Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
206 joba iske qosylady
Pandemııanyń kúrdeli jaǵdaılary men ekonomıkadaǵy álemdik quldyraýǵa qaramastan, 2020 jyldyń 8 aıynda óńdeý ónerkásibinde oń dınamıka qalyptasty, ósim 3,3%-dy qurady. Bıyl Indýstrııalandyrý kartasy aıasynda jalpy somasy 996 mlrd teńgege 206 jobany iske qosý kózdelgen. Bul óndiris kólemin 1,3 trln teńgege, eksportty 325 mlrd teńgege arttyrýǵa, shamamen 19 myń jańa jumys ornyn qurýǵa múmkindik beredi. Salalar bólinisinde jobalardyń negizgi bóligi mashına jasaý (170 mlrd teńgege 19 joba), TKMK (190 mlrd teńgege 18 joba), AО́K (195 mlrd teńgege 76 joba), energetıkaǵa (126 mlrd teńgege 10 joba) tıesili.
Indýstrııalandyrýdyń kórneki mysaldary – Almatyda «Hyundai» jáne Qostanaıda «Chevrolet» jeńil avtomobılderin qurastyrýdy iske qosý, Qaraǵandy oblysynda tehnıkalyq gazdar óndirisi men altyn shyǵarý fabrıkasyn ashý jáne taǵy basqa jumystar. Qurylatyn О́nerkásipti damytý qory 3%-dan aspaıtyn mólsherleme boıynsha qoljetimdi nesıe berý arqyly kásiporyndardy keńeıtýge jáne jańǵyrtýǵa yqpal etedi. Bıyl kapıtaldy asa qajet etetin jobalar Qaraǵandy, Aqtóbe, Almaty, Jambyl, Pavlodar oblystarynda jáne Almaty qalasynda iske asyrylýda. «Qalǵan óńirler jobalardy iske asyrýdy jandandyrsyn. Ákimder Indýstrııalandyrý kartasyndaǵy jobalar boıynsha jeke jaýapty bolady», dedi A. Mamın.
Úkimet basshysy Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligine memlekettik organdarmen jáne ákimdiktermen birlesip, bıylǵa belgilengen barlyq jobany iske asyryp qana qoımaı, Indýstrııalandyrý kartasy jobalarynyń pýlyn qosymsha pysyqtap, keńeıtýdi tapsyrdy. Sonymen qatar barynsha turaqty ishki jáne syrtqy suranysy bar salalardy, onyń ishinde jeńil, azyq-túlik jáne hımııa ónerkásibin, mashına jasaý men farmasevtıkany, keń aýqymdy paıdalanylatyn qurylys materıaldaryn óndirýdi qoldaýǵa, sondaı-aq munaı-hımııa jáne gaz óńdeý salalaryndaǵy tehnologııalyq kúrdeli jobalardy qoldaýǵa bar kúsh-jigerdi jumsaý qajet.
Premer-Mınıstr monoqalalarda ındýstrııalyq jobalardy damytý qajet ekenin atap ótti. Tabysty mysal retinde Qaraǵandy oblysynyń Saran qalasyn keltirdi, onda «Youtong» avtobýstar men arnaıy tehnıka óndirisi boıynsha iri jobany iske asyrý qolǵa alyndy. 1 500 jumys orny qurylady, avtobýstar men arnaıy tehnıka óndirisiniń qýattylyǵy jylyna 1 500 birlikti quraıdy. Sonymen qatar qýattylyǵy jylyna 3,5 mln-ǵa deıin bolatyn avtoshınalar óndirý jobasy pysyqtalyp jatyr, onyń 30%-yn eksporttaý josparlanǵan. Bul taǵy 1,5 myń jumys orny. Jalpy alǵanda, Saran qalasynda ınvestısııalar kólemi 150 mlrd teńgeni, jyl saıynǵy ónim shyǵarý 160 mlrd teńgeni quraıdy. Buǵan qosa áleýmettik-ınjenerlik ınfraqurylymdy qalpyna keltirý jáne salý jumystary bastaldy. «Mundaı deńgeıdegi óndiristi barlyq monoqalalarda damytý qajet. Sondyqtan ákimder ınvestorlarmen belsendi jumys istep, olar úshin qajetti jaǵdaılardy jasap, halyqty jumys oryndarymen qamtamasyz etýi kerek» dedi A.Mamın.
Úkimet basshysy Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligine «sıfrly dáýir» ónerkásibin damytý jónindegi jumysty kúsheıtýdi jáne sıfrly sheshimderdi engizetin kásiporyndardy qosymsha yntalandyrý múmkindigin pysyqtaýdy, Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrligine óndiristik prosesterge robottandyrý men jasandy zerde ozyq tehnologııalaryn engizý deńgeıine monıtorıngti kúsheıtýdi tapsyrdy. Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligine 2020 jylǵy qazan aıynyń sońyna deıin «О́nerkásiptik saıasat týraly» zań tujyrymdamasynyń jobasyn ázirlep, Úkimetke engizý tapsyryldy.
Baǵa baqylaýda bolady
Úkimet otyrysynda áleýmettik mańyzy bar taýarlarǵa baǵany retteý jáne azyq-túlikpen qamtamasyz etý máseleleri qaraldy. Osy másele jóninde baıandaǵan Saýda jáne ıntegrasııa mınıstri Baqyt Sultanovtyń aıtýynsha, jyl basynan beri áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlarynyń ósimi barlyq aımaqta baıqalady. Degenmen taýarlardyń kópshiligi boıynsha ishki naryqtaǵy suranys otandyq azyq-túlik taýarlary esebinen qamtyldy. «О́simniń 90%-y, ıaǵnı 4,1 paıyzdyq tarmaǵy, elimizde tótenshe jaǵdaı rejimi engizilgen kezeńinde tirkeldi», degen mınıstr munyń negizgi sebepteri karantındik sharalarmen baılanysty oryn alǵan azyq-túlikke degen dúrlikpe suranys jáne logıstıka men taýar tasymaldaýdyń ózgergeni, maýsymaralyq kezeńdegi tapshylyq bolǵandyǵyn jetkizdi.
Bıylǵy mamyr aıynan bastap baǵa ósimi rettele bastady. Atap aıtqanda, baǵalar mamyrda 0,1%-ǵa ósti, maýsym men shildede óspeı, tamyzda tipti 1%-ǵa tómendedi. Baǵalardy turaqtandyrý úshin Saýda jáne ıntegrasııa, Ulttyq ekonomıka jáne Aýyl sharýashylyǵy mınıstrlikteriniń birlesken buıryǵymen tótenshe jaǵdaı rejimi kezeńinde 9 áleýmettik mańyzy bar taýarǵa shekti baǵalar belgilendi. Sonymen qatar mınıstrlik ákimdikterge ishki saýda sýbektileriniń shekti bólshek saýda baǵalarynyń mólsherin saqtaýǵa baqylaý júrgizý boıynsha usynystar jiberdi. Atalǵan usynystardy oryndaý úshin ákimdikter men mınıstrliktiń aýmaqtyq bólimsheleri turaqty negizde monıtorıng júrgizip, onyń qorytyndysy boıynsha 180 ákimshilik aıyppul salyndy. «2020 jylǵy 22 naýryzdan bastap tótenshe jaǵdaı rejiminiń áreket etýi kezeńinde 7 taýardy (qaraqumyq, qant, kartop, pııaz (sarymsaq), kúnbaǵys tuqymy, kúnbaǵys maıy, qaraqumyq jarmasy) eksporttaýǵa, sondaı-aq taýarlardy (sábiz, shalqan, qyzylsha, qyryqqabat, bıdaı uny jáne jumsaq bıdaı) aı saıyn shyǵarýdy kvotalaýǵa tyıym salyndy. Budan ózge baǵanyń ósýine jol bermeý maqsatynda osy jyldyń naýryz aıynan qyrkúıek aıyna deıin áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlarynyń ımporty men satylýyna qosylǵan qun salyǵynyń mólsherlemesi 12%-dan 8%-ǵa deıin tómendetildi», dedi B.Sultanov.
B.Sultanovtyń aıtýynsha, baǵany turaqtandyrýdyń mańyzdy quraldarynyń biri – monopolııaǵa qarsy retteý sharalary. Básekelestikti qorǵaý jáne damytý komıteti ishki naryqqa sóz baılasý mánine turaqty monıtorıng júrgizedi. Osylaısha, osy jyly azyq-túlik, jemis-kókónis pen et ónimderin óndirý jáne satý boıynsha naryq sýbektilerine 293 habarlama jiberildi, sondaı-aq 13 tergeý jumysy júrgizildi. «Bizdiń baǵalaýymyzsha, áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlary baǵasynyń ósýi turaqtanady jáne jyl sońyna deıin 6%-dan aspaıdy», dedi mınıstr.
Baǵalardy onlaın rejimde monıtorıngteý úshin mınıstrliktiń aýmaqtyq bólimsheleri men ákimdikter dosmart.kz onlaın júıesin paıdalanady. Bul júıe ML tehnologııalarymen óńdeýge jáne 1% kóleminde kesh-bek alýǵa arnalǵan foto chekterdi qosa, jeke tulǵalardan ózekti derekterdi jınaýdy qamtamasyz etýge, sondaı-aq dúkenderde baǵalar men ónimderdiń bar-joǵyn monıtorıngteýdi júzege asyrýǵa múmkindik beredi.
Qazirgi ýaqytta baǵany turaqtandyrý sheńberinde mınıstrlik stasıonarlyq emes saýda bazarlaryn jańǵyrtý jáne saýda jabdyqtaryn satyp alý úshin uzaqmerzimdi qarjylandyrýǵa qol jetkizý; elektrondyq saýdany damytý jónindegi sharalar keshenin ázirleý; ulttyq taýar ótkizý júıesin qurý boıynsha jumystar júrgizýde.
Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Saparhan Omarov azyq-túlik baǵasyn turaqtandyrý úshin ishki naryqty negizgi 29 taýar pozısııasymen tolyqtyrý jumysy júrgizilip jatqanyn aıtty. Bul rette, 12 taýar boıynsha ishki naryqtyń qamtamasyz etilýi 100%-dy jáne odan kóp mólsherdi quraıdy. 11 taýar boıynsha qamtamasyz etilý 80% jáne odan kóp. Al qalǵan azyq-túlik taýarlarynyń 6 túri boıynsha ımportty almastyrý jumysy júrgizilýde. «Ishki naryqty ósimdik sharýashylyǵy ónimderimen tolyqtyrý úshin suranysqa ıe aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń egis kólemi 439,2 myń gektarǵa keńeıtildi. Aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń jalpy egis alańy 22,7 mln gektarǵa jetkizildi. 18 mln tonna astyq daqyldaryn jınaý josparlanýda, bul ishki naryqty qamtamasyz etýge jáne eksporttyq áleýetti iske asyrýǵa jetkilikti», dedi S.Omarov.
Turaqtandyrý sharalary qabyldanady
Maıly daqyldardyń jalpy kólemi 2,6 mln tonna bolady dep kútilýde, bul ótken jylmen salystyrǵanda 100 myń tonnaǵa artyq. Sondaı-aq kartop jáne kókónis-baqsha daqyldaryn óndirý kólemi sáıkesinshe 4 mln tonnaǵa jáne 6,8 mln tonnaǵa deıin ulǵaıtylatyn bolady. Ishki naryqty mal sharýashylyǵy ónimderimen tolyqtyrý úshin aýyl sharýashylyǵynda mal basyn ósirý qamtamasyz etiledi. 2020 jyldyń 7 aıynda iri qara mal basynyń 5%-ǵa, usaq mal basynyń 2%-ǵa, jylqy basynyń 9%-ǵa ósýi baıqalady. О́ńdelgen ónimder kólemi, sonyń ishinde un 6,4%-ǵa, ósimdik maıy 1,8%-ǵa, makaron ónimderi 8,4%-ǵa, qus eti 12,3%-ǵa, qyshqyl-sút ónimderi 4,7%-ǵa, sarymaı 12,9%-ǵa, shujyq ónimderi 22,8%-ǵa ósti.
«Azyq-túlik taýarlaryn óndirýdiń ósýin qamtamasyz etý úshin jyl sońyna deıin birqatar jańa ınvestısııalyq jobalar engiziledi. Mysaly, jyl sońyna deıin qus etin óndirý kólemi 75 myń tonnaǵa nemese 25%-ǵa ulǵaıtylady. Bul jańa 8 qus fabrıkasyn jyldyń aıaǵyna deıin iske qosý esebinen qamtamasyz etiledi. Onyń ekeýi iske qosyldy», dedi S.Omarov.
Sonymen qatar sút óndirisi ulǵaıtylady. Jyldyń sońyna deıin qosymsha kólemi 112 myń tonna bolatyn 25 ónerkásiptik taýarlyq sút fermasy iske qosylady. Qazir 6 ınvestısııalyq joba iske qosyldy. Jyl sońyna deıin qýattylyǵy 45 myń tonna bolatyn 3 jańa et kombınatyn iske qosý josparlanyp otyr. Halyqty almamen qamtamasyz etý úshin 2 myń gektar alma baǵyn otyrǵyzý josparlanýda, bul 68 myń tonnaǵa deıin ónim bere alady. Qant óndirý boıynsha Jambyl oblysynda jańa zaýyt salý jumystary bastaldy, qant qyzylshasyna arnalǵan alańdar 20,5 myń gektarǵa deıin ulǵaıtyldy. Almaty oblysynda qoldanystaǵy qant zaýyttaryn jańǵyrtý júrgizilýde. Mınıstr qorlardy baǵalaý jolymen óńirlerdiń azyq-túlikpen qamtamasyz etilýine monıtorıng júrgizilip jatqany týraly aıtty. «Azyq-túlik taýarlarynyń 16 túri boıynsha Úkimettiń rezervteri qalyptastyrylǵan. Bul maqsattarǵa 16,7 mlrd teńge bólindi, ol 43,5 myń tonna azyq-túlik satyp alýǵa múmkindik berdi», dedi S.Omarov.
Qazirgi kezde turaqtandyrý qorlarynda 27,7 myń tonna áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlary, onyń ishinde 12,5 myń tonna un, 7,9 myń tonna qant, 1,7 myń tonna makaron, 1,4 myń tonna kúrish, 1,3 myń tonna ósimdik maıy jáne azyq-túliktiń basqa da túrleri saqtalýda. Budan basqa, 21 myń tonna áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlaryn, sonyń ishinde 9,1 myń tonna kartop, 3 myń tonna pııaz, 2,5 myń tonna sábiz, 2 myń tonna qant jáne basqa da taýarlar túrlerin jetkizýge forvardtyq sharttar jasaldy.
Máseleni Úkimet basshysy Asqar Mamın qorytyndylady. Ol bıylǵy qalyptasqan jaǵdaıdy eskere otyryp Úkimet pen ákimdikterdiń ónim óndirýdi, saqtaýdy jáne barlyq óńirlerge jetkizýdi qamtamasyz etý boıynsha sharalar keshenin qabyldaǵanyn eske saldy. Áleýmettik mańyzy bar taýarlardyń shekti baǵasy belgilendi, baǵany tejeý mindettemesimen «qaıtarymdy shema» arqyly saýda jelilerine jeńildikti qaryz berý praktıkasy keńeıtildi. Aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerge memlekettik qoldaý sharalary kórsetildi, onyń ishinde forvardtyq satyp alý mehanızmi engizilip, oǵan 24,5 mlrd teńge bólindi. 516,9 myń tonna aýyl sharýashylyǵy ónimin satyp alý úshin 159 aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshi irikteldi.
Premer-Mınıstr qabyldanǵan sharalardyń áleýmettik mańyzy bar taýarlardyń baǵasyn 4,4% deńgeıinde turaqtandyrýǵa múmkindik bergenin atap ótti, bul ótken jylǵy kórsetkishterden eki ese az (8,7%).
Úkimet basshysy baǵany turaqtandyrý boıynsha Almaty qalasyn mysalǵa keltirdi, munda «qaıtarymdy shema» úshin jedel túrde qarajat bólý jumystary júrgizilip, bul turaqtandyrý qorlaryn der kezinde tolyqtyrýǵa, satyp alynatyn áleýmettik mańyzy bar taýarlardyń tizimin keńeıtýge múmkindik berdi. «Ákimdikter aldyn alý sharalaryn der kezinde qabyldasa, baǵanyń turaqtylyǵy men ony tejeý qamtamasyz etiledi. Biz ımportqa táýeldilikti azaıtý úshin jumys istep jatyrmyz. Baǵany qymbattatýǵa eshbir sebep joq. Áleýmettik mańyzy bar taýarlardyń barlyq túri boıynsha baǵanyń turaqtylyǵyna qatań baqylaý júrgiziledi», dedi A.Mamın.
Úkimet basshysy Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine ákimdiktermen birlesip, syrtqy jaǵdaıǵa jáne azyq-túlik qorynyń jetkilikti bolýy men áleýmettik mańyzy bar taýarlar baǵasynyń turaqtylyǵyna monıtorıngti jalǵastyrýdy, «qaıtarymdy shema» arqyly saýda jelilerine jeńildikti qaryz berýdi keńeıtý, sondaı-aq áleýmettik mańyzy bar taýarlar baǵasynyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etý úshin forvardtyq satyp alý praktıkasy máselelerin pysyqtaýdy tapsyrdy. Ákimdikterge ımportqa táýeldi taýarlar (qant, kókónis ónimderi jáne basqalary) óndirisin ulǵaıtý boıynsha jobalardy basymdyqpen iske asyrýdy qamtamasyz etý tapsyryldy.
Premer-Mınıstr Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi men óńirler ákimderiniń nazaryn ózimizde óndiriletin azyq-túliktiń, ásirese kartop, un, sábiz jáne qaraqumyq jarmasy sekildi ónimderge aýdara otyryp, olardyń baǵasyn ósirýge jol bermeýleri tıis ekenin eskertti. «Azyq-túliktiń qoljetimdiligi men sapasyn qamtamasyz etý qazaqstandyqtardyń turmys sapasynyń basty faktorlarynyń biri», dep túıindedi sózin A.Mamın.
