Kollajdy jasaǵan Qonysbaı Shejimbaev, EQ
Jumyr jerdiń betin jaman tumaý jaılaǵaly álemniń ár qıyrynda azyq-túlik tapshylyǵy baıqala bastady. Dastarqanymyz toq dep arqany keńge salatyn zaman emes. Ulan-baıtaq jerimizdiń ár pushpaǵyn tıimdi paıdalansaq qana aýyl sharýashylyǵy salasynyń kósegesi kógeredi. Al aýyl sharýashylyǵy oblys ekonomıkasynyń negizin quraıdy. О́ńirde el Prezıdenti aıtyp otyrǵan másele óte ózekti. Bir áttegen-aıy, topyraǵy qunarly, sýly, nýly óńirde qanshama jer ıgerilmeı, bos jatyr.
Jerdi tıimdi ıgerý tóńireginde sóz sabaqtaıtyn bolsaq, oralymsyzdyq menmundalap turatyndyǵy anyq. El Prezıdentiniń Joldaýdaǵy naqty mindetteriniń astarynda atan túıege júk bolarlyq salmaq jatyr. Endigi arada uzyn arqan, keń tusaýǵa salmaı, aýyl sharýashylyǵyn damytý qajet. Bul úshin barymyz ben joǵymyzdy bir túgendep alsaq. Bar kinárat suranys kóp bolǵanymen, umtylǵandardyń qoly jetpeı qyrýar jerdiń bos jatýynda. Máselen, oblysta 14 613,2 myń gektar jer bolsa, onyń 74 paıyzy – aýyl sharýashylyǵy jerleri.
Oblystyq ákimdik pen prokýratýra bekitken bıylǵy 31 qańtardaǵy reestrine nazar aýdarsaq, 1 500 myń gektar alqaptyń bos jatqanyn kóremiz.
Igerilmeı jatqan ne degen baılyq?! Eger osy jerdiń ıgiligin el kórse, yrysymyz arta túspes pe edi? Bos jatqan jerdiń 1 096,6 myń gektary jaıylymdyq jer de, qalǵany egistik. Jer paıdalaný quqyǵy basqa sýbektilerge berilgen kólem de az emes, 202,418 myń gektar. Onyń ishinde 20,7 myń gektary egistik jer de, 180,1 myń gektary jaıylymdyq jerler, 1,5 myń gektary basqa maqsatta paıdalanylatyn jer telimderi.
Bir óńirde týsyraǵan jer týyrylyp bos jatsa, iri eldi mekenderdiń mańynda jer tapshylyǵy kópten beri týyndap otyr. Malsaq qaýym alǵa umtylǵysy kelgenimen, tórt túligine jaıylymdyq, mal azyǵyn daıyndaýǵa shabyndyq jer tappaı kúızelýde.
– Makınka qalasynda turǵyn kóp. Qala shetinde turǵandyqtan mal ustasaq kún kórisimizge durys bolar edi, – deıdi Maqsuthan Murathan, – ejelden mal súmesimen kún kórgen elmiz ǵoı, qolymyzdaǵy birer bas túlikten aıyrylǵymyz kelmeıdi. Biraq, jandy qınaıtyny – jaıylym máselesi. Shabyndyq ta joq. Eger jemshóbin satyp alatuǵyn bolsańyz, qysy alty aıǵa sozylatyn bul óńirde qara mal ustaý múldem tıimsiz. Mal ustaǵysy keletin adam kóp. Eger osy aýmaqtaǵy jerdi durystap bólse, qanshama otbasy mal ónimderimen ózderin ózderi qamtamasyz eter edi. Artylyp jatqany qalǵan jurttyń ıgiligi.
Negizgi kinárat jergilikti ákimdikterde tárizdi. Iri sharýashylyq qurylymdaryna jer telimderi bólingen kezde mal súmesimen kún kórip otyrǵan halyqtyń qolyndaǵy tórt túliktiń sanyna sáıkes jer telimderin eldi mekenge jaqyn jerden bólý qajet sııaqty. О́tken jyly osy másele túbegeıli zerttelip, 426,3 myń gektar alqaptyń paıdalanylmaı jatýyna oraı uıǵarylymdar berilgen. Bos jatqan jerdiń 148,3 myń gektary egistik, qalǵany jaıylymdyq jerler. Iesiz múlik retinde esepke 76 myń gektar jer alyndy.
Moratorıı jaǵdaıynda tekserý múmkin bolmaǵandyqtan, bul taraptaǵy jaýapkershilik aýdan ákimdikterine berilgen. Qazir aýdan ákimderi jer paıdalanýshylarmen jumys júrgizýde. Ne ózderi paıdalanbaı, ne ózgege bermeı, berekeniń bastaýy, ıgiliktiń besigi sanalatyn jerdi baýyryna basyp otyrǵandarǵa aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jer paıdalanylmaǵan jaǵdaıda ákimshilik sıpattaǵy sharalar qoldanylatyny jerine jetkizile aıtylýda.
Atbasar, Býrabaı, Selınograd aýdandarynyń jáne Stepnogor qalasy ákimdikteriniń júrgizgen jumystarynyń nátıjesinde 35,2 myń gektar kádege aspaı jatqan jer ýchaskeleri keıin qaıtaryldy. Moratorıı sharttaryn buzbaýy úshin aýyl sharýashylyǵy jerleriniń qanshalyqty paıdalanylyp jatqanyn anyqtaý maqsatynda ǵaryshtyq monıtorıng júrgizilýde. Osylaısha jergilikti atqarýshy organdar tarapynan veb-portaldy paıdalaný arqyly bos jerlerdiń naqty kólemi anyqtala bastady. Búgingi tańda Kókshetaý, Stepnogor qalalary men birneshe aýdan ákimdikteri 1,725 mln jaıylymdyq jerdi óz maqsatynda paıdalaný týraly 937 habarlama jiberildi.
Endigi bir aıta keterlik másele, jerdi tıimdi paıdalaný. Álemde astyq óndiretin memleketterdiń eń aldyńǵy qataryndaǵy Irlandııada gektar berekesi – 99, Jańa Zelandııada 91 sentnerden aınalady eken. Bizdiń túsimizge kirip kórmegen ónim. Ras, bizdiń bıdaıdyń sapasy jaqsy, ásirese, Jaqsy, Esil, Jarqaıyń aýdandarynda bıdaıdyń qamyrlylyǵy 30 paıyzǵa deıin jetedi. Solaı bola tura, gektar berekesin arttyrý, eginshilik mádenıetin jetildirý tarapynan kem túsip jatyrmyz.
– Búgingi tańda gektar berekesin arttyrý aıryqsha mańyzǵa ıe, – deıdi Aýyl sharýashylyǵy ǵylymdary akademııasynyń akademıgi Ábiljan Qusaıynov, – eń bastysy, tuqym seleksııasyna kóńil jetkilikti bólinbeıdi. Onyń basty sebebi, tuqymnyń shetelderden ákelinetini. Saıyp kelgende shetten ákelingen tuqym óńirdiń tabıǵı ereksheligine birden kóndige almaıdy. Demek, ózimizde óngishtik qasıeti mol jańa suryptardy daıyndaıtyn ulttyq seleksııa utymdy júrgizilýi kerek. Kóktemgi egis kezinde tuqym tappaı qapylǵan shaǵyn sharýa qojalyqtary reprodýksııadaǵy standartqa kelmeıtin tuqymdy egýge májbúr.
Ǵalymnyń aıtýyna qaraǵanda, tabıǵattan mol alǵymyz kelgenimen, bererimiz joqtyń qasy. Qaıtarym qaǵıdatyn berik ustanbaǵandyqtan sońǵy jyldary egistik alqaptar tozyp ketken. Sondyqtan da gektar berekesi kóńil kónshitpeı otyr. Osy arada bir derek keltire ketelik, elimizde egistik alqaptardyń ár gektaryna 6-8 kılo ǵana tyńaıtqysh sińiriledi. Alysqa barmaı-aq, irgedegi Reseıge qarasańyz, bul kórsetkish 45 kılony qurap otyr. Al AQSh-ta 135 kılony quraıdy eken. Osydan keıin jerge ókpeleýdiń jóni joq.
Alqaptardyń qunarlylyǵyn arttyrý barysynda eń qolaılysy organıkalyq tyńaıtqyshtardy paıdalaný. Qazir sharýashylyqtar qaı alqapqa qansha tyńaıtqysh qajet ekenin bilmeıdi. Endigi arada egistik alqaptarynyń kartogrammasy jasalyp, qatań esepke alyný kerek. Sonda ǵana jer jomarttyǵyn tanytady.
Tyńaıtqyshtyń ońdysy – organıkalyq tyńaıtqysh. Oǵan memleket tarapynan sýbsıdııa tólenbeıdi. Esesine ekologııalyq jaǵynan taza, ekonomıkalyq jaǵynan arzan, kez kelgen sharýa qojalyǵyna qoljetimdi.
Bos jatqan jerge qanshama mal ósirýge bolady. Ǵalymdardyń esepteýine qaraǵanda, ár túlikke 6-8 gektar jer qajet. Oblystaǵy bos jatqan jaıylymdy tıimdi paıdalanyp mal ósirsek, azyq-túlik molshylyǵyna keneler edik. Qazir syrttan keletin 6 túrli azyq-túlikke táýeldimiz. Onyń ishinde et jáne et ónimderi de bar. О́zimizde osynshalyqty mol múmkindik bola tura, ózgege qol jaıǵanymyz tipten uıat.
Sóz sońynda ázirge kádege aspaı jatqan myńdaǵan gektar jerdi maqsatty ári tıimdi paıdalanǵanda ǵana dastarqanymyz toq, qazanymyz maıly bolatynyn aıtqymyz keledi.
Aqmola oblysy
