Tehnologııa • 15 Qyrkúıek, 2020

Tirshiliktiń tutqasy ınternetke tirelip tur

87 ret kórsetildi

...Bul artyq aıtylǵandaı kórinýi múmkin. Biraq pandemııaǵa deıin jáne pandemııadan keıingi kezeńdi salystyrsaq, sapaly ınternettiń mańyzy áldeneshe ese artqanyn kórip otyrmyz. Bilim berý, densaýlyq saqtaý sııaqty ózekti áleýmettik salalar da, memlekettik basqarý da, ekonomıka da – bári-bári sıfrly qurylǵylar arqyly atqarylatyn ýaqyt keldi.

 

Qashan tolyq qamtylady?

Sarapshylar ınternettiń sý, azyq-túlik sııaqty sapaly ómir súrýdiń kór­­set­kishine aınalǵanyn aıtady. Tipti sıfr­ly júıeni ne­ǵurlym tereńirek meńgergen elder koronavırýstan soǵurlym az zardap shegetini de dáleldendi.

Pandemııa bastalǵaly ınternetke degen suranys kúrt art­qanyn joǵaryda aıttyq. Qazaq­stannyń basty ınternet pro­vaıderi sanalatyn «Qazaqte­lekom» AQ basqarma tór­aǵasy Qýanyshbek Esekeev: «Koro­navırýstyń taralýy bastalmaı turyp «Qazaqtelekom» ýaqyttyń túrli synaǵyna daıyndala bas­ta­dy. Sonyń nátıjesinde syn sa­ǵatta sú­rin­bedik dep aıta alamyn. Birneshe aı ishinde telekommýnıkasııa salasynda úlken ózgeris boldy. О́zderińiz baıqap júr­sizder, qazir adamdardyń qarym-qatynasynyń, aqparat alma­sýynyń, oqýy jáne jumys isteý, saýda jasaýy sekildi kúndelikti tirshiliginiń jańa modeli qa­lyp­tasty. Halyq munyń bárin onlaın jasaýǵa bolatynyn bildi, soǵan beıimdeldi. Kásipkerler keńse jaldamaı-aq qyzmetkeriniń áleýetin paıdalanýǵa bolatynyna kóz jetkizdi. Bıznesmender kásibin onlaın alańda júrgizýdiń tıimdi tásilderin izdeı bastady. Tirshiliktiń osy jańa qalpy ka­rantın bitkennen keıin de jo­ǵalyp ketpeıdi», deıdi.

Tirshiliktiń jańa modeli úshin, árı­ne, sapaly ınternet kerek. Ol el ter­rı­to­rııa­synyń ár push­paǵyn túgel qamtýǵa tıis.

Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh mınıstrliginiń málimetine súıensek, búginde res­pýblıka boıynsha 4 646 eldi meken, ıaǵnı halyqtyń 97,3 pa­­ıyzy keń jolaqty ınter­netke qosylǵan. 900-ge tarta aýyl ǵa­lamtor jelisinsiz otyr. Bul – qyr­kúıektiń basyndaǵy de­rek. Degen­men mınıstrlik jyl sońyna deıin aýyl halqynyń 99,3 paıy­zy ınternetpen qamtyla­tynyn aıtady.

Elimizdiń basty ınternet pro­vaıderi «Qazaqtelekom» jyl basynan beri 9 myń shaqyrym talshyqty-optıkalyq jeli tartty, oǵan 828 aýyl qosylýǵa tıis. Aksıonerlik qoǵamnyń basqarma tóraǵasy Qýanyshbek Esekeevtiń aıtýyn­sha, 828 aýylda 2 myńǵa tar­ta mem­lekettik mekeme, atap aıt­qanda, ákim­dikter, aýrýhanalar, mektepter bar. «Qa­zaq­tele­kom­nyń» mindeti – osy negizgi meke­me­lerge baılanys jelisin jet­kizý.

– Aýdan ortalyqtarynyń, aýyldyq eldi mekenderdiń negizgi bóligi ınternetke qosyldy. Jyl sońyna deıin barlyq aýyldy qosamyz, – deıdi Q.Esekeev.

Odan keıingi jumys Tele2, Kcell syndy operatorlardyń úlesinde. Qazirdiń ózinde olar aýyldarda bazalyq stansa ornatýǵa kirisip ketti.

 

Jumys eki baǵytpen júredi

Jalpy, Qazaqstan aýmaǵyn sapaly ınternetpen qamtý baǵdarlamasy eki baǵytta júretinin aıta keteıik. «Sıfr­ly Qazaqstan» baǵdarlamasy aıasynda júzege asyrylyp jatqan birin­shi baǵyt – talshyqty optıkalyq baılanys jelisin tartý. Ol Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh mı­nıs­trliginiń jáne «Qazaqtelekom» AQ-nyń qatysýymen, memleket-jekemen­shik árip­testigi negizinde atqarylýda. 14 jyl­ǵa josparlanǵan jobanyń al­ǵash­qy kezeńinde, 2018-2020 jyldar ara­lyǵynda respýblıka osy TOBJ-men túgel qamtylýǵa tıis. 2021-2032 jyl­dar aralyǵyndaǵy ekinshi kezeńde «Qa­zaqtelekom» tartqan jelilerge qyzmet kórsetiledi. TOBJ boıynsha úsh jylda 14 514 shaqyrym jeli tóselip, bas-aıaǵy 2500-den astam aýyl talshyqty-op­tıka­lyq baılanysty paıdalana bastaýy tıis.

«Qazaqtelekom» júzege asyryp jat­qan ekinshi baǵyt – «250+» baǵdar­la­masy TOBJ-dan órbıdi. TOBJ basqa uıaly baılanys operatorlaryna tartylǵan jeli arqyly stansalaryn qoıyp, jumys isteýge múmkindik beredi. Iаǵnı uıaly baılanys operatorlary «Qazaqtelekomnyń» izimen júrip otyryp, aýyldardy radıosıgnal arqyly ınternetke qosady. «250+» jobasyna jýyrda «Kar-Tel» de qosylǵany belgili boldy.

«Qazaqtelekom» ekinshi baǵyt týraly bizge: «Qazaqtelekom» AQ kompanııalar tobyna kiretin uıaly baılanys operatorlary stansalaryn TOBJ tartylǵan, halyq sany 250 adamnan asatyn aýyldarda turǵyza bastady. Jobany iske asyrý nátıjesinde keń jolaqty ınternettiń qoljetimdiligi tolyq qamtamasyz eti­ledi», dep habarlady.

«250+» ataýy eldi meken halqyna oraı tańdalǵany túsinikti. Al halyq sany odan da az aýyldardyń kúni ne bolmaq? Ol úshin ulttyq ınternet provaıderi «50+» jobasyn júzege asyratyny belgili boldy. Bul el halqynyń sıfrly álemde teń múmkindikke ıe bolýyna yqpal etýi tıis.

 

Sapasy syn kóterýi kerek

Damyǵan elder 5G tehnologııasyn meń­gerip jatqan tusta ınternettiń sa­­pasy da erekshe mańyzdy ekeni tú­si­nikti. О́kinishke qaraı, bıyl kóktemde ja­rııalanǵan tótenshe jaǵdaı kezinde keı jerlerde baılanys álsiregeni jasyryn emes. Buǵan qatysty «Qazaqtelekom» kom­­panııasynyń basshysy Q.Esekeev: «Biz­diń onlaın arnalar men call orta­lyqtarǵa ınternet qosýdy, baılanystyń jańa túrine aýysýdy surap habarlasatyndar kúrt kóbeıdi. Máselen, tek naý­ryz aıynyń ózinde abonenttik bazamyz 25 myń klıentpen tolyqty. Bul jerde klıent degenimiz úı, al ol úıde birneshe adam turady ǵoı. Iаǵnı 25 myń klıent jan basyna shaqqanda shamamen 75 myń – 100 myń adam degen sóz. Bul degenińiz ınternet jelisine artylǵan qosymsha júkteme. Adamdar jumysty úıden is­tegen, sabaqty qashyqtan oqyǵan, saý­dany onlaın jasaǵan, jınalys pen kez­desýlerdi jelide ótkizgen kezde, odan qaldy bar ermegi smartfon bolǵanda ınternetke buryn-sońdy bolmaǵan salmaq tústi. Qazaqtelekom kompanııalar tobyna (Activ/Kcell, Tele2, Altel) túsken salmaq naýryzdyń basynda 5%-ǵa artty, sáýir aıynda taǵy 20%-ǵa ósti», deıdi.

Qysqasy, «Bári bir mezette jelide» fenomeniniń saldarynan trafık tym qatty ulǵaıǵan. Buryndary trafık kóteriletin ýaqyt belgili edi, ol uzaqqa sozylmaı tómendeıtin. Al karantınde 24 saǵat boıy trafık tómendemeı turdy. Onyń ústine, ár abonent júktelýi aýyr kontentke aýysty, ıaǵnı beınekontent, fılmder kóre bastady. Úıge tartylǵan 1 jeliden bir mezette teledıdar, planshet, kompıýter, telefon arqyly kıno, biri oqý baǵdarlamasyna qosylsa, taǵy bir adam onlaın jınalys­qa qatyssa, beıneqońyraýmen sóılesse, júktemeniń artatyny belgili. Qaladaǵy bar avtokólik bir mezette jolǵa shyqsa, ol jol qansha sapaly, keń bolsa da kep­telis paıda bolady ǵoı. Bul da sol se­kildi. Degenmen, «Qazaqtelekom» ınter­net arnalaryn keńeıtý baǵytynda shu­ǵyl sharalardy qolǵa aldy. Máselen, arna­lardyń syıymdylyǵyn 360 gıgabıtke (1200 Gbıt/s-ten 1560 Gbıt/s-qa deıin) keńeıtti. Syrtqy ınternet arnalaryn shamamen 25%-ǵa úlǵaıtty. Kompanııanyń baspasóz qyzmetiniń habarlaýynsha, qazir jergilikti keshteý serverleriniń kólemi syrtqy arnalar kóleminiń 92%-yn quraıdy. Qarapaıym tilmen aıtqanda, syrttan keletin ınternet-trafıktiń jartysy Qazaqstanda shoǵyrlanǵan. Bul klıentterge joǵary sapaly qyzmet kórsetýge múmkindik beredi. Qazir de kóp jumys onlaın atqarylyp jatqandyqtan byltyrǵymen salystyrǵanda serverlerge túsetin salmaq áldeneshe ese artyq. Soǵan qaramastan ýaqtyly atqarylǵan jumystardyń nátıjesinde baılanys jaqsy istep tur.

– Bizde Qazaqstan aýmaǵyndaǵy tra­­fık bar, elimizdegi barlyq ınternet resýrs­tar men onyń hostıngi óz eli­mizde. Sony­men qatar sheteldik trafık bar, onyń hos­tıngi syrt elde. My­saly, ǵalamdyq Facebook, Youtube se­kildi jeliler. Bul resýrstar­dy paıda­laný sapaly bolýy úshin birqatar she­teldik trafık kompanııamyzdyń data or­ta­lyqtarynda turǵan serverlerge kesh­teledi. Osy arqyly kóptegen tanymal resýrsqa qosylý jyldam ári sapaly bolady. «Qazaqtelekomnyń» serverlik múmkindikterine keler bolsaq, bizdiń rezervimiz bar. Másele serverlerdiń qýatynda emes, másele ınternetke su­ra­nystyń kúrt ósýinde bolyp tur. Ha­lyqaralyq IT-kompanııalar men álem­dik telekom-operatorlary ǵalamdyq jelige artylǵan júktemeni azaıtý ba­ǵytynda birqatar shara qabyldady. Mysaly, YouTube beınerolıkterdi bu­rynǵydaı joǵary sapaly HD formatynda emes, standartty sapada usyna bastady. Netflix te Eýropa boıynsha taratý jyldamdyǵyn 4 ese azaıtty. Osy sekildi Facebook, Instagram, Disney+ resýrstary beınerolıkter sapasyn ádeıi tómendetti, – deıdi Q.Esekeev.

 

Radıofobııa saldary

Radıofobııany Qazaqstanǵa ǵana qa­tysty deýge bolmaıdy. Bul birneshe jyldan beri búkil álemde uıaly baılanysqa kedergi keltirip júrgen máselelerdiń biri. 5G standartynyń qanat jaıýy men koronavırýs indetiniń qatar kelýi jaǵ­daıdy biraz kúrdelendirip jiberdi.

Aıtalyq, Londonda bir top azamat koronavırýs taratady dep oılap 5G jelisiniń baǵandaryn qıratyp tastady. Reseıde bir eldi meken turǵyndary 5G stansalary arqyly halyqqa jappaı chıp salady dep, tutas baılanys stansasyn órtep jibergeni belgili boldy. Qazaqstanda jaǵdaı dál bulaı ýshyqqan joq, árıne. Degenmen, radıofobııa deń­geıi aıtarlyqtaı joǵary bolyp tur. Bul týraly «Qazaqtelekomnyń» baspasóz qyzmeti:

«GSM standartynyń bazalyq stansalary kóptegen jyl boıy turǵyn úı alaptaryna irgeles ornalasqan jáne osy ýaqyt boıy eshqandaı aýrýdyń órshýine sebep bolǵan joq. Soǵan qaramastan, halyqtyń boıyn úreı bılep, baılanys sapasyn jaqsartýǵa qarsylyq bildirip otyr. Naqtyraq aıtsaq, radıofobııa sal­darynan «Qazaqtelekomnyń» kompanııalar tobyna kiretin eki uıaly baılanys operatorynyń stansalaryn kóshirý deńgeıi óte joǵary – 20%-dan asyp jyǵylady, – dep habarlady.

Máselen, Tele2 operatory ótken jy­ly respýblıka boıynsha 61 stansasyn buzyp, ornyn aýystyrdy. Onyń on birin turǵyndar talaby kóshiripti. Kcell kompanııasy da byltyr jáne bıylǵy 6 aıda 34 stansany halyqtyń talaby bo­ıynsha kóshirgen. Radıofobtar uıaly baılanys qurylǵylaryn ózderi qoldanýdy toqtatpaıdy, olardyń oıynsha, negizgi qaýip kólemi úlken stansalardan keledi. Al stansany ózderiniń suranysy boıynsha kóshirgennen keıin baılanys sıgnaly nasharlaǵanyna shaǵym aıtady.

«Bazalyq stansalarda 3G jelileri­niń joǵary sapaly jumys isteýi úshin derekterdi ońtaıly berý jyldamdyǵy 500 metrge, al 4G stansalary úshin 400 metrge jetetinin túsiný kerek», deıdi «Qazaqtelekom» AQ Innovasııalar jónin­degi bas dırektory Nurlan Meıirmanov.

Radıofobııanyń keri áserin halyq bıylǵy naýryz-mamyr aılaryndaǵy tó­tenshe jaǵdaı kezinde qatty sezindi. Jurt úıge qamalýǵa májbúr bolǵan kez­de jekelegen turǵyndardyń radıofobııasy birneshe aı boıy búkil turǵyn úıdi aqparat aǵynynan jáne ınternet arqyly júzege asatyn barlyq qyzmet túrinen qaǵylýǵa májbúr etken faktiler jıi tirkelgen.

«Ksell» uıaly baılanys operatorynyń Strategııalyq damý departamentiniń dırektory Aıbek Nurqadyrdyń aıtýynsha, aýyl halqynyń boıynda qalalyqtar sııaqty stansadan nemese 5G baılanys jelisinen úrký, qaýiptený múldem joq.

«Aýyl turǵyndary bul joba arqyly qandaı múmkindikterge ıe bolatynyn tú­sinedi, aýyl men qala arasyndaǵy sıfr­ly teńsizdikti joıatynyn biledi. Stan­salar jelisi jaqyn bolashaqta aýyl­dy telemedısına qyzmetine qosady, memlekettik sıfrly qyzmetter jetedi, balalary sıfrly bilim júıesine qosy­lady», deıdi A.Nurqadyr.

Jalpy, ǵalymdar ınternet taratý stansalary ár úıdegi mıkrotolqyndy peshterdiń qasynda anaǵurlym zııansyz ekenin buryn dáleldep qoıǵan. Mıkrotolqyndy pesh 120 vatt radıosáýle shyǵarady, teledıdardyń qýaty – kem degende 60 vatt, al bazalyq stansadaǵy taratqyshtyń ortasha qýaty – 20-30 vatt, maksımaldy qýaty 46 vattan aspaıdy. Sebebi telefonǵa sıgnal tartý úshin odan artyq qýat qajet te emes kórinedi.

Sarapshylardyń aıtýynsha, kópshi­liktiń qyzý talqysyna túsken jańa 5G standarty, tehnıkalyq sıpattamalaryna baılanysty burynǵy baılanys jelilerine qaraǵanda anaǵurlym qaýipsiz bolady. Sebebi tolyqqandy 5G jelisi úshin 24 GGs-ten joǵary dıapazonda jıilik qajet. Bul dıapazondaǵy bazalyq stansanyń ara qashyqtyǵy shamamen 200 metrdi quraıdy. Iаǵnı 5G stansalaryn bir-birine jaqyn ornalastyrý kerek, sol kezde elektrmagnıttik sáýlelený deńgeıi azaıady. Al bir-birinen óte alshaq ornalassa, kóbirek zııan keltiredi eken. О́ıtkeni ol kezde qaltadaǵy uıaly telefon sıgnaldy izdeýge kóp qýat jumsaıdy, tıisinshe sáýlelený deńgeıi birneshe ese artady. Demek, antennalardy úılerdiń janyna jáne shatyrlaryna ornatýǵa qarsy bolǵandar ózderiniń densaýlyǵyna kóbirek zııan keltirýi ábden múmkin.

 

Sońǵy jańalyqtar

Saqtansań – saý bolarsyń

Aımaqtar • Keshe

Sırk - álem nazarynda

Qazaqstan • Keshe

Uqsas jańalyqtar