollyǵ tegindeı jyraýlar týraly aıtpaı ketý múmkin emes. Avtor óz eńbeginde eskertkishterde aty atalǵan tarıhı tulǵalardyń ómiri men qyzmeti jaıly tanymdyq maǵynasy zor qyzǵylyqty derekterdi molynan keltiredi. Bul ádebıettanýǵa arnalǵan ǵylymı eńbektiń ensıklopedııalyq sıpatqa da ıe bolyp shyqqandyǵyn anyq ańǵartady.

Besinshiden, bul – dańqty babalary­nyń ótken tarıhyna zor qurmet ári maq­ta­nyshpen qaraýǵa táýelsizdik tusyn­da ǵana qoly jetken qazaqtardyń búgin­gi ur­paǵyna memlekettanýshylyq turǵy­sy­nan da alýan túrli maǵlumat beretin keń tynysty týyndy. Keńes zamanynda túrk halyqtarynyń mádenıeti men tarıhy únemi tuqyrtylyp keldi. Tipti myń jyldyq jazý tarıhy bar qazaqtardyń «tóńkeriske deıin 2 paıyzy ǵana saýatty boldy» degen kemsitýshilik pikir bıliktiń resmı pozısııasy retinde qabyldandy. Mundaı jaǵdaıda qazaqtardyń arǵy babalarynyń Orhon men Jaıyq arasyn­daǵy ulan-baıtaq dalada alyp ımperııa qurýy týraly áńgime qozǵaýdyń ózi artyq edi. О́ıtkeni osy taqyryp bo­ıyn­sha uzaq jyldar boıy kanondy basy­lym sanalyp kelgen Malov pen Steb­leva kitaptarynda memleket degen ma­ǵyna beretin «ıl» sózi qasaqana «taıpa» dep aýdaryldy. Professor Myr­zataı Joldasbekov kók túrkter ımpe­rııa­synyń qurylý tarıhy ǵana emes, onyń basqarý júıesi, memlekettiń saıa­sı qurylymy, áskerı áleýeti, laýazym­dar ıerarhııasy, quqyqtyq qarym-qaty­nastar, bılik-bi­tik negizderi, ózge eldermen saýda-eko­no­mıkalyq baılanystary, áleý­mettik, ot­­ba­sylyq, mırasqorlyq máse­lel­erine de­ıin keńinen qamtyp, tereń­nen tolǵaıdy. Son­dyqtan qazaq memleket­tiliginiń kóne tór­kinderin baǵamdaý jaǵynan da bul eńbek­tiń búgingi zaman oqyrmanyna bereri mol.

Qaıratker-ǵalymnyń keńes zamany­nyń ózinde-aq zor ǵylymı jańalyq retinde baǵalanyp, qazaq ádebıetiniń tarı­hyn tutastaı 10 ǵasyrǵa tereńdetken irgeli eńbekteri negizinde jazylǵan «Uly dala ádebıeti» avtordyń jarty ǵa­syr boıy úzdiksiz jetildirip, ony álem­dik túrkologııa salasyndaǵy árbir ja­ńalyqpen tolyqtyryp, túbi bir týys­qan túrk halyqtary ádebıeti men ǵy­lymyn­daǵy osy taqyryptas eńbektermen shendestire qarastyrǵan zerdeli eńbek, tolaıym týyndy bolyp shyqqan.

Kórnekti ǵalym ǵylymı eńbekti búgingi oqyrmannyń qabyldaýyna jaqyn­­datý úshin oǵan «tilge jeńil, júrekke jyly tıetin» belletrıstıka elementin de sheberlikpen qıystyrǵan. Endeshe, bilimdar tulǵanyń biregeı eńbegi ult ádebıeti men ónerine arnalǵan mártebeli syılyqqa ádben laıyq.

 

Muhtar Qul-Muhammed,

senator, Ulttyq Ǵylym Akademııasynyń akademıgi

 

Sońǵy jańalyqtar

Qyzylordada 19 toı toqtatyldy

Aımaqtar • Keshe

Aq besikte terbetken

Rýhanııat • Keshe

Qazaqstanda dollar arzandady

Qazaqstan • Keshe

El múddesi – erge syn

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar