Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Onyń kiltin taýyp, qupııasyn ashqan biz de, keńes zamanynda aıtyp-jazyp kelgenimizdeı orys ǵalymdary da emes, alys jurttaǵy skandınav zertteýshileri boldy. Bizge degen qurmet úshin emes, bastapqyda óz ata-babalary týdyryp, orta ǵasyrlardan-aq ǵylymı aınalymǵa «skandınav rýnalary» degen ataýmen belgili jazýlar retinde qabyldaǵandyqtan. Orhon jazýlaryn tapqan F.Stralenbergtiń shved, al ony tuńǵysh ret oqyǵan V.Tomsenniń dat ǵalymy bolýy – osynyń aıqyn aıǵaǵy.
V.Radlov, P.Melıoranskıı bastaǵan orys ǵalymdary tek Tomsen jańalyǵy ashylǵannan keıin ǵana zertteýge kirisken. Degenmen, babalar murasyn ulyqtaýǵa at salysqan sheteldik ǵalymdardyń bárine alǵysymyzdy aıta otyryp, osy mol muranyń qazaq topyraǵynda zerttelýine toqtalaıyq.
Kóne túrki jazba eskertkishteri zerttelýiniń qaınar bastaýynda qazaq rýhanııatynyń danyshpany Muhtar Áýezov turdy. Biraq Kúltegindi bylaı qoıyp, «Abaı jolynyń» alǵashqy kitabynda óz esimimen atalatyn Dýlat aqynnyń nyspysyn «Baıkókshe» dep ózgertýge májbúr bolǵan uly jazýshy belgili sebeptermen ult tarıhy, urpaq taǵylymy úshin bereri mol berekeli taqyrypqa tereńdeı almady. Bul uly mıssııany repressııanyń birneshe tolqyny ótip, saıası qýǵyn-súrginniń yzǵary basyla bastaǵan «jylymyq kezeń» sanalatyn 60-jyldary taýdaı júkti arqalaǵan qazaqtyń tomyrtqadaı shaly, professor Beısenbaı Kenjebaev atqardy. Ol áli qaıraty muqalyp, jigeri jasymaǵan qos shákirtiniń birin – Handyq dáýirdegi aqyn-jyraýlar poezııasyna, ekinshisin – Kóne túrki ádebıetin zertteýge saldy. Bulardyń alǵashqysy –Alash jurtyna keńinen tanymal klassık jazýshymyz Muhtar Maǵaýın bolsa, ekinshisi qaıratkerlik pen qalamgerlik tizginin qatar ustaǵan bilimdar tulǵa – Myrzataı Joldasbekov edi.
Professor Myrzataı Joldasbekov osydan jyl jarym buryn «Uly dala ádebıeti» atty biregeı eńbegin jarııalady. Irgeli týyndynyń basym bóligin kóne túrk jazba eskertkishteriniń tili, tarıhy, zerttelýi, poetıkasy, onyń qazaq ádebıeti men jalpy túrk órkenıetindegi alar ornyna arnalǵan zertteý eńbekter quraıdy.
Birden kúpti kóńilden shyǵýy múmkin mynandaı suraqtyń basyn ashyp alǵym keledi. Avtordyń osy taqyrypqa arnalǵan alǵashqy ǵylymı maqalalary osydan jarty ǵasyr buryn jaryq kórip, kandıdattyq dıssertasııasy da sol shamada qorǵalsa da, bul – sol eńbekterdiń qaıta basylýy emes. Taqyrybyna adal ǵalymnyń erkin oıǵa shekteý qoıylǵan zamanda aıtylmaǵan, jazylmaǵan tyń oılarymen, pikirlerimen meılinshe tolyqtyrylyp, álemdik túrkologııada osy taqyrypqa arnalǵan keıingi elý jyl ishinde jaryq kórgen eńbektermen salystyra zerdelengen tolaıym týyndysy.
Avtor uly dala ádebıetiniń hronologııasyn meılinshe keńeıtip, onyń dástúr jalǵasyn orta ǵasyrlarda, odan keıingi kezeńderde, tipti bizdiń zamanymyzda ómir súrgen ult ádebıetiniń uly tulǵalary shyǵarmalarymen salystyra zerttegen. Kitaptyń úshinshi jáne tórtinshi bólimderinde kóne túrk jazba eskertkishteri, onyń poetıkalyq jalǵasy sanalatyn «Qorqyt Ata», «Oǵyznama» dastandary jáne Qazaqtyń uly jyraýlary – Súıinbaı, Jambyl, Maıkót, Kenen shyǵarmashylyǵynyń tereńnen tarqatylýy osynyń aıqyn aıǵaǵy.
Kórnekti ǵalym bul eńbeginde túrk halyqtary ádebıetiniń ortaq bastaýlaryn zertteýmen shektelmeı, onyń arǵy-bergi tarıhy, memleket qurýy, bılik júıesi, halyqaralyq qatynastary, álem tarıhyndaǵy alar orny sııaqty san-salaly suraqtarǵa baısaldy jaýap berdi. Endi ony naqty mysaldarmen dáleldeıik.
Birinshiden, bul – barlyq túrk halyqtary ádebıetiniń túp atasy sanalatyn túrk folkloryna arnalǵan irgeli eńbek. Muny úlken oqymysty, akademık Seıit Qasqabasov óziniń osy kitapqa jazǵan alǵy sózinde: «Túrkilik tanymdaǵy qasıetti Jer-sý uǵymy, О́túken alqabynyń kıesi, Táńiri, Umaı kýlti týraly baıypty pikir aıtady», dep oryndy atap ótedi. Shyndyǵynda, kóne túrk eskertkishteri – kók aspan, qara jerdiń jaratylýy, onyń ortasyndaǵy Táńir qoldaýymen túrk taıpalarynyń ómir súrýi, olardyń tanym-túsinigi jaıly bıblııalyq sıýjettermen astasatyn tunyp turǵan folklorlyq, mıftik ańyz-áńgimeler men áfsana-hıkaıattardyń jıyntyǵy. Avtor eńbeginiń alǵashqy eki taraýynda osy taqyryptarǵa tereńdeı baryp, ony san qyrynan jarqyrata ashyp kórsetedi.
Ekinshiden, kitap kóne túrk jazba eskertkishteriniń tili, aýdarylýy jaıly jahandyq túrkologııadaǵy irgeli eńbek bolyp shyqqan. Professor M.Joldasbekov 2005 jyly túrkolog Q.Sartqojaulymen birge ǵylymı jurtshylyq tarapynan zor yqylaspen qabyldanǵan «Orhon eskertkishteriniń tolyq atlasy» atty iri týyndysyn jarııalady. Túrk rýnalary zerttele bastaǵan ǵasyrdan astam ýaqyt ishinde onyń ondaǵan aýdarmasy jasalǵany belgili. Táýelsiz túrk tildes elderdiń ózinde qanshama jańa eńbekter jaryq kórdi. Avtor aryda Radlov, Melıoranskıı, beride akademık S.Malov, professor I.Stebleva sııaqty ǵalymdardyń aýdarmalaryn syn tezinen ótkize otyryp, olardyń jańsaq ketken, atústi qaraǵan, túsinbeı tárjimalaǵan tustaryna qatysty óz ınterpretasııasyn usynady. Shyndyǵynda joǵaryda atalǵan ǵalymdar ári ketkende túrik jáne tatar tilderin ǵana jaqsy biletin. Búgingi tildik qorynda kóne túrk sózderin meılinshe kóbirek saqtaǵan qazaq tili ekendigin eskeretin bolsaq, eskertkishterdiń dálme-dál aýdarylýy jaǵynan ǵalym M.Joldasbekov usynǵan tyń pikirlerdiń álemdik túrkologııa ǵylymy úshin mańyzy zor dep bilemin.
Úshinshiden, avtor tasqa tańbalaǵan uly murany poetıkalyq turǵydan zertteýge kelgende ózine deıingi ǵalymdardyń bárinen oq boıy ozyq turady. Taqyrypty erkin meńgergen M.Joldasbekov uly dala ádebıetiniń arǵy-bergi zamandaǵy aıtýly úlgilerinen mol maǵlumattar keltirip, Kúlteginge arnalǵan dastandy, Alpamys, Qobylandy batyrǵa arnalǵan jyrlarmen salystyra taldap, parasatty paıymdaýlar jasaıdy.
Tórtinshiden, bul – uly dala ádebıeti ǵana emes, onyń tarıhy týraly taǵylymy zor eńbek. Atalǵan taqyryp kitaptyń «Orhon eskertkishteri týǵan dáýir, ondaǵy tarıhı shyndyq» atty taraýynda jan-jaqty ashylǵan. Shyndyǵynda kóne túrk jazba eskertkishteri týraly zertteý jaza otyryp, ony qurǵan, bılegen, dáýirletken Býmyn, Estemı, Muqan, Qutlyǵ, Elteris, Qapaǵan, Bilge qaǵandar, Kúltegindeı qolbasshy, Tonykókteı danyshpan, Iollyǵ tegindeı jyraýlar týraly aıtpaı ketý múmkin emes. Avtor óz eńbeginde eskertkishterde aty atalǵan tarıhı tulǵalardyń ómiri men qyzmeti jaıly tanymdyq maǵynasy zor qyzǵylyqty derekterdi molynan keltiredi. Bul ádebıettanýǵa arnalǵan ǵylymı eńbektiń ensıklopedııalyq sıpatqa da ıe bolyp shyqqandyǵyn anyq ańǵartady.
Besinshiden, bul – dańqty babalarynyń ótken tarıhyna zor qurmet ári maqtanyshpen qaraýǵa táýelsizdik tusynda ǵana qoly jetken qazaqtardyń búgingi urpaǵyna memlekettanýshylyq turǵysynan da alýan túrli maǵlumat beretin keń tynysty týyndy. Keńes zamanynda túrk halyqtarynyń mádenıeti men tarıhy únemi tuqyrtylyp keldi. Tipti myń jyldyq jazý tarıhy bar qazaqtardyń «tóńkeriske deıin 2 paıyzy ǵana saýatty boldy» degen kemsitýshilik pikir bıliktiń resmı pozısııasy retinde qabyldandy. Mundaı jaǵdaıda qazaqtardyń arǵy babalarynyń Orhon men Jaıyq arasyndaǵy ulan-baıtaq dalada alyp ımperııa qurýy týraly áńgime qozǵaýdyń ózi artyq edi. О́ıtkeni osy taqyryp boıynsha uzaq jyldar boıy kanondy basylym sanalyp kelgen Malov pen Stebleva kitaptarynda memleket degen maǵyna beretin «ıl» sózi qasaqana «taıpa» dep aýdaryldy. Professor Myrzataı Joldasbekov kók túrkter ımperııasynyń qurylý tarıhy ǵana emes, onyń basqarý júıesi, memlekettiń saıası qurylymy, áskerı áleýeti, laýazymdar ıerarhııasy, quqyqtyq qarym-qatynastar, bılik-bitik negizderi, ózge eldermen saýda-ekonomıkalyq baılanystary, áleýmettik, otbasylyq, mırasqorlyq máselelerine deıin keńinen qamtyp, tereńnen tolǵaıdy. Sondyqtan qazaq memlekettiliginiń kóne tórkinderin baǵamdaý jaǵynan da bul eńbektiń búgingi zaman oqyrmanyna bereri mol.
Qaıratker-ǵalymnyń keńes zamanynyń ózinde-aq zor ǵylymı jańalyq retinde baǵalanyp, qazaq ádebıetiniń tarıhyn tutastaı 10 ǵasyrǵa tereńdetken irgeli eńbekteri negizinde jazylǵan «Uly dala ádebıeti» avtordyń jarty ǵasyr boıy úzdiksiz jetildirip, ony álemdik túrkologııa salasyndaǵy árbir jańalyqpen tolyqtyryp, túbi bir týysqan túrk halyqtary ádebıeti men ǵylymyndaǵy osy taqyryptas eńbektermen shendestire qarastyrǵan zerdeli eńbek, tolaıym týyndy bolyp shyqqan.
Kórnekti ǵalym ǵylymı eńbekti búgingi oqyrmannyń qabyldaýyna jaqyndatý úshin oǵan «tilge jeńil, júrekke jyly tıetin» belletrıstıka elementin de sheberlikpen qıystyrǵan. Endeshe, bilimdar tulǵanyń biregeı eńbegi ult ádebıeti men ónerine arnalǵan mártebeli syılyqqa ádben laıyq.
Muhtar Qul-Muhammed,
senator, Ulttyq Ǵylym Akademııasynyń akademıgi
