Pikir • 16 Qyrkúıek, 2020

Aýyl ákimin saılaý – halyq jaǵdaıyn oılaý

28 ret kórsetildi

Memleket basshysynyń bıylǵy Joldaýynda aýyl ákimderin saılaý týraly másele eleń etkizerlik jańalyq boldy. Bulaı bolýynyń negizi de bar sııaqty, sebebi salt-dástúrimizdiń besigi, halqymyzdyń jartysyna jýyǵy tirshilik etip jatqan, jeldiń ótinde, eldiń shetinde degendeı ortada el basqarý ońaı sharýa emes.

Álemniń damyǵan elderinde dem­o­kra­tııa­­nyń basty qaǵıdalarynyń biri bas­­shylardy saılaý júıesi erteden qalyp­tas­qan. Demek, bizdiń jaǵdaıymyzda ákim­der saılaýynyń ereksheligine kelsek, jer­gilikti bılik basshylary joǵarǵy jaqqa alań­daý­shylyqtan aryla, halyq aldynda jaýap­ker­shikti tereń sezine, qyzmetterin erkin atqarýǵa múmkindik alar edi. Sondaı-aq aýdan ákimi qyzmetinde bolǵanymda, keıbir aýdandyq máslıhat depýtattarynyń «bizdi halyq saılady, sondyqtan da ha­lyq múdesi qatty tolǵandyrady» dep, más­­lıhat sessııalarynda qısynsyz máse­le­ler­­di kótergende, budan da aýdan ákimi­niń de saılanǵany jaqsy ǵoı dep, Prezı­dent ákimshiligine aýdan ákimderin saılaý jó­ninde arnaıy usynyspen shyǵyp, árip­tes­terimniń renishterine de qalǵan kez­der boldy. Bir sózben aıtqanda, erteden ata-babalarymyz bolys, aǵa sultan tań­d­a­ǵan­da bas ıgen saılaý is-sharasynyń mańyz­­dylyǵyna búginde de eshkim kúmán keltirmese kerek.

Degenmen bul oraıda saılaýaldy kóp­tegen jaıt eskerilýi qajet sııaqty. My­saly, buryn da elimizde  aýdan, aýyl ákim­deriniń saılaýy ótkizildi, olardy aýdan­dyq máslıhat depýtattary saılady. Al depýtattardy halyq saılaǵan joq pa? Osy is-sharanyń tájirıbelik bolsa da nátıjesi saralanǵan joq, menińshe bálendeı oń óz­gerister bolmaǵan tárizdi. Sondyqtan saı­lanǵan ákim aýyl turǵyndary úshin qandaı jaǵymen tıimdi qyzmet kórsete alady degen suraqtyń mańaıynda oı júgirtken artyq emes. Erterekte elimizde tuńǵysh ótkizilgen (aýyldyq okrýgterdiń negizgi tiregi bolǵan) sovhoz dırektory saılaýynyń birinde oblys basshylarynyń usynysymen úmitker bolyp, biraz jaǵdaıdy baıqaǵandaı boldym. Shynyn aıtqanda, bul is-sharanyń qorytyndysynda basshylary saılanǵan keıbir sharýashylyqtardyń mal-múlikteri qoldy bolyp, jekeshelendirý bastalǵansha tarap ta ketken jaǵdaılar boldy. Demek, birinshi kezekte saılanǵan aýyl ákimderi men aýdandyq ákimshilik qyzmettik qarym-qatynastary qandaı deńgeıde bolatynyn aıqyndaý qajet. Jasyratyny joq, Keńes dáýiriniń 70 jylynda qalyptasqan mentalıtet boıynsha, táýeldi, baǵynyshty bolmasaq aıtqandy oryndaı qoımaımyz ǵoı. Osy jaǵdaılardy eskere, aýyl ákim­derine úmitkerlerdi ekiden kem emes sanda aýdan ákimi usynatyn bolsa, saılaý (tańdaý) quzyreti halyqta qalady. Sondaı-aq aýyl ákimi men aýdan, oblys ákimderi ara­syndaǵy aıyrmashylyq, basqaryp otyr­ǵan aýmaq halqynyń sany men jer kóle­minde ǵana, ıaǵnı burynǵy ár deńgeıdegi at­qarýshy organdar birinshi basshylary el Pre­zı­dentiniń óńirlerdegi ókiletti ókil­deri dep esepteletin júıeni qaıta qalpy­na kel­tirý de oryndy sııaqty. Sebebi qan­­­daı da bolmasyn ákimshilik-aımaqtyq qur­y­­lym­­darǵa basshylyq jasaý, burynnan dá­l­el­­­dengen saýattylyq, bedeldilik, patrıot­­tyq qasıetterdi qajet etedi. Dana ba­ba­­­­myz ál-Farabı: «Ákimder jany da, táni de taza, oqyǵany kóp, ǵylym-bilimmen aı­­na­lysatyn, zamannyń zııaly ókili bolý ke­rek», dep jaı aıtpasa kerek. Sondyqtan da aýyl ákimderi saılaýy úmitkerlerine  qo­ıy­­latyn talap: joǵary bilimdi, kásibı ma­­man­­dyǵy saılanbaq óńir óndirisine saı kele­­tin, tájirıbeli bolýy kerek. Múmkin mun­­daı úmitk­erler aýyldyq jerlerden tabyla bermeıdi degen ýáj aıtylýy múmkin, onda ar­naıy daıyndaý kerek nemese basqa óńirlerden de tartýǵa bolady. Bul máselege «aýyl ǵoı» dep júrdim-bardym qaraýǵa bolmaıdy.

Kelesi bir kúrdeli másele, saılanǵan aýyl ákimi mindetti qyzmetterin atqara al­masa, keleńsiz is-áreketterimen erekshelen­se, (qylmystyq isten basqa) onyń qyzmetten bosa­tylý prosedýrasy qalaı bolmaq. Mun­daıda halyq saılady, halyq qana bosa­tady degen tártip te bar. Mysaly, tıisti tetikterdiń oılastyrylmaǵanynan Re­seıde halyq saılaǵan Vladıvostok qala­synyń merin qyzmetinen bosatý úshin el Prezıdenti aralasqannyń ózinde bir jyl qajet bolǵan eken. Sondaı-aq osyndaı jaıttardyń es­kerilmeýinen elimizde kóp merzimge jalǵa berilgen aýyl sharýashylyǵy jerleriniń basym bóliginiń paıdalanylmaýyna baılanysty Úkimet tarapynan atqarylǵan is-sharalarǵa qaramaı, bul másele búginge deıin tıisti sheshimin tappaı keledi.

Meniń oıymsha, saılanǵan aýyl ákim­derin merziminen buryn qyzmetinen bosatý, aýdan ákiminiń usynysy negizinde aýyl tur­ǵyndarynyń basym bóliginiń jasy­ryn daýys berý qorytyndysyna saı at­qarylsa. Kelesi másele, sońǵy kezde tómengi mem­leket­­tik atqarýshy bılik sa­ty­­larynan (aýyl, aýdan) aýyl turǵyn­dary úshin mańyz­dy, jer­gilikti jerler quzy­rynda bolýǵa tıis­ti aýdandyq bilim berý, densaýlyq saq­taý me­kemelerin oblys, respýblıkalyq deń­geı­­lerge baǵynyshty etý is-sharalary júrgi­zilip jatqanǵa uq­saıdy. Sonda aýyl sha­rýa­shylyǵy aýdan­darynda negizgi sanalatyn aýyl sharýa­shylyǵy óndirisi jekemenshik qury­lym­darynyń enshisinde bolsa, aýyl kom­mý­naldyq salasy bálendeı is-shara­lardy qajet etpeıdi desek, keleshekte aýdan, aýyl ákimderi halyq aldynda qan­daı qyz­meti­men erekshelene alady? Son­dyqtan da saılaý aldynda oblys, aýdan, aýyl ákim­dikteri ókilettikteriniń arajigin ajyratyp, naqtylaý da kezek kút­tirmeıtin másele. So­nymen qatar bul is-sharada kóp­ten joly bolmaı júrgen «Jergilikti ózin ózi basqarý», «Jeke qosalqy, otbasy sha­rýa­­shylyqtary týraly» zańdardyń da ýaq­tyly qabyldanýy mańyzdy.

Degenmen de, seń ornynan qozǵaldy, ıaǵnı bul mańyzdy is-sharaǵa qoǵam bolyp qoldaý kórseteıik.

 

Kákimjan SARHANOV,

aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, Qazaq aýyl sharýashylyǵy ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi

 

Sońǵy jańalyqtar

Dollardyń búgingi baǵamy belgili boldy

Ekonomıka • Búgin, 15:54

Atyraýda 9 balany ıt talady

Aımaqtar • Keshe

Taraz qalasynda gaz qubyry jaryldy

Aımaqtar • 23 Qazan, 2020

Syrda kúrishten rekordtyq ónim jınaldy

Aımaqtar • 23 Qazan, 2020

Uqsas jańalyqtar