Alash jáne din máselesi

Ulttyq maqsatqa qol jetkizý jolynda ult zııalylarynyń bas qosýynyń nátıjesi bolǵan mazmundy petısııalardyń biri Qarqaraly petısııasy boldy. Bul petısııa 1905 jyldyń 25 maýsymynda qabyldanǵan. Onyń mańyzdy ereksheligi shyndyqty jan-jaqty kórsetýi, usynǵan talaptary jáne kóp adamnyń qol qoıýy edi.

Qarqaraly petısııasy Reseı mı­nıstr­ler keńesiniń tóraǵasyna baǵyt­talǵan. Onyń negizgi bólimderinde patsha ókimetiniń Qazaqstandy rýhanı otarlaýy kórsetilgen. 11 bólimnen tura­tyn petısııada din qyzmetkerlerin bosatý, dinı basqarma qurý, bilim berýge ruqsat etý, gazet shyǵarý, isqaǵaz­daryn ana tilinde júrgizý, qazaqtardan saılanǵan depýtattardyń zań shyǵarý jınalystaryna qatynasýy jóninde talaptar qoıǵan.

Joǵarydaǵy petısııanyń maz­muny­­men M.Tynyshpaevtyń din máselesi jónindegi  talaby  da saı keledi. Onyń pikirinshe:

«a) ızıatıe vseh dýhovno-relıgıoznyh del kırgızov ız vedenııa razlıchnyh admınıstratıvnyh ýchrejdenıı ı peredacha ıh osobomý kırgızskomý dýhovnomý sobranııý s kırgızskımı mýftıem vo glave ı nezavısımost mýftııa ot kakıh by ton ı bylo admınıstratıvnyh ýchrejdenıı, mıssıonerskıh obshestv; v) postroıka mecheteı, molıtvennyh domov, medrese bez vsıakogo razreshenııa so sorony rýsskıh vlasteı; s) otmena senzýry na dýhovnye knıgı na kırgızskom, arabskom ı tatarskom ıazykah; d) peredacha metrıcheskıh knıg vedomstvý kırgızskogo dýhovnogo ýpravlenııa; e) otkrytye vozrajdenııa ı prenııa s mıssıoneramı bez sodeıstvııa poslednım admınıstrasıı».

Ult zııalylary qazaqtardy hrıs­tıan dinine (pravoslavıege) shoqyn­dyrýǵa túbegeıli qarsy boldy. 1912 jyly Á.Bókeıhan memlekettik Dýmanyń múshelerine jazǵan ashyq hatynda «pereselencheskoe Ýpravlenıe ozabocheno ne odnoı razdacheı kazennoı zemlı v Kırgızskoı stepı lısam «vseh soslovıı», ...a takje podgotovkoı kırgızskogo naroda k vosprııatııý pravoslavno-hrıstıanskogo veroýchenııa» – dep jazǵan. Bul másele budan buryn 1902 jyly qazaqtyń saýatty adamdary qurastyrǵan petısııada oryn alǵan edi. Keıinirek bul jóninde Á.Bókeıhanov óziniń «Qyrǵyzdar» degen maqalasynda bylaı dep jazady: «V etoı pervoı kırgızskoı proklamasıı, avtory na arabskom ı kırgızskom ıazykah prızyvalı deteı Alasha podnıatsıa, kak odın chelovek, protıv posıagatelstv rýsskogo pravıtelstva na relıgııý – ıslam ı protıv popytkı obratıt kırgızskıı narod v «krestıan» ı pravoslavnýıý verý». Islam dinin qys­paqqa alýdaǵy úkimettiń budan ke­ıin­gi sharalary qazaqtardyń dinine qa­ty­sty patsha saıasatynyń qandaı eken­digin taǵy bir márte dáleldep berdi.

1916 jyl men 1917 jyldyń birinshi jartysynda oblystarda qazaq sezderi ótkizildi. 1916 jyly Jetisý oblystyq qazaq sezi sáýirdiń 12-si men 13-i aralyǵynda Vernyı (Almaty) qalasynda uıymdas­tyryldy.

Jetisýlyqtar rýhanı-din máselesi jóninde basqalarǵa uqsamaıtyn erekshe sheshim qabyldady. Jetisý qazaq sezi delegattary birinshiden, musyl­man dinin pravoslavıemen teńestirý úshin Petrogradta musyl­mandardyń dinı basqarmasyn qurý qajet dep tapty, ekinshiden, sezd qararynda: «...dalalyq Oral, Torǵaı, Aqmola, Semeı jáne Jetisý oblystaryna ortaq «erekshe dinı jınalys» qurylsyn jáne ol «Qazaqstan» dep atalsyn», delindi. Qujattan keltirilgen úzin­diden kórinip turǵandaı, dinı máse­lelerge baılanys­ty alynǵan Jetisý sezi qararynda qazaq jerinen terrı­torııalyq qury­lym qalyptas­tyryp, ony Qazaq­stan dep ataý­­dy usynǵan. Sonymen qatar qararda aıtylǵan ulttyq (qazaq­standyq) dinı basqarma qurý ıdeıasy qazaq oblystaryn tatar jáne bashqurt múftıattarynan shyǵaryp alý arqyly qazaq halqynyń rýhanı-dinı toptasýyna múmkindikter týǵyzýǵa qyzmet etti. Jetisýlyqtar shirkeýdi memleketten bólý úshin daýys bergen joq, dinniń qoǵamda kórnekti oryn alýyn qoldady.

Petrogradtaǵy Qazan tóńkerisinen keıin, Qazaqstanda Keńes ókimetin ornatý prosesi júrip jatqan kezde «Qazaq» gazetiniń 1917 jyly qara­sha­nyń 21-inde shyqqan 251-sanynda ult zııalylary – Á.Bókeıhan, A.Baı­tur­synuly, M.Dýlatuly, E.Ǵumarov jáne t.b. daıyndaǵan «Alash» partııa­sy baǵ­darlamasynyń jobasy ja­ryq kór­di. On baptan turatyn bul mańyzdy joba­da qazaq halqyna derbes­tik áperý­di kózdegen ulttyq-mem­leket­tik qu­rylys týraly, demokra­tııa­lyq qoǵam­ǵa tán adamnyń negizgi quqyq­tary men bostandyqtary týraly, qo­ǵam da­mýyndaǵy ózge de kúrdeli máse­le­lerge arnalǵan erejelermen qatar, din isi jónindegi oılary da bar. Naqty kór­setsek baǵdarlamadaǵy 4-bapta dinge qatynasty másele qaras­tyrylady. Bap «Din isi» dep atalyp, onda «Din isi memleket isinen aıyrylýly bolýy. Din bitkenge teń quqyq. Din ustaýǵa erik, kirý, shyǵý jaǵyna bostandyq... Múftılik qazaqta óz aldyna bolýy... Neke, talaq, janaza, balaǵa at qoıý sııaqty ister mollada bolýy, jesir daýy sotta qaralýy» kóterildi.

Kólemi jaǵynan shaǵyn, mazmuny ja­ǵynan tereń osy baǵdarlama jobasy 1917 jylǵy qarasha aıynyń 12-18-i aralyǵynda ótken Quryltaı sezi saı­laýynda Alash partııasynyń úlken tabysqa jetýin qamtamasyz etti.

Otarlaýshy Reseı qazaq halqynyń jeri men onyń tabıǵı baılyǵynyń aıtarlyqtaı bóligine ıelik etip qana qoımaı, olar qazaqtardy rýhanı jaǵynan da otarlaýǵa belsene kiristi. Iаǵnı, halyqty tilinen, ulttyq bolmysynan, dininen aıyrý maqsatyndaǵy is-sharalaryn da júzege asyra bastady.

Bul másele jóninde ult zııalysynyń biri Mirjaqyp Dýlatuly 1907 jyly jazǵan «Qazaǵym meniń, elim meniń» atty maqalasynda ashyq ta ashyna jazǵan edi: «...Eń aldymen qazaq halqy – Rossııaǵa táýeldi halyq... onyń eshqandaı pravosynyń joqtyǵy yza men kek týdyrady. Halyqtan jına­la­tyn salyq qarajatynyń kóp bóligi ha­lyqqa tipti kerek emes nárse­lerge jum­salady... О́zderińiz kóz jazbaı baıqap otyrǵandaı... chınovnıkter, ýrıadnıkter kedeı qazaqtardy uryp-soǵyp maldaryn tartyp, oıyna ne kelse sony istedi...

Endi chınovnıkter bizdiń dinimizge, atadan mura bolyp kele jatqan ádet-ǵuryptarymyzǵa, bizdiń moldalar­ǵa ǵana tıisti neke máselelerine aralasa bastady, dinı kitaptardy tut­qynǵa aldy...» Budan otarlaýshylar qazaq­tyń jerin ǵana alyp qoımaı, din men dilimizden de aıyrý saıasatyn júrgizgendigi baıqalady. Budan ári M.Dýlatuly «Áıteýir ata-babam mu­syl­man» degen dúrmekti qoıatyn kezeń keldi deı otyryp, ol «Qazaqtyń kóp jerinde meshiti joq, joǵyna sebep bol­ǵan mıssıoner pop», dep kórsetedi.

Mirjaqyp Dýlatuly munyń bas­ty sebep­teri patsha óki­meti­niń saıa­satyna baılanysty deı otyryp, sonymen qatar bas­ty kiná ózi­mizden, ıaǵnı jańa zamanǵa qazaqtar­dyń ıkemdele almaýynan dep renish bildiredi. Ol 1909 jyly shyqqan «Oıan, qazaq» jınaǵynda:

«Kózińdi ash, oıan qazaq,

kóter basty,

О́tkizbeı qarańǵyda beker jasty

Jer ketti, din nasharlap,

hal haram bop,

Qazaǵym, endi jatý jaramasty»,

deıdi.

Sol kezde búkil qazaq dalasyna lezde taraǵan ataqty óleńinde M.Dýlatuly qazaqtardy jer ketip, din nasharlap, adamgershilik taptalyp jatqan kezde uıqydan oıanyp, basyn kóterip, jan-jaǵyna qarap, maqsatsyz ýaqyt ótkizbeýge shaqyrady. Ekinshiden, bul óleń óziniń mazmuny jaǵynan qazaqtardyń Reseı saıasatyna qarsylyǵyn kórsetýge baǵyttalǵan.

Bostandyq kúresinde óshpesteı is qaldyrǵan zııalynyń biri Mustafa Shoqaı boldy.

HH ǵasyr shejiresi Reseıde ótken halyqtyq tóńkeristen bastaý alatyny belgili. 1905-1907 jyldary revolıýsııa jeńilgenimen, onyń ózindik úlesi – Reseıde parlamenttik saılaýdyń engizilýi boldy. Memlekettik Dýma jónindegi patsha manıfesi basqa «buratanalarmen» birge qazaq eline de depýtattyq saılaý quqyn berdi. Biraq Nıkolaı II zań shyǵarýshy par­la­ment unamaı, ony eki ret tara­typ jiberdi. Al 1907 jyly tipti Qazaq, Túrkistan ólkelerinen depýtat saı­lan­baıtynyn resmı málimdep, qazaq­tardy saıası quqyqtan aıyrdy. Bul qazaq­tardy Reseıdiń júrgizetin saıasaty­nan aýlaq etý, olarǵa saıasatyn bildir­meý aılasy bolatyn. Úshinshi, tórtin­shi memlekettik Dýmalarǵa qazaq­tar qatystyrylmaǵanymen, olar Mem­lekettik Dýmanyń musylmandar frak­sııasy arqyly qujattar ótkizýdi qada­ǵalady. M.Shoqaı osy fraksııanyń uıym­dastyrý alqasynyń hatshysy bol­dy. Munyń ózi qazaq zııalylarynyń saıası kúreste dinı faktordyń mańyzyn jaqsy túsingendiginiń aıǵaǵy edi.

M.Shoqaı túrki halyqtaryn azat­tyq jolyndaǵy kúreste birik­tirý­ge, yn­t­ymaqtastyrýǵa tyrysty. «Mu­ny ult­shyldyq ta, pantúrik­tik te, pan­ıs­lamdyq ta emes, ınternasıonal­dyq, patrıottyq áreket dep túsinýimiz kerek», deıdi tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Á.Tákenov.

Jalpy, M.Shoqaıdyń Túrkistan avto­nomııasyn qurý baǵytyn onyń ıs­lamǵa degen qurmeti, iltıpatymen de baı­­lanystyrýǵa bolady. Islam men ult­­tyq ıdeıany ushtastyra otyryp, ilge­ri­leýdiń utymdylyǵyn pash etken. Bul rette M.Shoqaıdyń musylman dini­niń adamgershilik-rýhanı jáne saıa­sı múm­kindikterin keńinen paıdalaný ar­qyly, týysqan túrki musylman halyq­tary­nyń birligine qol jetkizip azat­tyq­qa jetý ekendigin «Uly Túrki­stan» gaze­tin­degi «Jasasyn Túrkilik jáne ıslam» degen uranynan da baıqaýǵa bolady.

Petrogradtaǵy Qazan tóńkerisi­niń jeńisi keńesterdiń túrki  halqyna – mu­syl­mandarǵa jaǵym­syz jańasha kóz­qa­rasyn qalyptas­tyrdy. «Musyl­man­­dar­dy úkimet basshy­lyǵyna ara­las­­­tyrýǵa bolmaıdy. О́ıtkeni olar tap­­­tyq turǵydan pisip-jetilgen joq» dep shesh­ti. Osyndaı saıası daǵdarys bary­synda M.Shoqaı emıgrant bolýǵa máj­búr boldy. Shet jerde júrse de, ol alash­tyqtardyń jolyn qoldaı oty­ryp, kúlli musylmandy azattyqqa úndedi.

Qazaq zııalylarynyń din jónindegi oılaryn qorytyndylaı kele aıta­rymyz, olar qazaq elin otar­lyq ez­giden qutqarý jáne ultymyz­dy ór­kenıetke jetkizýde dindi ul­tymyz­dyń mádenıetiniń, bolmysynyń bas­ty ból­shegi retinde túsinip jáne ony qor­ǵaýǵa aıanbaı atsalysqandaryn kóremiz. Bul másele búgingi erkin qazaq eliniń aldyn­da turǵan asyl mindettiń biri ekeni anyq.    

Baqtyǵalı ShÁPIEV,

fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent