Sýret «Egemen Qazaqstannyń» arhıvinen alyndy
Bizdiń elde de qulyqsyz jastardyń sany artpasa, kemimeı tur. Osy oraıda jastardyń áleýmettenýine memlekettik baǵdarlamalardyń áseri qandaı, jastar ortalyqtarynyń jumysyn durys jolǵa qoıý arqyly bul sanattaǵy jastardyń sanyn qysqartý múmkin be degen suraqqa jaýap izdep kórgen edik.
Sońǵy jyldary qulyqsyz jastardyń qoǵamdaǵy úlesiniń artýy memlekettik, tipti álemdik másele deńgeıine kóterilip, qyzý talqylanatyn taqyryptyń birine aınaldy. Tipti Dúnıejúzilik banktiń osy saladaǵy zertteýleri NEET sanatyndaǵy jastardyń jalpy halyq sanyndaǵy úlesi ulttyq ekonomıkalardyń damýyna, sondaı-aq álemdik eńbek naryǵyna da eleýli áser etetinin ańǵartyp otyr. Qalaı degende de, bilim alý men eńbekten qashqaqtaıtyn azamattar túrli áleýmettik jáne qoǵamdyq máselelerdiń paıda bolýyna da áser etedi.
Atalǵan toptyń paıda bolýy ár eldiń ekonomıkalyq-áleýmettik jáne rýhanı damýymen baılanysty. Qazirgi ýaqytta jalpy Eýropa elderinde osy sanattaǵy jastar jalpy halyqtyń 14,7%-yn quraıdy. Bul toptaǵy jastardy jumys pen oqýǵa yntalandyrýǵa ekonomıkasy ozyq memleketterdiń de shamasy jetpeı júr. Máselen, Ulybrıtanııa úkimeti NEET máselesine áli kúnge deıin sheshim tappaı álek. Ony eldegi eskirgen bilim berý júıesimen jáne eńbek naryǵyndaǵy úlken ózgeristermen baılanystyrady.
Al Kúnshyǵys elinde NEET jastardyń aldyn alý maqsatynda mektepterde oqýshylarǵa oqý bitirgennen keıin ne isteý kerektigin túsinýge múmkindik beretin, baǵyt kórsetetin arnaıy baǵdarlama oqytylady. Sondaı-aq Tokıo ýnıversıtetteri stýdentterdiń áleýmettik daǵdylaryn damytýǵa yqpal etetin kez kelgen jobalardy belsendi túrde qoldaıdy. Japon qoǵamy úshin NEET taqyrybynyń ózektiligi sonshalyq, qulyqsyz jastar taqyryby zamanaýı japon ádebıetinde de qozǵalyp júr. Jazýshylar 15-34 jastaǵylardy negizgi aýdıtorııa retinde belgilep, shyǵarmalaryn solarǵa negizdep jazady.
Muhıt asyp, AQSh jáne Latyn Amerıkasy elderin qarar bolsaq, NEET jastar máselesi bul aımaqtardy da aınalyp ótpegen. Mundaı áleýmettik qubylysty AQSh-ta «jertóle turǵyndary» dep ataıdy eken. Bul topty negizinen oqý oryndaryn endi aıaqtaǵandar quraıdy. Osy oraıda taǵy bir másele kóteriledi. Oqý qunynyń ósýi kóptegen jasty joǵary bilimnen bas tartýǵa májbúr etedi. Al ol sáıkesinshe áleýmettenýdiń sátsizdigine ákelip soqtyrady.
Bul problema Latyn Amerıkasy elderinde de ózekti. О́ıtkeni Meksıka zertteýlerine zer salsaq, el aýmaǵynda esirtki kartelderiniń arbaýyna eń kóp ushyraıtyn jáne esirtki saýdasy men oǵan qatysty qylmysqa baratyn osy toptyń ókilderi eken.
Kórshiles Reseı jerinde NEET jastarynyń úlesi 15-24 jas aralyǵyndaǵy barlyq jastardyń shamamen 15%-yn quraıdy. Jastardyń NEET jaǵdaıyna túsý qaýpi negizinen bilim berý sapasynyń tómendiginen ne tipti bilimniń jetkiliksizdigimen baılanysty. Úndistanda 15 jastan 24 jasqa deıingi uldardyń 6,4%-y NEET qatarynda, al osy jas tobyndaǵy qyzdardyń úlesi 44,9%-dy quraıdy. Úndi mádenıetinde ózin ózi asyraı alatyn, táýelsiz qyz otbasynyń aýyrtpalyǵy sanalady, sondyqtan qarjylyq táýelsizdikke qol jetkizbeý úshin ony jumysqa jiberýden góri úıde ustaý qaýipsiz dep sanaıdy.
Bul problema bizdiń elimizde bar. El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev 2019 jylǵy halyqqa Joldaýynda jyl saıyn mektep túlekteriniń 21 myńǵa jýyǵy oqýǵa túse almaıtyndyǵyn, kóbi jumyssyz qalatynyn jáne sonyń saldarynan jastardyń teris baǵytqa túsip ketý qaýpi joǵarylaıtynyn aıtyp, olardy jumyspen qamtý máselesine aıryqsha kóńil bólý qajettiligin atap ótken bolatyn.
2019 jylǵy resmı statıstıkalyq derekterge sáıkes, jalpy eldegi NEET jastardyń úlesi 7,4 paıyzdy quraıdy. О́ńirlerdegi halyq sanynyń ózgerýi men jumyssyzdyq sekildi áleýmettik ahýalǵa baılanysty úles kórsetkishi túrlenip otyrady. Atalǵan kórsetkishterdiń eń tómengi mejeleri Qaraǵandy, Túrkistan oblystaryna tán ekenin atap ótken jón.
Túrkistan oblysyndaǵy NEET jastardyń úlesi 2019 jyldyń kórsetkishi boıynsha, 10,7% qurap otyr. Bul 2018 jylǵy kórsetkishpen salystyrǵanda 2,6%-ǵa tómendegen. Al 2020 jyldyń I jartyjyldyǵynyń resmı statıstıkalyq kórsetkishi oblys boıynsha 6,7%-dy qurap, 31 201 jasqa teńestirildi.
Qazirgi ýaqytta osy kórsetkishti barynsha tómendetý jáne jastardyń belsendiligin arttyrý jolynda memlekettik baǵdarlamalar men granttar sheńberinde jastardy jumyspen qamtý sharalary qolǵa alynyp, shaǵyn jáne orta bıznesin bastaýǵa kóptegen múmkindik berilgen. Atap aıtar bolsaq, «Bıznestiń jol kartasy – 2025» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda jas kásipkerler, 14 pen 28 jas aralyǵyndaǵy jumyssyz jastarǵa arnalǵan 555 600 teńgeni quraıtyn qaıtarymsyz negizdegi granttar usynylýda.
Nátıjeli jumyspen qamtýdy jáne jappaı kásipkerlikti damytýdyń 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan «Eńbek» memlekettik baǵdarlamasy sheńberinde 2020 jyly jumyspen qamtý sharalary aıasynda 29 jasqa deıingi jastar qatarynan 30 639 adamǵa qoldaý kórsetilý josparlanýda. Búgingi kúni naqty 13 198 adam jumyspen qamtý sharalaryna qatysty.
«Dıplommen – aýylǵa!» jobasy aıasynda 2020 jyldyń I jartyjyldyǵynda 422 maman jumysqa ornalasty. Olardyń 285-i bilim berý, 100-i densaýlyq saqtaý, 57-si agroónerkásiptik keshen, 10-y sport, beseýi mádenıet, altaýy áleýmettik qamsyzdandyrý salasy boıynsha qyzmet etip júr.
«Jasyl el» eńbek jasaqtary baǵdarlamasy boıynsha 2020 jyly mamyr-maýsym aılarynan bastap qarasha aıyna deıin 1 275 jumys ornynan turatyn eńbek maýsymy bastalady. Qazir tótenshe jaǵdaıǵa baılanysty jumys jospary keshigýde. Osy joba aıasynda júrgizilgen taldaýlarǵa sáıkes, Túrkistan oblysynda «Jasyl el» eńbek jasaqtary baǵdarlamasynyń óńirge jyl saıynǵy bólinetin lımıt sanyn 1 275-ten 1 500-ge arttyrý jolǵa qoıylyp otyr.
Qazirgi tańda probasııa esebindegi jastar mádenı-rýhanı, sporttyq sharalarǵa, úıirmelerge turaqty qatystyrylyp, qadaǵalanýda jáne NEET jastar arasynda «Keleńsiz jaǵdaılar men jat qylyqtardyń, destrýktıvti minez-qulyqty (quqyq buzýshylyq) aldyn alýǵa baǵyttalǵan psıhologııalyq aǵartý jumystary» taqyrybynda 83 kezdesý jáne motıvasııalyq semınar-trenıngter uıymdastyrylyp, búginge deıin 752 jaspen jumys júrgizildi.
Sonymen qatar jastardyń bos ýaqytyn tıimdi paıdalaný maqsatynda «Jas kásipker», «Kóshbasshylyq mektebi» taqyryptarynda oqytý trenıngteri men úıirmeler júrgizilýde. Bul is-sharalar legi jastardyń bıznesti basqarýǵa, jeke bıznes-josparyn daıyndaýǵa, óz kásibin ashýǵa, durys áleýmettenýine baǵyttalýda. Atqarylyp jatqan osy jumystar NEET jastardyń qataryn azaıtady degen senimimiz bar.
Jastar ortalyqtary men uıymdary eń aldymen osy sanattaǵy jastarmen jumysty kóbeıtýge mańyz berýi kerek. Jastarmen jumys isteıtin birlestikterde kreatıvti kózqarastyń bolmaýy jastardyń jaýapsyz jáne destrýktıvti aǵymdarǵa túsýine alyp keledi. Jastar ortalyqtaryna degen senim azamattarymyzdyń, ásirese jastardyń jetilýine yqpal etýi kerek. Jastar qozǵalystarynyń barlyq is-sharalary tek belgi úshin ǵana emes, maqsatty sıpatta bolýy óte mańyzdy.
