Besinshi keńistik

Kúmis ǵasyrdaǵy orys ádebıe­tiniń eki talantyn qatar qoıýymyzǵa jazdyń sońyn ala Anna Ahmatova murajaıynda Mıhaıl Býlgakovtyń Máskeýdegi mýzeıimen birlesken «Besinshi keńistik» atty kórmeniń ashylýy jaqsy sebep bolyp otyr. Fontan úıindegi (Fontannyı dom) bul joba ómir joldary ár qıly, biraq rýhanı uqsas eki avtordyń arasyndaǵy názik bir baılanysty taýypty.

Sáýletshi Sergeı Padalko Ah­ma­tova men Býlgakov taǵdyryn kom­mýnaldyq páterdiń dálizi ispettes sımvolıkalyq túrde jetkizgen. Onyń uzyndyǵy eki avtordyń ja­­ryq dúnıedegi jyldaryna baılanys­­ty eki túrli. Ondaǵy bólmelerdiń ishki kórinisinen uqsastyqtar­dyń kóp ekenin baıqaısyz. Al eń so­ńynda tutas bir dáýirdiń beı­nesi kóz aldyńyzǵa keledi.

Ekspozısııada mýzeı-mura­ǵat­tardan, Peterbýrg, Máskeý men Kıev kitaphanalarynan alynǵan eki júzden astam túpnusqa zattar, Peterbýrg turǵyndary ákelgen eski turmystyq zattar men foto­lar qoıylǵan. Modılıanıdiń 1911 jyly salǵan Ahmatovanyń áıgili portreti de osynda. Endi bir esikti ashsańyz, Ahmatova men Býlgakovtyń kezdesýler hronıkasy keltirilgen: sýretshi Radlovtyń úıinde 1933 jyly tanysýy hám Ahmatovanyń Máskeýge 1934 jy­ly aldymen tutqynǵa alynǵan Man­­delshtamnyń ómirine arasha túsý úshin, al araǵa bir jyl salyp uly men kúıeýin bosatýǵa kelýi beınelenipti.

Ár bólme – qos qaharmandy sımvolıkalyq turǵyda baılanys­tyratyn derbes keńistik. Birinde Býlgakov pen Ahmatovanyń ortaq ótken ómiri jasyrylǵan. Al kó­ne Kıevtiń sýretteri quddy bir ekeýiniń jadylaryna saıahat sekildi áser qaldyrady. Beıneler aınadan kórinip turǵandaı – ádette ótken ómirdiń kórinisteri sanamyzda osylaı jańǵyryp jatady. Kıev Býlgakovtyń «Master men Margarıtasynda» beınelengen 30-50-jyldardaǵy Lenıngrad jáne Máskeýmen, ádebı ómir dekorasııalarymen aýysyp otyrady. Munda shyt kóılek kıip shyǵatyn mamyr qydyrystaryna shaqyrýlar, keshki as máziri, uly kósemge arnalǵan án keshteriniń afıshalary da bar – tipti osynyń bárin Býlgakov ro­manynyń betterinen kóshirilip alynǵan ba dersiz.

«Besinshi keńistikte» avtor shy­ǵarmashylyq shabytqa keneledi. «Besinshi keńistikte» sheber kún­delikti kúıbeńnen, mezi etken týys­tarynan, kommýnaldyq páterdiń qo­qysynan qutylyp, kórshileriniń áńgimesi men reprodýktor tyrsylyn ádebı mátinge aınaldyrady. Sonda Ahmatova men Býlgakov óz bol­mys­tary men shyǵarmashylyq er­kin­digin qatygez ýaqytta qalaı saqtap qalǵan? Aınalasyn qalaı «keńitken» hám onyń sheńberinen qalaı shyqqan?

Býlgakovty «jasyryn aq gvardııashy» jáne «usaq býrjýazııalyq jazýshy» dep tanysa, Ahmatovany býdýar men ǵıbadathana arasynda alasuryp júrgen dekadenttik aqyn dep ataǵan. Olardyń shyǵar­malaryn tas-talqan etken synshy maqalalary, Jazýshylar odaǵy jınalystarynyń stenogrammalary jasyl shuǵamen qaptalǵan uzyn ústel ústinde shashylyp ja­tyr. Bul «Sottaý ornynda», má­jilisterdiń obrazdy ornynda «ha­lyq jaýlary» talqandalatyn. Sol úshin shyǵarmalardy saqtap qalýdyń jalǵyz amaly – órteý boldy. «Pesh meniń súıikti redaksııama aınalǵaly qaı zaman», dep jazatyn Býlgakov. Al Ahmatova Lev Gýmılev tutqynǵa alynǵan saıyn óz óleńderin órtepti. Sondyqtan ot – Býlgakov pen Ahmatova úshin taǵy bir mańyzdy, ári qarama-qaıshylyqqa toly sımvol boldy (ottyń adamǵa jylý beretinin de umytpaıyq).

Shyǵarmashylyq azabynyń metaforasyna aınalǵan ot «Jady jertólesi» qoımasynan da oryn tapqan. Bir-birinen esh aıyrmasy joq mátinderdiń sansyz nusqalary áınek bankilerge jabylǵan ispetti. «Master men Margarıta» romany men «Qaharmansyz poemanyń» keıbir jumys nusqalaryn da tek osynda – avtordyń óz qolymen shımaqtaǵan qoljazbasynan, jıek­tegi túsiniktemelerden kóremiz. Muny ádebı sheberlik zerthanasyna, jazýshynyń astarly sanasyna barlaý desek te bolatyndaı.

Shyǵarmashylyq taqyryby to­ta­lıtarlyq memleketpen astasyp jatyr: onda sýretshi ja­ýyz bıleýshige qarsy qoıylǵan. Esik­terdiń biriniń ar jaǵynda – qola­dan qu­ıylǵan Stalın tursa, ekinshisinde – Ahmatova men Býlgakovtyń sý­reti beınelengen roıal bar. Bul – qýǵyn-súrginge ushyraǵandarǵa, la­gerde qaza tapqandarǵa, basqa elge qashýǵa májbúr bolǵandarǵa rekvıem sekildi. Janynda bólme qojaıynynyń tutqyn ekenin bil­diretin mór basylǵan esik tur. «Mundaı aýyr taǵdyrdy bir de bir býyn bastan keshken emes, bál­kı mundaı býyn da bolmaǵan shyǵar», deıdi Ahmatova. Alaıda ondaı býyn boldy. Buǵan olar­dyń shyǵarmalary dálel. Bul totalıtarızmdi jeńgen hám «Be­sinshi keńistikte» máńgilik qalǵan tvorchestvo edi.