Pikir • 18 Qyrkúıek, 2020

Araǵa kisi salý

1646 ret kórsetildi

Osy kúni kózi ashyq, kókiregi oıaý degen adamdardyń ózi qaısybir isine esep berýden qalyp bara jatqandaı áser qaldyrady. Balasyn, nemeresin baqshaǵa, mektepke ornalastyrý úshin tamyr-tanys izdeıdi, jaqyny men týysy syrqattanyp qalsa, aýrýhanaǵa jatqyzý maqsatymen araǵa kisi salady. Syılyqqa, marapatqa, ataqqa usynylsa da ózine emes, ózge bireýge ıek artady.

Tipti tis salǵyzsa da, mashınasyn jóndeıtin jerge barsa da tanys arqyly istetkendi jany qalap turady. Sol arqyly kúndelikti ómirde turmystyq deńgeıdegi sabaqtas qylmystyń etek alýyna septesip, úles qosyp jatqanyn ańǵara bermeıdi. Bári jónimen bolsa, kez kelgen azamat mundaı kómekti alýǵa, jumysqa, qyzmetke turýǵa zańdy quqy, múmkindigi tolyq bola tura, jurttyń kóbi joǵaryda aıtylǵan ádetke búıregi de, sanasy da buryp turady. О́kinishke qaraı, bul jaǵdaı tirshiliktiń myń san salasynda qadam basqan saıyn qaıtalanyp, túrlene beredi.

«Qashqan da Qudaı deıdi, qýǵan da Qudaı deıdi» degen ataly sóz bar. Rasyn aıtsaq, jınaǵan ónimdi, jasaǵan buıym-zatty bazarǵa, úlken marketterge ótkizý de qymbat, bul satyp alýshyǵa da arzan bolyp turǵany shamaly. Munda da «araǵa kisi salý» júredi. Saıyp kelgende, bar pále – sol arada júrgen kisilerde, bazar tilimen aıtsaq, deldalda. Bir qaraǵanda, zań júzinde bazardyń ishi, dúkenniń sóresi barshaǵa birdeı qoljetimdi bolsa da, arada júrgen pysyqaılar zańsyz áreket jasap baǵady. Árıne, aqysyz emes. Jalpy, qoǵamnyń shynaıy nıeti, qaǵıdaty mundaı qadamǵa jappaı qarsylyq tanytyp jatpaǵan soń, ony aýyzdyqtaý da ońaı emes. Zańsyz kirisi bardyń zańǵa tompaq shyǵysy da bolary haq. Shekten asqandy tospaq nıette qozǵalǵan istiń ózin aýyzbastyryq berip, paramen basyp tastaıdy. Muny el aıtady. Al Paıǵambarymyzdyń (s.ǵ.s.) «Saýdamen aınalysyńdar! Sebebi, nesibeniń onnan toǵyzy saýdada» degen hadısi satýshynyń da, satyp alýshynyń da, deldaldyń da ımanyna baǵyttalyp aıtylsa kerek.

Qaısybir jyldary Qytaıǵa saparlap barǵan baýyrlarymyzdyń jolyn kes-kestep, «pomogaıkalar» quraq ushatyn, saýda-sattyq tóńireginde qyzmet túrlerin usynyp álek bolatyn. Árıne, til bilmegen soń ondaılardyń kómegine zárýlik lajsyz kóndiredi, ishinde san soqtyratyndary da kezdeskeni jasyryn emes. Basynda «naryqtyń zańy solaı shyǵar» dep túıgenbiz. Keıin kele-kele ondaı alaıaqtardyń basqa túri bizde de paıda bola bastady. «Qolbalalar» men «baryp kel-shaýyp kelder» kedenderimizdi jaǵalaǵan, odan keıin jol polısııasy qyzmetinde qosamjar qyzmet atqaryp, shendilerdiń qylmysyn óz moıyndaryna alyp, qutqaratyn tásilderin de qoldanatyn boldy.

Árıne, bazardyń jóni bir bólek, ókinishke qaraı, keńselerdi, memlekettik qyzmetter men qyzmetkerlerdi jaǵalaǵan, «aǵalaǵan», panalaǵan sýjuqpastardyń pendeshiligi áli kúnge deıin toqtamaı keledi. Janama, laqap attarynan ózge agentsymaq, qoǵamdyq kómekshi, kelisim-shartpen mindet atqarýshy degen kýáligi bar «ara aǵaıyn» – araǵa túsetin aramtamaqtar (posrednıkı) turmystyq deńgeıdegi jemqorlyqtyń dánin seýip, jaýyrdy jaba toqıtyn qabiletimen ony tamyrlatyp, órshitip jatqan sııaqty. Al eger qoǵam men memlekettik qurylymdar mundaı qyzmetke shyn muqtaj bolsa, ony zańdastyryp, qyzmetiniń ashyqtyǵyn qamtamasyz etýi shart. Alaıda dál qazirgi túrinde olar korrýpsııany joıýdyń ornyna, kórigin qyzdyryp júrgeni anyq. Ymy-jymy bir, paıdaǵa dánikken arada júrgender ózderin zańnan tys, erkin sezinedi. Ádette, olar qo­ǵamdyq-kópshilik oryndaryn jáne maý­symdyq jumys túrlerin nysanaǵa alady.

Aqıqat jaıt: elimizde bazar narqy­nyń oqtyn-oqtyn kúrt ósip ketetin nemese aýma-tókpe kezderin taldaý óte nashar júrgiziledi, onyń deńgeıi syn kótermeıdi jáne muny sabaqtas jemqorlyq aldyn­da­ǵy dármensizdik tanytý deýge bolady. Jıyn-terin aıaǵynda dıqannyń ala jaz­daı eńbegin tıyn-tebenge baǵalap, ese­sine óziniń ústemesin únsiz kóteretin, qym­bat­shylyq saldaryn, ıaǵnı jamanyn úkimetke aýdaryp, jaqsysyn jan qaltasyna salyp jatqandardy, dál sondaı tásilmen qurylys materıaldaryna, qosalqy bólshekterge qatysty adal saýdadan aýytqyp, tutynýshy quqyǵyn elep-eskermeıtin, mise tutpaıtyn jylpostardyń, pysyqaılardyń sybaılastaryn kim tergep-tekseripti, aılaker­lerdiń, kinálilerdiń jazasy qandaı dáre­jede sıpattalypty? Osyndaı aqparatqa jarııalylyq kerek-aq.

Memleket te, halyq ta shaǵyn, orta bıznesti qoldaıdy, kerek bolsa adal kásip­kerlikti, naǵyz kásipkerlerdi janyn salyp, qorǵaıdy. Sonymen birge sol memlekettiń, halyqtyń esebinen baıýǵa qunyqqan, araǵa túskish kisilerdiń (po­sred­nıkterdiń) jemqorlyǵyn jaza­laýǵa da qa­biletti ekenin umytpaıyq. Son­dyq­tan barlyq deńgeıdegi, dárejedegi jem­qor­lyqqa qoǵamnyń ózi qarsylyq tanyt­pasa, bul shyrmaýyq tym ósimtal, mem­le­kettiń damý men órkendeý ózegin jegi­­qurt­taı jep qoıady. Onyń bir ashy da aqıqat kórinisine pandemııa kezinde dári-dármek­tiń tapshylyǵynan zapa shekken halqymyz kýá. Ras, jurtshylyq jekelegen jem­qorlyq faktileriniń áshkere bolyp jatqanynan da qulaǵdar. Ǵalamdyq indettiń ekonomıkalyq jaǵdaıymyzǵa qatty áser etkenin bilemiz. Ekonomıkany qalpyna keltirý kezeńindegi kúrdeli jaǵ­daıdy paıdalanyp, baıyǵysy keletinderge sabaq bolsyn dep, taǵy bir salaqııatty tám­silden úzindi keltireıik. Ǵasyrlar tezinen ótken, dástúrimizben úılesken ıma­nı qundylyqtarda: «Kimde-kim azyq-túlikti (baǵanyń ósýin kútý maqsatynda) qy­ryq kún saqtap, odan keıin onyń barly­ǵyn sadaqa etip taratsa da, ol ádeıi saqta­ǵan­daǵy kúnásine óteý bolmaıdy», delinedi. Tarata aıtsaq, jurt qınalyp jatqanda ha­lyq tutynatyn zattardy saqtap qoıý ne­mese jasyrý kúnási barlyq adamdy óltir­genmen teń eken.

Árıne, mundaı tarıhı, ımanı shyn­dyq­tardy ónim óndirýshi de, aradaǵy arany ashylǵan deldaldar da, ony halyqqa jetkizip satýshy da eskerýge tıis. Sabaqtas jemqorlyqty boldyrmaýdyń basty joly – árbir azamat aqyly men parasatyna, biligi men bilimine saı is atqarýy bolsa kerek. Dana Abaı aıtqan qanaǵat pen raqym (adam qasıetteri) dál osy jerde qajet. Mundaı ustanym Memleket basshysy Q.K.Toqaevtyń halyqqa Joldaýynda belgilengen mindetterdi – jańa bolmys qalyptastyrýǵa, tutas ult sapasyn art­ty­rýǵa múmkindik beredi. Ol úshin Prezıdent dál aıtqandaı, «jańǵyrǵan qoǵam jat ádetterden birtindep arylýy kerek».

Túptep kelgende, nıettiń de, istiń de ta­za­lyǵy men júıeligi – eldikti damy­tý­dyń ǵana emes, adamı qasıetti saq­tap qa­lýdyń alǵysharty. О́mirlik bul álip­peni oqýdy da, toqýdy da ózimizden, qoǵam­nyń ár múshesinen, ásirese halyqqa qyzmet etý oryndarynan, kez kelgen keńselerden, jaýapty mekemelerden, onyń qyzmetkerlerinen talap ete bileıik.

 

Darhan MYŃBAI,

Parlament Májilisiniń depýtaty, Nur Otan partııasy fraksııasynyń múshesi

 

Sońǵy jańalyqtar

Namysyn tý etken

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar