Jaıyqtyń jaǵany urar tolqyny joq

Jaıyqtyń sýyn Atyraý men Batys Qazaqstan oblystary ǵana emes, kórshiles Reseıdiń ózi de tutynady. О́ıtkeni, Reseıdegi Oral taýynan bastaý alǵan ózen Bashqurtstan aýmaǵymen, Chelıabi, Orynbor, Qazaqstannyń Aqtóbe, Batys Qazaqstan, Atyraý oblystaryn qýalaı ótip, Kaspıı teńizine quıady. Demek, bul ózen qos elge ortaq bolǵandyqtan, transshekaralyq mańyzy bar. О́zenniń jalpy uzyndyǵy 2428 shaqyrymǵa sozylady. Al Qazaqstan aýmaǵyndaǵy bóligi – 1049 shaqyrym. Jaıyq ózeniniń sý jınaqtaý alańy – 237 000 sharshy shaqyrymdy quraıdy. Kópjyldyq ortasha aǵysy Qazaqstan shekarasynda sekýndyna 292 tekshe metrge teń. Mamandardyń pikirinshe, Jaıyq sýynyń 70 paıyzy kóktemgi sý tasqynynan tolyǵady. Máselen, 1990, 1991, 1993, 1994, 1998, 2002, 2004, 2005 jáne 2007 jyldary qardyń moldyǵynan ózen arnasy tolyp, jaıylymdarǵa sý shyqqan. Alaıda ózen sýynyń azaıýy 1973, 1975, 1982, 1999, 2000, 2001, 2003 jáne 2006 jyldary baıqalypty. Sońǵy kezde Jaıyq ózenine kóktemgi tasqyn sý normadaǵydan 2-3 esege az túsetini baıqalyp otyr.

«Jaıyq-Kaspıı» basseındik ıns­pek­sııa­synyń basshysy Ǵalıdolla Ázı­mollınniń pikirine súıensek, buryn Ja­ıyqta kópjyldyq ortasha sý kólemi 9,46 mlrd tekshe metrdi quraǵan. Al 2006 jyly ózen sýy 5,7 mlrd tekshe metrge azaıypty. Byltyr ózenge 3,5 mlrd tekshe metr sý kelipti. Bıylǵy jeti aıda da osynsha kólemdegi sýmen tolyǵypty. Endi jyl sońyna deıin 700-800 mln tekshe metr sý keledi dep kútilýde.

– Byltyr Jaıyq ózenine sý óte az kólemde keldi. Bul klımattyń áserinen bolyp otyr. Ǵalymdardyń zertteýine sáıkes, sýdyń az mólsherde kelýi 2023 jylǵa deıin jalǵasýy múmkin, – deıdi Ǵalıdolla Ázımollın.

Jaıyqtaǵy sýdyń azaıýyn Irıklın­skıı sý qoımasyndaǵy ahýalmen baıla­nystyrýǵa bolady. Kezinde Jaıyqtyń sýy atalǵan sý qoımasy arqyly da ret­teldi. Batys Qazaqstan oblystyq orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııasy basqarmasynyń basshysy Rınat Sháýenovtiń aqparatyna qaraǵanda, bıyl Jaıyq ózeniniń sýy 5 sm-ge ǵana kóterilipti. Demek, sý
deń­geıiniń azaıýy baıqalady. Biraq Jaıyqqa keletin sýdyń úlesinde Irık­lınskıı sý qoımasy mańyzdy ról atqaryp otyrǵan joq. О́ıtkeni, atalǵan sý qoımasynan keletin sýdyń mólsheri 15 paıyzdy ǵana quraıdy. Jaıyqqa quıylatyn sýdyń kóp mólsheri, ıaǵnı 55 paıyzy Reseıdegi bir ózennen quralyp otyr. Bul – Sakmara ózeni. Sýdyń qalǵan bóligi Qazaqstan men Reseıdiń ózenderiniń úlesine tıedi.

Árıne transshekaralyq ózen bolǵan soń Jaıyqtyń qurǵap qalmaýyna Reseı de, Qazaqstan da múddelik tanytary daý­syz. Osy oraıda Ǵalıdolla Ázı­mol­lınniń aıtýynsha, reseılik tarappen ke­lis­sóz júrgizilipti. Sonyń nátıjesinde Irık­lınskıı sý qoımasynan jiberiletin sý mólsheri 3 esege, 15 tekshe metr/sekýndtan 45 tek­she metr/sekýndqa kóbeıip otyr. Biraq tamyzdyń sońyna osy mólsherde bolǵanmen, keıin 30 tekshe metr/sekýndqa azaıady eken.

– Irıklınskıı sý qoımasyn toltyrý arqyly Jaıyq ózenine sý berilmeı otyr deýge bolmaıdy. Buǵan klımattyń áse­ri bar. Joǵary ózenderde de, Batys Qazaqstan oblysyndaǵy sý aıdyndarynda da sý deńgeıi tómendep barady. Sol sebepti, byltyr Qazaqstan-Reseı úkimetaralyq komıssııasynyń kezekti otyrysy ótti. Onda Jaıyq ózenin jo­ǵalyp ketýden saqtap qalý týraly bir­lesken baǵdarlama daıyndaýǵa kelisim ja­saldy. Osy baǵdarlama aıasynda zertteý jumysyn júrgizý josparlanǵan edi. Alaıda pandemııaǵa baılanysty toqtap tur, – deıdi Ǵ.Ázımollın.

Onyń málim etýinshe, ózennen sharýa­shylyq maqsatta alynatyn sý kólemi 1990 jylmen salystyrǵanda, edáýir azaıǵan. Máselen, buryn Jaıyqtan 2 mlrd tekshe metrge jýyq sý alynypty. Al byltyrǵy jáne bıylǵy alty aıda onyń kólemi 600 mln tekshe metrge deıin azaıyp otyr. Sý qorǵaý jolaǵy aýmaǵynda kez kelgen sharýashylyq maqsattaǵy áreketke ty­ıym salynypty.

Jaıyq ózeniniń máselesin nege kóte­rip otyrmyz? Birinshiden, Jaıyqtyń ja­ǵasynda Batys Qazaqstan, Atyraý oblystarynyń birneshe eldi mekeni bar. Ondaǵy halyqtyń tynys-tirshiligi Jaıyqpen tyǵyz baılanysyp jatqany daýsyz. Inder, Mahambet, Isataı aýdan­daryndaǵy kóptegen eldi mekenniń tur­ǵyndary, sharýa qojalyqtary Jaıyq ózeninen arna tartatyn kanaldardan mal sýaryp otyr. Jaǵada otyrǵandardyń bári aýyz sýdy ózennen ishýde.

Ekinshiden, aýyl sharýashylyǵyn, so­nyń ishinde balyq sharýashylyǵyn damy­tý úshin Jaıyqtyń mańyzy zor. Oblys­tyq balyq sharýashylyǵy basqarma­sy­nyń basshysy Artýr Sádibekulynyń máli­metine súıensek, kóktemde balyq­tyń bári aǵysqa qarsy júzedi. Ásire­se beki­re tuqymdas balyq ýyldyryq sha­shý úshin Kaspıı teńizinen Oral qalasy­nyń tusyna júzip barady. Osyǵan baılanys­ty Jaıyq ózenine sý molynan kelse, aǵystyń jyldamdyǵy údeıdi. Al aǵys qatty bolsa, balyq ta molaıa túsedi.

Úshinshiden, tabıǵı tepe-teńdik saq­talýy úshin Jaıyqtyń arnasy taryl­maǵany jón. О́zen arnasy sý kóbirek kelse ǵana tarylmaıdy. Bulaı bolmasa, eki el turǵyndarynyń tirshilik nárine aınalǵan Jaıyqqa qaýip tónedi. Bul – ekologııalyq apat qaýpi.

Qazir Jaıyqtyń jaǵdaıy jan jabyr­qatady. О́zen sýy qalypty deńgeıinen kóp tómendedi. Arnasy taryldy. Re­seıdegi Sakmara ózeniniń Jaıyqqa quıar saǵasynda 64 sý qoımasy bar. Bul qoı­malardy toltyrý úshin 225,9 mln tekshe metr sý kerek. Demek, Qazaqstan-Reseı úkimetaralyq komıssııasynyń músheleri Sakmara sekildi ózender sa­ǵa­syn, Jaıyqtyń Batys Qazaqstan men Atyraý oblystaryndaǵy ahýalyn jete zerdeleýi qajet. Sonda ǵana Ja­ıyqtyń arnasyn kebersip qalmaýdan saqtaımyz. Qos óńirdiń turǵyndaryn týyndaýy múmkin aýyz sý tapshylyǵynan qutqaramyz. О́ńirler ekonomıkasynyń ár salasy, sonyń ishinde aýyl sharýashylyǵy órkendeı túsedi.

Túıindeı aıtqanda, transshekaralyq mańyzy bar Jaıyq ózenin ekologııalyq apattan qorǵap qalý josparyn shuǵyl oılastyrý qajettigi týyndap otyr. Keshigip qalyp, Jaıyqqa Aral teńiziniń kebin kıgizip júrmeıik.

Atyraý oblysy