Álemniń damyǵan elderinde demokratııanyń basty qaǵıdalarynyń biri basshylardy saılaý júıesi erteden qalyptasqan. Demek, bizdiń jaǵdaıymyzda ákimder saılaýynyń ereksheligine kelsek, jergilikti bılik basshylary joǵarǵy jaqqa alańdaýshylyqtan aryla, halyq aldynda jaýapkershikti tereń sezine, qyzmetterin erkin atqarýǵa múmkindik alar edi. Sondaı-aq aýdan ákimi qyzmetinde bolǵanymda, keıbir aýdandyq máslıhat depýtattarynyń «bizdi halyq saılady, sondyqtan da halyq múdesi qatty tolǵandyrady» dep, máslıhat sessııalarynda qısynsyz máselelerdi kótergende, budan da aýdan ákiminiń de saılanǵany jaqsy ǵoı dep, Prezıdent ákimshiligine aýdan ákimderin saılaý jóninde arnaıy usynyspen shyǵyp, áriptesterimniń renishterine de qalǵan kezder boldy. Bir sózben aıtqanda, erteden ata-babalarymyz bolys, aǵa sultan tańdaǵanda bas ıgen saılaý is-sharasynyń mańyzdylyǵyna búginde de eshkim kúmán keltirmese kerek.
Degenmen bul oraıda saılaýaldy kóptegen jaıt eskerilýi qajet sııaqty. Mysaly, buryn da elimizde aýdan, aýyl ákimderiniń saılaýy ótkizildi, olardy aýdandyq máslıhat depýtattary saılady. Al depýtattardy halyq saılaǵan joq pa? Osy is-sharanyń tájirıbelik bolsa da nátıjesi saralanǵan joq, menińshe bálendeı oń ózgerister bolmaǵan tárizdi. Sondyqtan saılanǵan ákim aýyl turǵyndary úshin qandaı jaǵymen tıimdi qyzmet kórsete alady degen suraqtyń mańaıynda oı júgirtken artyq emes. Erterekte elimizde tuńǵysh ótkizilgen (aýyldyq okrýgterdiń negizgi tiregi bolǵan) sovhoz dırektory saılaýynyń birinde oblys basshylarynyń usynysymen úmitker bolyp, biraz jaǵdaıdy baıqaǵandaı boldym. Shynyn aıtqanda, bul is-sharanyń qorytyndysynda basshylary saılanǵan keıbir sharýashylyqtardyń mal-múlikteri qoldy bolyp, jekeshelendirý bastalǵansha tarap ta ketken jaǵdaılar boldy. Demek, birinshi kezekte saılanǵan aýyl ákimderi men aýdandyq ákimshilik qyzmettik qarym-qatynastary qandaı deńgeıde bolatynyn aıqyndaý qajet. Jasyratyny joq, Keńes dáýiriniń 70 jylynda qalyptasqan mentalıtet boıynsha, táýeldi, baǵynyshty bolmasaq aıtqandy oryndaı qoımaımyz ǵoı. Osy jaǵdaılardy eskere, aýyl ákimderine úmitkerlerdi ekiden kem emes sanda aýdan ákimi usynatyn bolsa, saılaý (tańdaý) quzyreti halyqta qalady. Sondaı-aq aýyl ákimi men aýdan, oblys ákimderi arasyndaǵy aıyrmashylyq, basqaryp otyrǵan aýmaq halqynyń sany men jer kóleminde ǵana, ıaǵnı burynǵy ár deńgeıdegi atqarýshy organdar birinshi basshylary el Prezıdentiniń óńirlerdegi ókiletti ókilderi dep esepteletin júıeni qaıta qalpyna keltirý de oryndy sııaqty. Sebebi qandaı da bolmasyn ákimshilik-aımaqtyq qurylymdarǵa basshylyq jasaý, burynnan dáleldengen saýattylyq, bedeldilik, patrıottyq qasıetterdi qajet etedi. Dana babamyz ál-Farabı: «Ákimder jany da, táni de taza, oqyǵany kóp, ǵylym-bilimmen aınalysatyn, zamannyń zııaly ókili bolý kerek», dep jaı aıtpasa kerek. Sondyqtan da aýyl ákimderi saılaýy úmitkerlerine qoıylatyn talap: joǵary bilimdi, kásibı mamandyǵy saılanbaq óńir óndirisine saı keletin, tájirıbeli bolýy kerek. Múmkin mundaı úmitkerler aýyldyq jerlerden tabyla bermeıdi degen ýáj aıtylýy múmkin, onda arnaıy daıyndaý kerek nemese basqa óńirlerden de tartýǵa bolady. Bul máselege «aýyl ǵoı» dep júrdim-bardym qaraýǵa bolmaıdy.
Kelesi bir kúrdeli másele, saılanǵan aýyl ákimi mindetti qyzmetterin atqara almasa, keleńsiz is-áreketterimen erekshelense, (qylmystyq isten basqa) onyń qyzmetten bosatylý prosedýrasy qalaı bolmaq. Mundaıda halyq saılady, halyq qana bosatady degen tártip te bar. Mysaly, tıisti tetikterdiń oılastyrylmaǵanynan Reseıde halyq saılaǵan Vladıvostok qalasynyń merin qyzmetinen bosatý úshin el Prezıdenti aralasqannyń ózinde bir jyl qajet bolǵan eken. Sondaı-aq osyndaı jaıttardyń eskerilmeýinen elimizde kóp merzimge jalǵa berilgen aýyl sharýashylyǵy jerleriniń basym bóliginiń paıdalanylmaýyna baılanysty Úkimet tarapynan atqarylǵan is-sharalarǵa qaramaı, bul másele búginge deıin tıisti sheshimin tappaı keledi.
Meniń oıymsha, saılanǵan aýyl ákimderin merziminen buryn qyzmetinen bosatý, aýdan ákiminiń usynysy negizinde aýyl turǵyndarynyń basym bóliginiń jasyryn daýys berý qorytyndysyna saı atqarylsa. Kelesi másele, sońǵy kezde tómengi memlekettik atqarýshy bılik satylarynan (aýyl, aýdan) aýyl turǵyndary úshin mańyzdy, jergilikti jerler quzyrynda bolýǵa tıisti aýdandyq bilim berý, densaýlyq saqtaý mekemelerin oblys, respýblıkalyq deńgeılerge baǵynyshty etý is-sharalary júrgizilip jatqanǵa uqsaıdy. Sonda aýyl sharýashylyǵy aýdandarynda negizgi sanalatyn aýyl sharýashylyǵy óndirisi jekemenshik qurylymdarynyń enshisinde bolsa, aýyl kommýnaldyq salasy bálendeı is-sharalardy qajet etpeıdi desek, keleshekte aýdan, aýyl ákimderi halyq aldynda qandaı qyzmetimen erekshelene alady? Sondyqtan da saılaý aldynda oblys, aýdan, aýyl ákimdikteri ókilettikteriniń arajigin ajyratyp, naqtylaý da kezek kúttirmeıtin másele. Sonymen qatar bul is-sharada kópten joly bolmaı júrgen «Jergilikti ózin ózi basqarý», «Jeke qosalqy, otbasy sharýashylyqtary týraly» zańdardyń da ýaqtyly qabyldanýy mańyzdy.
Degenmen de, seń ornynan qozǵaldy, ıaǵnı bul mańyzdy is-sharaǵa qoǵam bolyp qoldaý kórseteıik.
Kákimjan SARHANOV,
aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, Qazaq aýyl sharýashylyǵy ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi
