Teń quqylyq pen jaryspalyq ádildiktiń kepili bolady

Memleket basshysy odan ári qaraı Joldaýda: «Azamattardyń máselelerin tyńdap, kórip qana qoıý jetkiliksiz. Eń bastysy – durys jáne ádil sheshim shyǵarý qajet.

Azamattar múddesine qyz­met etetin memlekettiń jańa standart­taryn ázirleý úshin kóp ju­mys atqarýymyz kerek. Osy tur­ǵyda quqyq qorǵaý jáne sot júıe­lerine negizgi ról júkteledi. Bul salaǵa reforma asa qajet», dedi.

Qazirgi tańda quqyq qorǵaý organ­dary men sottardyń jumy­synda eskiniń sarynynan aryla almaı birjaqty aıyptaý jaǵy­na kóp basymdyq berilýde. Nátı­jesinde, adamdardyń quqyqtary buzylyp, negizsiz qylmystyq qýdalaýǵa túsip, sot isin júrgizýde taraptardyń jaryspalyǵy men teń quqyqtyǵy qamtamasyz etil­meı otyr.

Prezıdent atap ótken problemalardy, ıaǵnı sot jáne quqyq qorǵaý organdarynyń jumys sapa­syn arttyrýǵa, ondaǵy jem­­qorlyqty boldyrmaýǵa ke­der­­­gilerdiń eń negizgisi re­tinde qol­danys aıasyndaǵy Qyl­mys­tyq-prosestik kodeks­tegi konstı­týsııalyq prın­sıp­ter dek­laratıvti túrde qaras­ty­rylǵan, ıaǵnı olardyń qoldaný meha­nızmderi men tetikteri to­lyq aıshyqtalmaǵanyn atap ót­kimiz keledi.

Máselen, Qylmystyq-pro­ses­tik kodekstiń talaby boıynsha qylmystyq sot isin júrgizý aıyptaýshy jáne qorǵaýshy taraptardyń jaryspalyǵy men teń quqylyǵy qaǵıdaty negizinde júzege asyrylatyny atap kórsetilgen.

Qylmystyq proses­ke qa­tysatyn taraptar teń quqyly, ıaǵnı olarǵa zańǵa sáıkes óz usta­nymyn qorǵaýǵa birdeı múmkin­dik berilgen. Shynynda da qorǵaýshy zańda kózdelgen tár­tippen, qylmystyq is materıaldaryna mindetti túrde qosa tigilýge jatatyn, zań kómegin kórsetý úshin qajetti qu­jat­tar­dy, málimetterdi, sondaı-aq ózge de derekterdi jınaýǵa jáne usynýǵa quqyly. Biraq bul atalǵan normalar praktıka ba­rysynda tolyqqandy teń quqyqtylyq pen jaryspalyqty qamtamasyz etpeıdi, kerisinshe kóp jaǵdaıda tergeý – sot praktı­kasynda bul qaǵıdattar eskerilmeı, quqyq qorǵaý organdary tarapynan aıyptaý jaǵyna basymdyq beriledi. О́ıtkeni atalǵan kodekstiń basqa normalarynda qorǵaýshynyń ókilettigin shekteıtin erejeler bar. Sotqa deıingi óndiris barysynda qorǵaýshy usynǵan qandaı da bir qujattar, derekter olardyń is materıalyna tirkelýi tergeýshige baılanys­ty. Sebebi tergeýshi is bo­ıyn­sha dáleldemeler jınaqtap, tir­keıtin jalǵyz laýazymdy tulǵa, al qorǵaýshyda mundaı ókilet­tiktiń bolmaýyna baılanysty ol tek jınaqtalǵan qujattar men derekterin tergeýshige usy­nady. Sonymen birge qorǵaýshy usynǵan derekterdi tergeýshi is materıaldaryna tirkemeımin dese, oǵan onyń ókilettigi de je­terlik. Qorǵaýshy tergeýshiniń she­shimderimen kelispeı, proký­rorǵa ne tergeý sotyna shaǵym­danýyna bolady, biraq bul jaǵdaı praktıkada kóp tıimdi nátıje bere bermeıdi. Sebebi qor­ǵaýshynyń ótinishi prokýror nemese tergeý sotymen qana­ǵat­tandyrylǵannyń ózinde, ter­geýshi qorǵaýshynyń usynǵan derekterin dálel retinde tanýǵa jaramsyz dep sheshim qabyldaı salýy bek múmkin Iаǵnı kodekste qorǵaýshynyń birshama ókilettigi bolǵanymen olardy iske asyrý barysy tikeleı tergeýshiniń kóńil kúıine baılanysty. Sondyqtan taraptardyń jaryspalyǵyn, onyń sapasyn arttyrý úshin, birinshi kezekte aıyptaýshy men qorǵaýshy jaqtyń teń quqylyǵyn shynaıy túrde qamtamasyz etý qajet. Ol úshin qorǵaýshy tarapqa qylmystyq qýdalaý organdarynan is boıynsha mán-jaılardy anyqtap, iske mańyzdy derekterdi jınaqtaýǵa derbestik beretin ókilettik berý kerek dep oılaımyz. Sonda ǵana jaryspalyq prınsıptiń sapasyn arttyrýǵa bolady.

Aldyn ala tergeý aıaqtalǵanda, qorǵaýshy taraptyń ózderi jı­naq­taǵan dáleldemeleri negizinde qorǵaý aktisin túzip, bul qujattar tergeýshimen mindetti túrde is ma­terıaldaryna tirkelip, pro­kýrorǵa joldanýy tıis. Sot bas­ty talqylaýynda aıyptaý aktisin prokýror oqyp, al qorǵaý aktisin qorǵaýshy oqyp, sot tergeýi júrgizilýi qajet. Sonda ǵana taraptardyń teń quqyqtyǵy men jaryspalyǵyn qamtamasyz etýge bolady. Mundaı olqylyqtar men kollızııalar qoldanys aıasyndaǵy Qylmystyq-prosestik kodeks­te, ókinishke qaraı, jeterlik. Biz tek qana konstıtýsııalyq ne­gizgi prınsıpterdiń oryndalý barysy týraly sóz qozǵadyq. Ke­shegi ótken babalarymyzdyń Uly dala zańyna sáıkes, tóre bıdiń sheshimi – daýger bı men jaq­taýshy bıdiń bazynasy men ýájderin tyńdap, tepe-teń­dik­ti saqtaı otyryp, júzege asy­ryl­ǵan. Qoǵamdaǵy eń basty qundy­lyǵymyz – bitimgershilik pen kelisim jáne turaqtylyq. Al bul qundylyqtardy joǵalt­paý­dyń birden-bir kepili – sot pen quqyq qorǵaý organdaryna degen qoǵamnyń senimi.

Mansurhan MAHAMBETOV,

Parlament Májilisiniń depýtaty,

Nur Otan partııasynyń fraksııa múshesi