Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Jalpy, saıasat – kózdegen saıası múdde jolynda jalǵan shyndyq somdaıtyn óner. Maqsatqa jetýdiń barsha amaly jaqsy. Biz belgili bir eldi saıasatyna qarap emes, múddesine qarap tanımyz, demek, túsinemiz. Saıasat ózgeredi, múdde qalady. Biraq saıası múdde jalpy múddeden bólek. Áýeli halyq muratynan týǵan saıası múdde keıin derbes qatysýshyǵa aınaldy.
Qaýip tónip turǵan qoǵamdy aǵymdaǵy saıasatyna baǵyndyrý áldeqaıda ońaı, biraq dúnıe júzin bólshektegen ıdeologııalyq konsept kúsheıgenine ne álsiregenine qaraı jyldar óte kele qaıta túziledi.
Ideologııa – jetkizýshi, tasymaldaýshy qural. Biraq, saıası qundylyqtar ózgerýi ıdeologııalyq nasıhat mazmunyn jańadan qalyptastyra bastaıdy. Saıasat – múddeniń týyndysy. Múdde – memlekettiń qozǵaýshy kúshi. Tipti qorǵaýshy kúshi de (ózin ózi saqtaý ınstınkti). Nemese jany. Múddesi (arman-qııaly, maqsat-muraty) anyq, turaqty, máńgilik memleketter uzaq jasaıdy.
Múddeniń bir aty – jospar. Biz – birge atqarǵan ujymdyq jospardyń tetikterimiz. Ujymdyq jospar – birlesken joba nemese ulttyq baǵdarlama. Memleket ulttyq múddeni saıasatqa aınaldyrady.
Josparsyz el – jolsyz kólik. Qaıda bara jatqanyn bilmeıdi. Biraq qabyldanǵan, bekitilgen jospardyń júzege asýyn qadaǵalaıtyn bir qurylym bar, ol – memleket. Qolynda – bılik. Jurtty jumyldyratyn kúshke ıe.
Alaıda ultty biriktire almaǵan uran, demek, halyq múddesine qaıshy. Memleket múddesi mazmun turǵysynan halyq muratynan turýy tıis. Memleket múddesi degenimiz – ult muraty.
Qurýshy, basqarýshy qyzmetin memleket organdaryna júktegen qoǵam ony baqylap-qadaǵalaýǵa quqyly. Memleket kúshi halyq tileginen týyndaıdy. Memleket – uıymdastyrýshy. Sondyqtan memlekettik apparat qolynda oryndaýǵa májbúrleıtin haq bar.
Kez kelgen jospar – zań. Júzege asýy tıis, bul – memleket múddesi. Demek, ulttyq múdde. Qoǵam men memleket qarym-qatynasy ózara baqylap-qadaǵalaýǵa qurylady.
Zań oryndalýy tıis, oǵan memleket jaýapty, oryndatýǵa mindetti. Bir taraptan, zańbuzýshylyq jazalanýy tıis, biraq zańdy sanaly túrde oryndaǵan jaqsy. Sonda qoǵam ósedi.
Jazany atqaratyn – memleket. Bar kiltıpan osynda: jazanyń bir fýnksııasy – qorqynysh.
Qorqynysh – qoǵamdyq sananyń da, tulǵalyq sananyń da bir-bir bólshegine aınaldy. Qaýipti tendensııa. Bir qorqynyshtan qutylyp jatsa, bir qorqynysh kelip jatady. Qorqynysh búgingi qoǵamda aǵyl-tegil. Qorqynyshtan qutqaratyn – mádenıet. Onyń eń úlken mıssııasy sol, mádenıet názik bola tura qara kúshke qarsy kúresedi.
Mádenıet – qalyń tarıhtyń juqa qabaty.
Zań oryndaýshylyq – mádenıettiń úlkeni. Jazany eske salýdyń qajeti joq. Sana – qoǵamnyń tiregi, mádenıet – memleket qazyǵy. Mádenıetine qarap memleketin tanıtyn zaman keldi.
Buryn mádenıet tehnıkalyq tabystyń kózi, qaınary, qozǵaýshysy bolatyn, qazir – nátıjesi. Mádenıet – múdde. Túpkilikti ulttyq múdde – mádenıet. Saıasattyń ar jaǵynda mádenıetter kúresi jatyr. Biraq tehnıkalyq tabys dúnıeni ózgertti. Pop-mádenıet jer-jerge ońaı tarap, kóshirme nusqalaryn túpkilikti birkelkilendirdi. Jeńil áýen, tez jattalatyn sóz, lázzat kórýge, raqat keshýge shaqyrǵan taqyryp, jyldam jyltyldaǵan beınekórinister, tósek qatynasyna emeýrin bildirgen tumandy atmosfera, túrli talǵam toǵysqan ashyq-shashyq kıim úlgisi – ulttyq shekaralardy buzyp, sahnalarǵa umtyldy, sanalardy jaýlady, salt-dástúrlerdi, ulttyq áýenderdi yǵystyrdy, jergilikti tanym-túsinikterdi tuǵyrynan túsirip, tehnologııalyq jetistikter ózgerister týyna aınaldy.
Tehnologııa, tehnıka, ásirese, ǵylymda ulttyq belgi joq, mádenıet turǵysynan – ǵalamdyq qaýipterdiń biri. Komfortyn tatqan smartfondar dáminde biz ańǵarmaıtyn ý bar.
Dástúrdiń bári eńbekke qurylǵan, alaıda, tehnologııalyq izdenister tabysqa jetýdiń uzyn jolyn qysqartady. Jaıaýdyń ornyna atty keledi, at ornyna – avtomobıl, avtomobıl ornyna – poıyz, poıyzdyń ornyna – ushaq, ushaqtardy raketalarǵa aýystyramyz.
Tehnıkany basqarý ońtaılandyryldy. Avtomat elektrondy satyǵa jetti. Endi adamnyń ózin mashınalar qadaǵalaıtyn boldy.
Ǵylymı-tehnıkalyq jáne tehnologııalyq san salalyq revolıýsııalar Jer betine elektrondy mádenıet ornatty. Onyń saldary kóp.
Biri – adamnyń ózgermegenin pash etti. Túrli katastrofalar kezinde áýeli qoǵamnyń eń názik, eń jińishke, eń uzaq qalyptasqan qabatyn sý shaıyp ketedi. Demek, mádenıet-ónerdi qorǵaý kerek, únemi kúzette, nazarda ustaǵan jón, adam sanasy – adam mádenıetiniń bıik kórinisi, joǵary damýyna jetken joq. Ne belgili bir bóligi jete almady. Sebebi, jaza áli kúnge sheıin bar.
О́kinishke qaraı, qorqytpaı zań júz paıyzǵa oryndalmaıdy. Sanamen emes, zorlyqpen jetken tártip. Sosıalıstik elder tájirıbesi sana beıqamdyǵyn, kóńil alalyǵyn, qoǵam dármensizdigin kórsetti.
Biraq qorqytý áreketi kisilikti jaqtaýshy kategorııa emes. Ejelgi, eski túsinik. Iаǵnı qoǵam kóne zamanǵy sharalardy áli kúnge sheıin qoldanyp keledi.
Qoǵamdy, ujymdy, adamdy qorqytý, qoqan-loqy jasaý arqyly basqarý adamzat toptasyp ómir súrgen kezden beri, es jıyp, etek japqaly astyrtyn da, jarııa da júrgizile bastady. Myńjyldyqtar boıy.
Qazir kúsheıdi, sebebi tetik kóbeıdi. Elektrondy buqaralyq aqparat quraldary kóz ilespes jyldamdyqpen hat-habar, aqpar-málimet taratatyn tehnıkalyq-tehnologııalyq qabiletke ıe boldy. Qorqynysh buqaralyq sıpat aldy. Birin-biri qorqytady.
Qorqynysh qaýip-qaterdi úıip-tógedi. Qoǵamda qorqynysh kóp. Ǵylym túrlengen saıyn qorqynyshtyń da túrleri kóbeıip keledi. Adam men mashına arasy, qarym-qatynasy kúrdelene tústi. Tereń qorqynysh birte-birte ornaıdy.
Basy – ýaıym, sońy – qaıǵy. Bolmashy nárseden bolmysy qalyptasady. Emdemegen eleýsiz dert sezimnen kórinip, sanaǵa shabady, ony jaýlaǵanda, dúnıetanym ózgeredi.
Birte-birte mashınalardyń ózi qaýip tóndire bastaıdy, bizdiń post-zamanda kez kelgen másele ǵalamdyq keńistiktiń problemasyna aınalady. О́ıtkeni elektrondy álemge engen kúlli aqparat qoldy bolady, eki jaq ta paıdalanady.
Sonymen, qorqynysh ne? Menińshe, dúleı apat. Biz qorqynysh apatyna ushyradyq. Ǵylym, joǵary tehnologııalar damyǵan saıyn basymyzǵa qara bult qaptaıdy, kún týady.
Qorqynysh qalyń sor boldy. Ony jeńbese, ol, árıne, – qýanyshtan ústem, erkindikten basym. Úreı eldiń ishki jan saraıyn alasapyran etedi. Qoryqqan adam oń sheshim qabyldaı almaıdy. Oılanýǵa da, áreket jasaýǵa da qabiletsiz. Bul – tónip kele jatqan qaterdiń zalaly. Nemese bizdiń reaksııamyz. Dálirek, kórsetken qareketimiz. Bir sáttik qaýipten záresi ushqan pende keıin qorqa kele únemi úreılenip júretin bolady. О́zin ózi saqtaý ınstınkti týdyrǵan psıho-fızıologııalyq ahýal.
Qorqynyshtyń kisilik maqsaty da bar – adam janyn qutqaryp qalý. Biz qorqýdyń arqasynda qalyptasqan jaǵdaıdy tez arada baǵalap, ne isteý qajettigin shamalaımyz.
Iаǵnı qorqynysh biz tuspaldaǵan ne anyq taqap kele jatqan qaýip-qaterdiń saldary.
Biraq ketpeıtin, óshpeıtin qorqynysh bar, ol qaýip seıilgennen keıin de bizdiń kóńilimizdi alańdatyp turady.
Alań kóńilde aqyl joq, erteńine kózi jetpeıdi, esin jııa almasa – sozylmaly dert. Tynysh jaǵdaıynda ǵana sana – anyq, dál, túbegeıli.
Beımazalyq kúı – yrqyńa kónbeıdi, shyrqyńdy buzady. Boıymyzǵa sińgen, sanamyzǵa ornyqqan úreı birte-birte bizdiń ózimizdi baǵyndyryp, basqanyń kómeginsiz júrip-tura almaıtyn jaǵdaıǵa jetkizedi.
Qorqynysh naýqasqa aınalady. Derttiń ári fızıologııalyq sıpaty (júrek soǵysynyń jıileýi, tynysynyń tarylýy, kózdiń úlkeıýi, qan qysymynyń artýy, terleý, jaýraý) ári psıhologııalyq belgileri (jaǵdaıdy túsinýden qalý, stýpor, órship bara jatqan zııan-zalaldy tanymaý, panıka, úreılený, kúıgelektený) kórine bastaıdy.
Ár adamnyń kez kelgen máselege degen reaksııasy da ártúrli. Biriniń esi shyqsa, biri birqalypty, birtoǵa minezinen aınymaıdy.
Oqta-tekte baıqalyp tursa, bul adam densaýlyǵyna da, ómirine de qaýipti emes, alaıda teris áseri uzaq bolsa, adam birtindep syrqatqa ushyraıdy.
Úreı derti meńdep, adamnyń mazasyn ala berse, aqyrynda qusa, ókinish, kúıinish – depressııaǵa ulasady, túnde qorqynysh bıleıdi, túsine enedi, nevroz paıda bolady, melanholııaǵa beriledi. Dúnıeni jat kóredi.
Sondyqtan qorqynysh sezimin seıiltip, em-dom jasaý kerek.
Depressııalyq ómir súrý jolyn Martın Haıdegger úsh kezeńge bóledi: redýksııa (obektini ótken shaqta qarastyrý), konstrýksııa (jańa ǵalam pishinin qalyptastyrý) jáne destrýksııa (eki kezeńnen jaqsysyn alyp, toqaılastyrý).
Ádette, qorqynyshtyń túri kóp: shyn nemese ózi oılap tapqan qorqynysh, qorǵanys haqynda nemese tejeýish retinde, naqtyly obekt ne sıtýasııa týǵyzǵan, qatty úreıden qalyptasqan, keńistikten qoryqqan – klaýstrofobııa, agorafobııa.
Tez ótpeli, uzaq ári turaqty, sosyn bala qorqynyshy, sábı shaqtan qalǵan keselder, áleýmettik aýyrtpashylyqtan (turmysy nasharlyq, bilimsizdik, jumyssyzdyq, tómen jalaqy, basqa da jeke ómirine baılanysty kúızelister) óristegen, damyǵan, qulazyǵan kúı, bıologııalyq toptaǵylar, úreı keıpindegiler.
Jalpy, ár adamnyń boıynda týmysynan belgili bir qorqý túrleri bolady, jalǵyzdyq qorqynyshy, jeńilisten boı tartatyny, yńǵaısyzdyq sezimin týǵyzatyn hal-ahýal, jaı-kúıdi keshýden qashqan qorqynysh. Bir ret qorqynysh derti janyna batqan adam ekinshi ret bul syrqatty kórmeýge, basynan ótkermeýge tyrysady. Aınalyp júredi.
Adam – áleýmettik orta qalyptastyrǵan tulǵa. Ol únemi óz kózqarasy, erejesi, tártibi bar basqa jandarmen qarym-qatynasqa túsedi.
Kez kelgen adam tóltýma tabıǵatyn, jeke basynyń erekshelikterin basqaǵa ashýǵa, kórsetýge qaımyǵady, sebebi, qorshaǵan ortasy túsinbeı qalýy múmkin.
Qolǵa alǵan jobasyn júzege asyrýǵa qorqyp júrip alatyn adamdar da bar. Áýeli qorqynyshty ne týǵyzatynyn bilý kerek. Sebebin tapsaq, ózinen de qutylamyz.
Qorqynysh – qaýiptiń ózi emes, onyń anyq nemese boljamdy taqap kele jatqany. «Qoryqqanǵa qos kórinedi», deıdi qazaq, óte dál aıtylǵan. Qos-qostap kóringen nársede qorqynysh kóp.
Jeńýdiń amaly – salqynqandylyq saqtap, qalyptasqan jaǵdaıdy baǵalap, jyldam sheshim qabyldaı bilý. Qorqynyshtyń obrazyn bólshekteý qajet, sonda máni ashylady, maǵynasyn túsinse, kúresý de ońaı.
Batyrlyq – qorqynysh sezimine ıe bolý. Tipti ony basqarý, bıleý, degenine kóndirý. Qoryqpaıtyn pende joq, sebebi qorqynysh organızmniń ómirimdi qaıtsem saqtaımyn degen umtylysy, jantalasy, sezimi.
Qoǵam qaýipsizdigi músheleri qoryqpaıtyndaı dárejege jetýi tıis. Sonda baqytty ómir súremiz.
Dıdar AMANTAI
