Qazir tarıhqa aınalǵan sonaý 1994 jylǵy qańtar aıynyń 31 juldyzy kúni aýdan ortalyǵyndaǵy burynǵy Kalının atyndaǵy orta mektepke Qazaqstan Respýblıkasy Mınıstrler Kabınetiniń qaýlysymen jazýshy, synshy, dramatýrg Asqar Súleımenovtiń esimi berildi.
Sol kezderi qanshama jumysbasty bolyp jatsa da aýdan ákimdigi bul oqıǵany ataýsyz qaldyrmaıyq dep sheshti. Sol kezdegi aýdan ákimi Qýanysh Aıtahanov bas bolyp bul ıgi sharaǵa astanadan marqumnyń otbasyn, aǵaıyn-týys, jora-joldastaryn arnaıy shaqyraıyq», dep aqyl qosty.
Sóıtip júrgende kóktem ótip, jadyraǵan jaz da kelip jetti. Shilde aıynyń bir tamasha kúninde Shymkent qalasynda astanadan kelgen qurmetti meımandar – Asekeńniń anasy Qymbat apany, zaıyby Álııany, quda-qudaǵılardy, belgili aqyn-jazýshylar Dýlat Isabekov, Beıbit Qoıshybaev, Seıfolla Ospanov, Tóken Ibragımov, Saılaýbek Jumabekovterdi bir top adam qarsy aldyq. Qyzy Qarakóz olardan buryn naǵashysynyń úıine kelip jatqan bolsa, Jańatas arqyly asyǵyp jetken uly Álisher men kúıeý balasy Doshan Joljaqsynov ta osy topqa qosyldy.
Tús áletinde qalamgerdiń naǵashysy, marqum Qydyr Júnisovtiń úıinen dám tatyp, azdap dem alǵan qonaqtar keshtetip Qyzylkólge tartty.
Asekeń týraly nebir estelikter aıtylyp, án shyrqalyp, kúı de tartyldy. «Doshan osy elge kúıeý bala bolyp keledi» dep mana áńgimemizdiń basynda aıttyq qoı. Tanymal akter, ánshi sol kúni Asekeńniń uly Álisher ekeýi tyńdaýshynyń qulaq quryshyn qandyryp, taǵy bir tyń qyrynan tanylǵandaı boldy. Qaryndasymyz Qarakóz de ónerli jan eken, dombyraǵa qosylyp, qazaqtyń nebir halyq ánderin áýelete shyrqady deısiz. Bir kezde Semeı qalasynan kelgen Asekeńniń jan dosy Tóken aǵa Ibragımov Abaı ánderin saldy. Jergilikti ónerpazdar da aýyldyń alty aýyzyn aıtyp, kól mańaıyn dýmanǵa bóledi.
Aýdan ortalyǵyndaǵy «Myńjylqy» mádenıet saraıynda jurtshylyq astanadan kelgen meımandarmen kezdesý ótkizdi.
Asqardyń anasy Qymbat ájeıge sóz berilgende tebirenbegen jan qalmady.
– Men ózim tórt qursaq kóterdim, – dedi Qymbat apa janary jasqa tolyp. – Onyń ekeýi Qaısar men Azatbegim erterek kóz jumdy. Al Asqar 1939 jyly, odan keıingi qyzym Juldyzaı 1942 jyly dúnıege keldi. Ákeleri Súleımen Uly Otan soǵysyna sol Juldyzaı týǵan jyly attandy. Sodan habar-osharsyz ketti. Sóıtip 24 jasymda jesir qaldym. Budan sońǵy óz ómirimdi Asqar men qaryndasy úshin ótkerip kelemin. Asqar balam ekeýmiz bir-birimizdi elý jyl alaqanǵa salyp ótkizdik. Ol bir ret te bir aýyz sózben bolsa da betime qarsy kelgen emes. Asqarjanymnyń ómiri osyndaı-aq bolaryn qaıdan bileıin...
Qymbat ana perzenti jaıynda osylaı oı tolǵady. Asekeń anasyn erkeletip «Aıtotym» dep ataǵan kórinedi. Qarap otyryp ana men bala arasyndaǵy rııasyz syılastyqqa qaıran qalasyz.
Aqyldy da zeıindi bala mektepti bitirgennen keıin áýelgi jyly Almatydan joly bolmaı oralady. Sodan «Qyzylásker» bólimshesinde bir jyldaı bastaýysh klastarǵa sabaq beredi de, kelesi 1957 jyly oqýǵa túsip ketedi.
Elgezek oıly Asekeń alǵashynda anda-sanda jazatyn ádebı-problemalyq maqalalaryn qanaǵat tutyp qoımaı, «Besin» atty bir povesi men eki áńgimeden turatyn jınaǵyn jaryqqa shyǵarady. Bul jınaqqa 1916 jylǵy oqıǵany baıandaıtyn «Besatar» povesi men «Aq kempir», «Qara shal» atty aýyl adamdarynyń ishki tolǵanysyna qurylǵan, osy arqyly harakterler somdalǵan tamasha áńgimeleri enedi. Kitap negizinen balań jigittiń álem ádebıetinen habardar qabiletinen, óziniń sana órisindegi jańa sáýlelerden órilgen qarasóz keıpindegi tolǵamy bolyp shyqty. Jazý mánerinen esh jazýshyǵa uqsaǵysy kelmegendigi aıqyn sezilip, oqyrmanyn árqıly tosyndyǵymen qyzyqtyryp, qyrýar kúı keshtirdi.
Arada tabany kúrekteı on segiz jyl ótken soń, 1988 jyly ǵana onyń bir povesi men úsh áńgimesi engen «Adasqaq» atty jınaǵy qolymyzǵa tıdi. Munda da jazýshy óziniń sol bir tereń pálsapalyq tolǵanystarynan tanbaǵan.
Asqar Súleımenov ádebıet pen ónerdiń ózge óńirinen de oqtyn-oqtyn jalt etip kórinip qalatyn. Oǵan dálel, «Qazaqfılm» kınostýdııasy túsirgen «Qulagerge» ssenarıı jazǵany.
Sol sııaqty, kórnekti jazýshy, dramatýrg, oıshyl Asekeńniń «Sıtýasııalar» atty trıptıhinen (úshtaǵan) oqyrmandardyń habary bolýy kerek. Ol M.Áýezov atyndaǵy akademııalyq drama teatrynda 1976-1978 jyldary qyzmet istedi. 1987-1988 jyldary osynda ádebıet bóliminiń meńgerýshisi boldy. Teatr «Tórt taqta jaınamazdy» 1989 jyly sahnalady. Al «Jetinshi palatanyń» premerasy 1993 jyly sáýir aıynda ótti. «Qyzdaı jesir – shtat qysqartý» atty pesasy da sol kezden teatr sahnasynan berik oryn alyp, kórermender kóńiline jol tapty.
Súbeli tildiń súleıi, ásemdik oıdyń ókili, bekzat tekti bilgir synger Asekeńniń kórmedegi júırikteı kózi jarqyrap, ádiletsizdikpen ishteı alysyp ótkeni de málim.
El aldyndaǵy er eńbegi qashanda eskerýsiz qalǵan ba? Táýelsizdiktiń eleń-alańynda kúlli respýblıka, onyń ishinde aýdan jurtshylyǵyn eleń etkizgen aıtýly oqıǵa boldy. Ádebıet, óner jáne sáýlet salasyndaǵy 1996 jylǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik syılyǵyna jazýshy ári dramatýrg Asqar Súleımenov (qaıtys bolǵannan keıin) ıe boldy.
A.Súleımenovtiń medalin onyń anasy – Qymbat apaǵa Qazaqstan Respýblıkasynyń sol kezdegi Prezıdenti, qazirgi Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaev óz qolymen tapsyrdy.
Qaıran Asqar aǵa... Asekeń ... Asqar Súleımenov. «Zamanynan oq boıy ozyq týǵan» azamattyń alyp tulǵasy jyldar ótken saıyn kóńilimizde jasap, jańǵyra bermek. Sozaq dalasy da óz qyrany eline oralatyndaı qıyrǵa kózi tala qaraıdy. Tek ol tezirek kelse eken...
Káribaı ÁMZEULY,
Sozaq aýdanynyń Qurmetti azamaty
Túrkistan oblysy
