Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
El ishi máselesiz bolmaıdy. Aýylda áli de sheshimin kútken ózekti máseleler kóp. Jergilikti turǵyndar ákimderdi saılaǵanda da túrli túıtkildi máselelerdiń sheshimin tabady dep úmittengen bolatyn. Máselen, Talas aýdany Maıtóbe aýylynyń turǵyny Seısenbek Izetbaevtyń aıtýynsha, aýylǵa gaz tartý máselesi áli de ózekti. Sebebi aýyl talaı jyldan beri kógildir otynmen qamtylmaǵan. Al Qojaǵappar aýylynyń turǵyny Pansatbek Abaev aýyl joldaryn asfalttaý kerektigin aıtady. Bul – sol aýyldarda tirshilik keship jatqan talaı turǵynnyń tilegi. Jalpy, Talas aýdanynda 13 aýyldyq okrýg bar. 2017 jyly Aqqum, Bostandyq, Qyzyláýit jáne Oıyq aýyldyq okrýgteriniń ákimderi saılanǵan. Odan keıin de bıylǵy jylǵa deıin birqatar aýyldyq okrýg ákimderi saılaý tájirıbesi arqyly qyzmetke kelgen. Sol sııaqty Sarysý aýdany Túrkistan aýyldyq okrýginde de másele jeterlik. Máselen, Túrkistan aýyldyq okrýgine qarasty Áshir Búrkitbaev eldi mekeniniń turǵyny Dáýit Bımbetov Abaı, N.Arapov kóshelerinde jaryqtyń joqtyǵyn aıtsa, Qurmanáli Ibraev biraz jyldan beri jer telimin alý úshin konkýrsqa qatyssa da, áli de eshqandaı jer telimin ala almaı júrgendigin aıtyp, másele kóterýde. Sonymen qatar T.Rysqulov aýdanynyń aýyldarynda da kóshelerdi jaryqtandyrý, gaz tartý, ınternettiń qoljetimsizdigi, jol jóndeý, jer telimin alý sııaqty kóptegen másele bar.
Shý aýdanynda 18 aýyldyq okrýg bar bolsa, Dýlat, Dalaqaınar, Eski Shý jáne Tóle bı aýyldarynyń ákimderi saılaý tájirıbesi arqyly saılanǵan. Alaıda jýyrda Dýlat aýyldyq okrýginiń ákimi Marat Álimqulov pen Tóle bı aýyldyq okrýginiń ákimi Erbol Daberov qyzmetterinen bosatylǵan. Máselen, sol Dýlat aýylynyń turǵyny Samat Shakıevtiń aıtýynsha, aýyldaǵy elektr baǵanalary eskirgen. Sondaı-aq atalǵan aýyl turǵyny Dastan Qarmaqbaev ınternet jelisiniń nasharlyǵyn aıtyp shaǵymdanýda. Sol sııaqty, Moıynqum aýdanynda 13 aýyldyq okrýgtiń jáne 3 aýyldyń ákimi bar bolsa, ózine júktelgen mindetterdi ýaqytynda oryndamaǵany úshin jyl basynan beri Birlik, Keńes, Shyǵanaq, Mırnyı, Aqsúıek, Aqbaqaı aýyldarynyń ákimderi qyzmettik jaýapkershilikke tartylǵan. Olardyń árqaısysynyń memlekettik qyzmette 10-15 jyldan eńbek ótili bar eken. Al osy jyly saılaý tájirıbesi arqyly saılanǵan Qarabóget jáne Moıynqum aýyldarynyń ákimderi jumystaryn jalǵastyrýda. Mundaı másele oblystyń barlyq aýyldarynda bar.
Jalpy, Jambyl oblysynyń aýyldaryndaǵy turǵyndardyń kópshiligi aýyz sý, gaz, jol, ınternet, jaryq máselelerin jıi kóteredi. Ony sheshýge ýaqyt pen qarajat kerek degenmen, búginde memleket tarapynan tıisti qoldaýdyń bári de kórsetilýde. Bul oraıda aýyl ákimderi halyqpen etene jumys istep, turǵyndardy tolǵandyrǵan ózekti máselelerdi aýdan basshylarynyń aldyna qoıýy kerek. Biraq aýdan ákimderi jyl saıyn esep bergende mundaı máselelerdiń bireýi de kórsetilmeıdi. Iаǵnı aýyl ákimderi aýdan basshylyǵyna mundaı máselelerdi aıtpaıdy degen sóz. Al oblystyń, aýdannyń ákimderi jumys saparymen aýyldarǵa bara qalǵanda, turǵyndar máselesin birden aıta bastaıdy. Osydan biraz jyl buryn elimizde aýyl ákimderin saılaý tájirıbesi ótkeni el esinde. Degenmen, árbir aýyl turǵyndarynyń aıtýynsha, aýyl ákimderiniń kópshiligi tıisti basshylarǵa baryp, másele kóterýge joq eken. Bul da aýyldyń damýyna keri áser etetin jaǵdaıdyń biri.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Jańa jaǵdaıdaǵy Qazaqstan: is-qımyl kezeńi» atty Joldaýynda «Kelesi jyly birqatar aýyldyq okrýg ákimderiniń ókilettik merzimi aıaqtalady. Aýyl ákimderiniń tikeleı saılaýyn ótkizýge bolady dep oılaımyn», degen bolatyn. Eger Prezıdent aıtqandaı, elimizde aýyl ákimderin saılaý ótkiziletin bolsa, bul – aýyl ákimderine úlken mindet júktemek. Degenmen, jergilikti halyqtyń pikirinshe osy ýaqytqa deıingi saılaý tájirıbesi óńirdegi aýyl ákimderiniń áleýetin tolyq kórsetken joq. Tek ákimderdiń usynýymen, máslıhat depýtattarynyń qoldaýymen ótip ketken keıbir ákimderdiń jumys nátıjesin ýaqyttyń ózi kórsetip otyr. Tipti sol saılaý tájirıbesi kezinde Baızaq aýdanynda aýyl ákimderin saılaý úshin ár aýyldyń júzge, rýǵa, ataǵa bólingenin el biledi. Árkim óziniń aǵaıynyn, týysyn, jerlesin jaqtap áýrege túsken. Mundaı jaǵdaı Jambyl
aýdanynda da bolǵan. Eger aýyl ákimderin saılaý bola qalsa, endi mundaı máselelerge jol berilmegeni durys.
Jambyl oblystyq máslıhatynyń depýtaty Masat Berik saılaýǵa qatysty tendensııany qabyldaı almaıtynyn jetkizdi. «Kópshilik áli de júz, rý, ata degen dertten aıyqqan joq. Aýyl ákimderin saılaý kezinde ótken jyldaǵydaı jaǵdaılardyń qaıtalanbasyna kim kepil?!. Qyzmetke tájirıbesi bar, bilikti, bilimdi azamattardyń barǵany durys. Ol ózi saılanǵan aýyldiki bola ma, joq pa, másele onda emes», deıdi ol.
Al Jambyl oblysyndaǵy Talas, Baızaq, Jýaly aýdandarynda 19 jyl boıy ákim bolǵan Batyrbek Qulekeevtiń pikirinshe, aýyl ákimderin saılaǵan durys. «Aýyl ákimderin alǵashqy saılaý tájirıbesinde kópshilik rýshyldyqqa ketip qaldy. Biraq halyqqa jaqsy jumys isteıtin adam kerek. Máselen, burynda aýyl ákimderinde bıýdjet bolǵan joq edi. Buryn aýyl ákimderi bıýdjettiń jınalýyna qyzyqpaıtyn. Aıtalyq bir
aýylda birtalaı sharýa qojalyq bar. Biraq olardyń eshbiri salyq tólemeıdi. Mysaly, bir kásipker myńdaǵan gektar jerge egin egedi. Biraq eki adamnyń ǵana salyǵyn tóleıdi. Sol sııaqty, toıhana, dúken sııaqty nysandary bar keıbir kásipkerler de eki-úsh adamǵa ǵana salyq tóleıdi. Búginde aýyl ákimderi osyndaı nárselermen aınalysýy kerek. Bıýdjetke aqsha túsirýdi oılastyrýy qajet. Sol aqshaǵa aýyldyń sheshilmeı jatqan jol, jaryq, sý sııaqty máselelerin sheshse, jumys sonda kórinedi. Buryn aýyl ákimine kandıdattardy aýdan ákimi usynatyn. Oǵan máslıhat depýtattary daýys beretin. Endi depýtattar da ákim usynǵan adamǵa daýys beredi ǵoı jáne aýdandaǵy ár depýtat ár aýyldyq okrýgten saılanǵan. Sondyqtan da ákimin saılap jatqan aýyldyń jaǵdaıyn olar jaqsy bilmeıdi. Sol úshin aýyl ákimderin halyqtyń saılaǵany durys. Men Fransııada bolǵanymda, jergilikti halyq aýdan, aýyl ákimderin saılap jatyr eken. Bizde de bolashaqta aýyl ákimderimen qatar, aýdan ákimderi de saılanýy kerek. Halyq ózine kerek adamdy ózi tańdaıdy», deıdi Batyrbek Qulekeev.
Prezıdent óz Joldaýynda «Jergilikti bıýdjetterdi bekitý barysynda baqylaýdy kúsheıtý qajet. Sebebi bólingen qarajat kóp jaǵdaıda turǵyndardyń shynaıy qajettiligine jumsala bermeıdi. Bir-eki kósheni jyl saıyn qaıta-qaıta jóndeı berý, ımıdjdik is-sharalarǵa jumsalatyn tıimsiz shyǵyndar azamattarymyzdyń narazylyǵyn týdyrýda. Bul – oryndy», degen bolatyn. Endi saılanatyn aýyl ákimderi de Joldaýda aıtylǵan osy mindetti qaperlerine alǵany jón. Al endi aýyl ákimderin saılaý kezinde bireýdiń adamy, bireýdiń kadry, bireýdiń jerlesi, týysy, aǵaıyny sııaqty máseleler bolmaýy kerek. Júzshildik, rýshyldyq sııaqty derttiń eldi damytpaıtyny belgili. Basshylyqqa barar kezdegi «Barmaq basty, kóz qystylyq» eldiń jaǵdaıyn túzeı almaıdy.
Jambyl oblysy
