Abaı • 14 Qyrkúıek, 2020

«Qutty bilik» jáne Abaı týraly

245 ret kórsetildi

О́túken jazırasynda baǵzy ǵasyr­dan tábarak bolyp jetip, túrki órke­nıetiniń tuma bastaýynda turǵan Bil­ge qaǵan, Kúltegin, Tonykók jyry túr­ki eliniń tý kóterip tuǵyrly mem­le­ket ornatyp, ulystyń irgesin beki­tip, baýyrlastardyń basyn qosyp, yn­tymaǵyn uıystyryp, syrtqy jaýlarǵa joryq jasaǵan erligin jyr etse, Qa­­ra­­handar dáýirinde hatqa túsken «Qutadǵý bilik» dastanynda ıslam máde­nıetin ıgerip, symbat túzegen hal­qymyzdyń qoǵamdyq-oı sanasynda oryn alǵan rýhanı eleýli qubylystar memlekettik júıeniń múddesi men talaby turǵysynan saralanyp, áleýmettik-saıası, dıdaktıkalyq-moraldyq asa baı mazmunda shynshyl da syrshyl sýretkerlikpen bederlenedi. Orhon jyrlarynda joryq dúbiri, epıkalyq qaharmandyq tynys meılinshe basym bolsa, Júsip Balasaǵun dastanynda adamnyń ishki jan dúnıesi, rýhanı kemeldený joldary, etıkalyq qundylyqtar, adam men memlekettiń, patsha men halyq­tyń qarym-qatynasy, qoǵamdaǵy túrli toptardyń minez-qulqy, oı-tanymy bilgirlikpen jyrlanady.

Sózder jaqsy tek jazýmen biliner,

Umytylmaı kóz, qulaqqa iliner...

Bilimdar men dana jazyp ketkendi

Oqymasaq kim aıtar ed ótkendi! –

dep jyrlaǵan danyshpan J.Balasaǵun memlekettiń gúldenip damýy úshin je­ke adamnyń jetilýin,sonymen birge memlekettiń tizginin ustaǵan patsha men onyń buqara halqynyń árbir múshesiniń tıisti mindetteri qapysyz úılesim taýyp, jarasymdy qyzmet etýi shart ekendigin ǵıbrat etedi. Ábý Nasyr ál- Fara­bı áıgili «Izgi qala turǵyndary» traktatynda óris alǵan áleýmettik-fılosofııalyq qaǵıdattar atalmysh shyǵarmada da oı jelisine aınalyp, órnekti óleńmen kestelenip, jyrshyldyq ónerdi pir tutatyn túrki halyqtarynyń dástúrli qabyldaý túısik-túsinigine ıkemdelip, tartymdy týyndyǵa aınalady. Áleýmettik ótkir mazmun, memlekettiń túzimi, zań-jarǵy, bıleýshi elıtanyń ara-qatynasy, qoǵamnyń túrli toptarynyń minez-qulqy, halyqtyń qaınaǵan ómir-tirshiligi, adamdardyń ádebi, arman-muraty dastannyń ómirsheńdik sıpatyn, aýqymdylyq salmaǵyn attyryp, kitap sol zamandaǵy bılik ıeleriniń rýhanı tuǵyrnamasyna aınalǵany málim.

Dastannyń negizgi bir ereksheligi – qoıý áleýmetshil-halyqshyl sıpaty, tipti túrki aýyz ádebıetiniń dástúrine jaqyndyǵy. Aıtalyq,bul shyǵarmada aıtys janrynyń qurylymy kádege jaratylyp,bas keıipkerler Kúntoldy, Aıtoldy, О́gdúlmúsh, Odǵurmyshtar ózara pikirsaıys jasaýy týyndyny tartysty etip, eldik tanymǵa jaqyndatady.

Kemeńger aqyn Abaı shyǵarma­shylyǵyndaǵy eldik sana, áleýmettik ót­kir saryn,synshyldyq, qazaq qoǵa­mynyń árbir toptarynyń minez-qulqy­nyń músini, etıkalyq-moraldyq tujy­rymdar, adamnyń rýhanı jetilý saryndary Júsip Balasaǵun dastanynyń oı-tolqynymen sabaqtasady. Álbette, J.Balasaǵun memleket pen patshanyń, bek pen ýázirdiń,hatshy men ásker basynyń obrazyn somdasa, otarshyldyq jaǵdaıynda otyrǵan Abaı aqyn eldiń yntymaǵy men turmys-tirshiliginiń shyrqyn buzǵan bolystyq júıeniń aýyr zardaptaryn syn tezine alady, aryzqoı, paraqor, eldi iritýshi bolystardyń sıqyn áshkereleıdi.

Qos uly aqyn bilim, aqyl-parasat, qanaǵat pen mahabbat,ádilet pen shapqat, eńbek, qaırat, talap sekildi adamnyń asyl qasıetterin madaqtap dáriptep,nadandyq pen ekijúzdilik,erinshektik, ósek, ótirik, maqtanshaq, mal shashpaq qylyqtardy aıamaı synap mansuqtaıdy.

J.Balasaǵun «Adamǵa eki nárse tirek tegi: biri – sóz, biri – kóńil júrektegi» dese Abaı aqyn:

Bilimdiden shyqqan sóz,

Talaptyǵa bolsyn kez

Nuryn, syryn kórýge,

Kókireginde bolsyn kóz –

dep shyǵys danalarynan ulasqan adamnyń kóńil kózi ashyq bolyp, júrek aınasy jarqyrap tazaryp, Jaratqannyń aqıqat dıdaryn tanyp, tolyq adam bolýǵa umtylys jasaý qajettigin sóz etedi.

Álbette, Kúntoldy patsha ádilet, Aıtoldy qut-baqyt, О́gdúlmúsh aqyl, Odǵurmysh qanaǵat rámizi. Álemdik ádebıetti baı mazmunmen, gýmanıstik óz­geshe órnekpen kestelegen osy tań­ǵa­jaıyp obrazdar – aqyn Abaı shyǵar­mashylyǵynyń da temirqazyǵy, asyl arqaýy.Shyǵystyq boıaýy qanyq Abaı lırıkasy bylaısha tolǵaıdy:

Ádilet pen aqylǵa,

Synatyp kórgen-bilgenin.

Bildirer alys-jaqynǵa,

Solardyń sóıle degenin...

Qaırat pen aqyl jol tabar,

Qashqanǵa da, qýǵanǵa.

Ádilet, shapqat kimde bar,

Sol jarasar týǵanǵa.

Eki aqyn nadandyq pen qarańǵylyqty adamgershilikke daq túsiretin jamandyq ataýlynyń ósip-ónip shyǵatyn uıasy ekenin dáıektep, aıaýsyz sheneıdi, oǵan óner-bilimdi, aqyl-oıdy qarsy qoıady.

«Aqyl» degen – shyn dos sóziń ótetin,Bilim – baýyr meıirbandyq etetin», «Bilim al, osy ómirdiń jolyn ashar,Kisiden bilim bilgen bále qashar», «Túk te bilmes anasynan týǵandar,Tórge shyǵar óner-bilim qýǵandar», «Bilimsiz dertke ushyrap kúızeledi,Aýrýyn emdemese – tez óledi» degen J.Balasaǵun bilimdi úırenýge talaptaný adamdy sapalyq jańa beleske kóteretinin dáriptep, ásirese el tutqasyn ustap otyrǵan patsha, ýázir, áskerbasy, elshi, hatshy, juldyzshy, saraı qaqpashysy, qazynashy sekildi tulǵalardyń ilim-bilimge asa júırik bolýy memlekettiń damýynyń kepili ekenin dáleldeıdi.

 Sonyń ishinde shetelge baratyn elshiniń aqyl-bilimi, parasaty, ádebi, kórik symbaty ózara saı bolýy shart ekenin aıtyp, olardyń kóp til bilýi, naqtyraq aıtqanda, barlyq túrki tilin ıgerýi qajettilik ekenin aıtady:

Bolsa elshide aqyl-óner anyq bar,

Bektiń aty el ústinde qalyqtar.

Barlyq túrki tilin bilse paıymdap,

Sózin uqsa, sóıleı alsa qaıymdap.

Eki aqyn da rýhanı kúres, adamdy kemeldendirý jolynda til ónerin qarý etedi.Asyl sózdi tańdaý, sóz marjanyn terip kesteli óner týyndysyna aınaldyrý, shuraıly tildi únemdi qoldaný, naqyl men sheshendikti shyńdaý týraly jıi jyrlaıdy. J.Balasaǵun bylaısha tolǵaıdy:

Bilimdar – nápsi, tildi túzetedi,

Ekeýin erki jetip, kúzetedi...

Kóp oılap, jaqsy sóıle – bolsyn nusqa,

Surasa – jaýabyń tez bolsyn qysqa.

Oıshyl Abaı«Sózine qaraı kisini al, Kisige qarap sóz alma», «Kóp topta sóz tanyrlyq kisi de az-aq, Ondaı jerde sóz aıtyp bolma mazaq», «Maqsutym – til ustartyp, óner shashpaq, nadannyń kózin qoıyp, kóńilin ashpaq» dep sóz óneriniń ótkir qural ekenin dáriptese, J.Balasaǵun soǵysta bek ustaǵan qylysh pen beıbit kúnde aqyn ustaǵan qalamnyń ekeýi de ótkir qarý-jaraq ekenin uqtyrady.

Qos aqynnyń adamnyń tuńǵıyq jan-dúnıesine úńilip, júrek túkpirindegi asyl qazynany arshýy, tolyq adam tujyrymyn úlgi etýi, ádeptilikti nasıhattap, jaqsy jar, aınymas dos tańdaý týrasynda aıtqan ǵıbrattary dástúr sabaqtastyǵyn tanytady.

Ǵulama J.Balasaǵun «Paıdasy úshin dos bolǵandy tut ta oǵash, Aralaspa, aralassa, zyt ta qash», dese uly Abaı:

 Paıda úshin bireý joldas búgin tańda,

 Ol turmas bastan jyǵa qısaıǵanda.

Munan meniń qaı jerim aıaýly dep,

Birge turyp qalady kim maıdanda? –

dep, aınymas dos ańsaıdy, tátti tatý­lyq­ty armandaıdy. Jar tańdaý, otbasyna uıytqy bolý,balany durys tárbıe­leý sekildi ómir-tirshilikte kez­desetin mańyz­dy taqyryptar týraly aqyndardyń kózqarasy ortaq bolǵandyqtan birin-biri tolyqtyryp, nárlendire túsedi:

«Tapsań eger aqyldy qyz kóz je­tip, Qapy qalmaı, úılenip al tezdetip...Peıil­d­i áıel kórikti de, tekti ǵoı, «Áıel kórki – qylyǵynda» – depti ǵoı dep J.Bala­saǵun jigitter armandaıtyn sulý, baı, tekti áıelden góri aqyldy áıeldi tańdaý abyroıly bolatynyn baıan etedi.Al Abaıdyń myna oılary sol aýmaqtan alshaq ketpeıdi:

Áıel jaqsy bolmaıdy kórkimenen,

Minezine kóz jetpeı, kóńil bólme.

Jasaýly dep, maldy dep baıdan alma,

Kedeı qyzy arzan dep qumarlanba.

Ary bar, aqyly bar, uıaty bar,

Ata-ananyń qyzynan ǵapyl qalma.

О́mirdiń ótkinshiligi, adamdardyń tatý-tátti syılastyǵy, eńbekti dáripteý, tán men jannyń máni sekildi mańyzdy taqyryptar eki aqynnyń jyrynda da úndestik tanytady.

Bul ólimdi aqyl-oı da tyımaıdy,

Ol aıylyn bilimnen de jımaıdy...

Tánniń orny bolady eken qabirde,

Jannyń orny – ylǵı kókte, qazir de.

Ushty jany, qalyp munda boq qaryn,

Qudaı biler, onyń qaıda toqtaryn!

Aqyn Abaı «О́ldi deýge syıa ma aıtyń­darshy, ólmeıtuǵyn artyna sóz qaldyrǵan» dep, ónerdiń máńgilik ıe qasıetin ajarlasa, J.Balasaǵun bylaısha jyr tógedi:

Týǵan – óler: bárine ataq kelmeıdi,

Jaqsy sózi qalǵan adam ólmeıdi...

Kisilerden kisi mıras izdegen,

Onysy – sóz paıda ákeler júzdegen.

Qoryta aıtqanda, shyǵys oıshyl­darynyń izgilik pen kisilik kelbet týraly jaýhar jyrlary arnaly da­rııanyń asaý tolqynyndaı bir-birine ara­lasyp,toǵysyp jatyr. «Baqyt degenimiz sheksiz meıirbandylyq» dep uran tastap, «Izgi qala turǵyndarynyń» ıesi dana Hakım ekenin tujyrymdaǵan Ábý Nasyr ál-Farabı, memleket ıesi Kúntoldy – ádilet rámizin músindegen Júsip Balasaǵun, «Edınısa ketkende, ne bolady óńkeı nól», «Adaspaı týra izdegen hakımder bolmasa, dúnıe oıran bolar edi» dep tulǵanyń jetekshilik qasıetin ashyp kórsetken oıshyl Abaı ıirimderiniń tuńǵıyǵy urpaq sanasyn shynyqtyryp, shyńyraýǵa boılata beredi.

 

Aqedil TOIShAN

 

Sońǵy jańalyqtar

Qyzylordada 19 toı toqtatyldy

Aımaqtar • Keshe

Aq besikte terbetken

Rýhanııat • Keshe

Qazaqstanda dollar arzandady

Qazaqstan • Keshe

El múddesi – erge syn

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar