ELJANDY

“Iаdrolyq synaqtardy toq­tatyp, ıadrolyq qarýlardan ada bolý qajettigin álemge jar salyp aıtýshy róline jer betinde Sizden laıyq adam joq”. Birikken Ulttar Uıymy Bas hatshysynyń bul sózi Nur­sultan Nazarbaevqa ar­naldy. Ony el gazeti “Egemen Qazaqstan” arnaıy kórsetip, “Semserden soqa soqqan saıa­satker” dep atalǵan arnaýly betke oıyp turyp beripti. Qalaı tolqymassyń! Qalaı maqtanbassyń! El úshin, el bastaǵan Er úshin. Tolqımyz. Maqtanamyz. Oılana­myz, tolǵanamyz. Qolǵa qalam alamyz. On segizinshi ǵasyrda ókpeni syqqan qos alyp ımperııanyń qyspaǵynda qalǵan Abylaı han tordaǵy arystansha arpaly­syp ótip edi. Qazaqtyń ult retinde jer betinen joıylyp ketpeýiniń qamyn jedi. “Halqymdy yntymaqqa sútteı uıytyp, bir aýyzdy el ete almadym, syrtqy jaýǵa qarsy turar ǵasker qurmadym, otyryqshy qonysqa úırete almadym, qala salma­dym”, dep ah uryp ótken edi. Abylaı han­nyń amanatyn arqalaǵan, sol amanatty iske asyramyn dep táýekelge basyn tikken – Tuńǵysh Prezıdentimiz boldy. Keshe­giniń bári tordaǵy taǵynyń arpalysyndaı jandalbasa kún eken. Qazaq ultyn eshkim kózine ilmepti, “Myna jatqan uly dalanyń ıesi ǵoı” demepti. Jer-sýy tárkilenipti, tili, ádet-ǵurpy tabanǵa taptalypty. О́z úıiniń tórine shyǵa almaı, esikte júretin buratana bodan halyqqa aınalyp, dúnıeniń qory kim dese – qazaqty kórsetetin bolypty. Dúnıe teńespeı tura almaıdy. Bir ash­­tyqtyń bir toqtyǵy bar, qarly bo­ran­nan soń kógi dúrkirep kóktem keletini sekildi. Jaratqan Ie ultymyzdyń kóz jasyn kórdi. Telegeı-teńiz tarıh tol­qynynda arqasyn aqbas Alataýǵa súıegen shaǵyn aýylda mańdaıy jarqyraǵan, kóz janary shoqtaı janǵan Nursultan Ábishuly dúnıege keldi. Asyly, birtýar tulǵanyń jaratylysy erekshe edi. Til alǵysh, eń­bek­qorlyǵy óz aldyna, álsizge bolys­qysh, ádiletsizdikke kónbeıtin, elpildep turatyn elgezek minezi kópshilik ortaǵa tez tanytty. Bolat kezdik qap túbinde jat­paıdy. Mekteptegi alǵyrly­ǵy, aýyldasta­rynyń aýzyna jyldam túsetindigi ózgelerden ıyǵyn ozyq etip, jaraty­lysyn ereksheleı tústi. Áýel bastan-aq jurt júrgen jolmen jortaqtaı beretin kóptiń biri emes, lıder bolýǵa laıyq edi. Eń bir erekshe qasıeti – qaı ortaǵa bolsyn sýdaı sińip, tastaı batyp juǵy­syp júretini. Qurbylaryna uqsap aýyl­dan uzap shyqpaıtyn, tezirek tabys ta­batyn jeńil oqýǵa túsip, jeńil kásip iz­demedi. Búkilodaqtyq ekpindi qurylysqa ózi surandy, qııandaǵy Temirtaýǵa júregi daýalap tartyp ketti. О́zgeler at-tonyn ala qashatyn domnashy mamandyǵyn al­ǵashqy bolyp ıgerdi. Qazir aıtsa ertegideı. Mamandyǵyn jetildire túsýge Dneprodzerjınskige barǵanda, shoıyny aryqtaǵy qyzyl sýsha lyqsyǵan domna peshin kórgen bir joldasy: “Basym aınal­dy...” dep qulap túsedi. Taǵy bir serigi arada birneshe kún óte: “Úıge qaıtamyn, qorytpashy bolý qurysyn!” dep qıǵylyq salady. Osyny kórgen ýkraın qorytpa­shylary: “Bulardy jumysqa qalaı úıre­ter­siń?.. Dalada mal baǵý úshin jaralǵan jandar ǵoı” dep, qaradaı túńiledi. “Áı, mynadan eshteme shyqpas” dep muqatqan kekesin sóz shym­baıyna batyp, namysy oıanady. Alǵan betten qaıtpaıtyn qaısar­lyǵy tuta­nady. Jyraqta júrip-aq erkin kúrespen aınalysýy, jergilikti ult ókilinen dos-jaran tabýy – sol baıaǵy batyl, ári maılyq-sýlyǵy birdeı besaspap minez qyrynan edi. Bala jastan úlken otbasynyń aýyrt­pa­lyǵyn áke-sheshesimen birdeı kóteri­sedi. Mundaıda Nursultan Ábishulynyń jastyq shaǵynan estelik keltirýdiń ábestigi joq. “Kolhoz ár otbasyǵa bir gek­tar­dan jer kesip beredi. Kóktemnen bastap alǵashqy qar túskenge deıin bir tolastamaıtyn azapty eńbek. Tuqym sepkennen keıin mı qaınatqan ystyq kún astynda bel jazbaı júrip, osynaý gektar qyzylshany sıretip qolmen julýdy kózge elestetip kórińizshi. Bel synady. Ǵumyr boıy este qalady”, dep jazady Nursultan Nazarbaev. Jastaıynan zaman tynysyn júregi­men seze júrýi saıasatker satysyna kóter­di. Kókirek kózi dúnıeni erterek boljady. “Kúnderdiń kúninde úı mańyndaǵy jarty gektardaı jerdi azaıta bastady. Áýeli on sotyqty, sodan soń taǵy da birte-birte kesip ala berdi...”. Bul – ótken ǵasyrdyń alpysynshy jyl­dar basyndaǵy Hrýshev­tiń jeke qojalyqqa shúılikken solaqaı saıasa­tynyń saldary edi. “Ákem at dese ishken asyn jerge qoıatyn. Kóp uzamaı at ustaýǵa tyıym salyndy”. Sondaǵy sebep – jemshóp jekeniń emes, tek qana ujym­nyń qajetine jaratylýy tıis. “Al birde óz kózime ózim senbedim: ákem baq­taǵy al­ma aǵashtaryn baltalap qulatyp jatyr”. Sóıtse, ár túp aǵash úshin árbir otbasy ońbastaı etip salyq tóleıtin bolypty. “Bir kúni mańdaıǵa bitken jalǵyz sıyrdy kolhozǵa ótkizdik”, deıdi. Sebebi, sıyrdan kolhozǵa tapsyrylýǵa tıisti maı mólsheriniń kóptigi sonsha, ıesine kók súti ǵana qalady eken. Taqyl-tuqyl, basyna tartsa aıaǵyna, aıaǵyna tartsa basyna jetpeıtin, kemshilik qa­jaǵan sharýa qoja­lyǵy jińishkere túsip, aqyrynda mıl­lıondaǵan sharýanyń ólmeli tirshiligine, nan tapshylyǵyna soqtyrǵany – osy júrgen kóbimizdiń esimizde. “20 jylda Amerıkany qýyp jetemiz” dep júrip aıdalaǵa laqtyq. Nursultan Ábishuly: “Ádette meni mektepke barýǵa áteshtiń shaqyrýyna qaraı oıatatyn, uıqyly kózben qalyń qardy ombylap, alty-jeti shaqyrym jol júrip, mektepke jetetinmin. Jetken kezde keıde saǵat áli 5, ne 6 bolyp shyǵatyn”, “Úıge beriletin tapsyrmany oryndaıtyn ýaqyt tek tún mezgili ǵana. Atqaratyn sharýa shash-etek: malǵa shóp salý, maldyń astyn tazalaý, sý ákelý, otyn jarý, baqshany kútý, sý sýǵarý... Munyń esesine altyndaı qymbat ýaqytty baǵalaı bilýdi úırendim”, dep shyndyǵyn jasyrmaı jaıyp salady. Jylma-jyl shyǵyp júrgen Prezı­dent­tiń kúntizbesine, ýaqyt kestesine nazar salyńyz. Bala jastan qalyptasyp, súıekke sińgen sol baıaǵy “áteshtiń shaqyrýymen” oıaný sekildi – erte turý, kesh jatý, ýaqytty altyn aqshadaı uqypty paıdalaný kózge uryp turady. Kúıip ketpeı, qalaı bárine úlgergen dep qaıran qalasyz. О́mirdiń qyzyq detali tómendegishe. Domnada gornovoı bolyp júrgende jas Nursultan Helsınkıde ótken jastar men stýdentterdiń dúnıejúzilik festı­valine qatysady. Ol zamanda kapı­talıstik jáne sosıalıstik teketirestiń kúıip turǵan kezi. “Qaı qoǵam qundy” degen máseleni kóldeneń tartyp, pikir­saıys ótedi. Brýklın ýnıversıtetiniń Karına Lagodo esimdi qyzy: “Laýazymdy bastyqtyń balasy bolarsyń, sizderde jumysshyny shetelge jibermeıdi, qara jumysqa salyp qoıady dep estigem”, – deıdi. Nursultan: “Jaı jumysshymyn”, – dep jaýap beredi. Álgi qyz senbeıdi. Názik saýsaǵymen jigittiń egeýdeı alaqanyn sıpap qana kóz jetkizedi. Nursultan Ábishuly nege jetse de – monshaqtaǵan terin suq saýsaǵymen sypyryp, ot shashqan domna peshiniń qyzýyna qaqtalyp júrip jetti. Joǵaryǵa, bılikke súıregen, qoltyǵynan demegen ıa naǵashysy, ıa janashyry bolmady. О́ziniń júrek otyna sendi. Qazaq mańdaıy jar­qyrap, bolaıyn dep turǵan jasty kórse, kórgeni bar deıdi. Bala jastan úlkenniń aldyn kesip ótpeı, úlkenderdiń sózin qu­laǵyna quıyp ósti. Jasynan úlkendikke umtyldy, úlkender­she júrip, aldyna úlken meje qoıyp, jaqsyǵa salysyp qana baıtaq eldik mahabbatqa ıe boldy. Kórgeni bar – kósemdikke jetkizdi. Kóppen kórgen uly toı dep, jurt júrgen súrleýmen salpaqtap tarta bermedi. О́zge qurbylaryna uqsap jeńil kásipti aınaldyryp júrip aq maıǵa gúrp ete tússem demedi. Ol zamanda qazaq jastary atyn estise de zatyn bilmeıtin búkilodaqtyq ekpindi qurylysqa jazyldy, qazaqqa tańsyq qorytpashy boldy. О́ziniń kámil súrleýin, dańǵylyn tapty. Abaı aıtqandaı, jaqsy­ǵa salysyp, jaqsy bolaıyn dedi, jer bile­tuǵyn kisi bop ortasynan oza shaýyp, kóshbasshylyqqa, lıder bolýǵa umtyldy. Áýel bastan “orystyń tilin, oqýyn, ǵy­ly­myn úırenip” kókirek kózi erte ashyldy. Buryn-sońdy birtutas memleket ornatý tájirıbesi bizde bolǵan emes. Bir jeliniń boıyna kógendelgen burynǵy ult pen ulystar bas jibi ózine tıgen asaýdaı ártarap tusqa basy aýyp ketti. “Sen qalaısyń?” degen janashyr bolma­dy. Qınalǵan, sharshaǵan sátteriniń kýási boldyq. Qyp-qyzyl órttiń ishinde jalǵyz ózi qaldy. Jetpeıdiniń zamany týdy. Qamaýǵa túsken baryssha ar­palysty. Sońymyzǵa bir pás burylyp qarasaq, bizder buryn-sońdy qazaq jerinde ómir súrgen urpaq basynan keshpegen baqytty keship, solar sezip-bilmegen jaýapkershi­likti moınymyzǵa alyppyz. Buryn eshqandaı tájirıbesi bolmaǵan elde, damý jolynyń ónegesi bolmaǵan jerde táýelsiz memleket ornatyppyz. Bul adamzat tirshiligindegi qıynnyń qıyny, kezeńdi qubylys edi. Osy jaýapkershilikti qalyń eldiń ishinen sýyrylyp shyǵyp moınyna alǵan, óz taǵ­dy­ryn eliniń taǵdyrymen ushtas­tyr­ǵan, ylǵı úzile bergen úmitin jalǵaǵan azamatymyz – bizdiń Prezıdentimiz edi. Halqymyzdy azattyqqa jetkizer, rýhymyzdy bıikteter, alashtyń amana­tyn moınymen kóterer syn kezeń týdy. Sol syn kezeńnen súrinbeı ótken Pre­zıden­timizdiń teńdesi joq úsh bastamaǵa muryndyq bolǵany barshaǵa aıan. Eń áýeli – jalpaq dúnıege at izin salyp, barǵan jerinen bos qaıtpaı, eli­mizdiń týyn aspandatyp, eńsesin asqaqtat­ty. Sózin ótkizdi. Nesheme alpaýyttyń búıregin búlk etkizip, eldegi turalap jatqan shıkizat pen óndiris kózine ınves­tısııa tarta bildi. Shetel ınvestısııasy aǵyny qatty ózenge uqsap elge qaraı betbu­rys jasady. Sonyń arqasynda jeti qat jer astyndaǵy shıki­zat kózine qol jetkizer tehnologııasy joq... besaspap bilgir mamany joq... qarjy kózi tapshy damýshy elden – bul kúnde kómirsýtegi óndirýden dúnıelik besinshi orynǵa shyqtyq. Bul az bolsa, ýran shıkizatynan ekinshi orynǵa kóterildik. Ekinshi: bul kúnde dúnıeniń tetigin zamanǵa saı bilimdiler ustaıdy. Bulaq kózin ashýdan qarjyny aıamady. Qazir ozyq tehnologııanyń qulaǵynda oınaı­tyn oıy oralymdy, aqyly zerek júz­degen jastar jetilip kelip, eldiń basqarý júıesinde, ǵylymı zertteý ınstı­tý­tynda, óndiris oshaqtarynda bilek túrip jumys jasaýda. Ǵaryshtyq zertteý komıtetinde, “Jol kartasynda”, 30 ınnovasııalyq keshendi óndiriste top-menedjerlik is biletin jastardyń qolyna kóshti. Adam ómir boıyna úırenedi, udaıy jetiledi. Árdaıym ózin-ózi qamshylaý, bilimdiden úırený, bilgenińdi úıretý, sol arqyly qoǵamdy alǵa súıreý bel aldy. Qazaqstannyń álemdegi básekege barynsha qabiletti elý eldiń qataryna kirý strategııasy – ult bolyp, Elbasy bolyp, ózin-ózi qamshylaýdyń aıryqsha kórinisi. Bul Prezıdentimizdiń úshinshi bastamasy. Básekege qabiletti bolý úshin adam faktory alǵy mejege shyǵady. Ol adam básekege qabiletti bilim alǵany lázim. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyl­darynda, eń bir qıyn kezeńde, 1993 jyly bıýdjet salasynyń qyzmetkerle­rine jalaqy tóleýge qarjy bolmaı jat­qanda memleket óziniń erteńin oılady. Halyqaralyq “Bolashaq” stıpendııasyn taǵaıyndady. Bilim berýdiń qazaqstandyq modeli jasaldy. Bilim berý salasynda ómir boıy bilim alý, ómir boıy izdený; úzbeı jetilý tujyrymdamasy alǵy mejege shyqty. Elbasy bastamasymen 2003 jyly qabyldanǵan “Mádenı mura” memle­kettik baǵdarlamasy aıryqsha mańyzdy boldy. Bul baǵdarlamanyń birinshi kezeńi aıaqtalyp, ekinshi kezeńi qarqyn aldy. Dúnıeniń tórt buryshyna shashylyp ketken, joǵalǵan, qoldy bolǵan, ýaqyt topyraǵyna kómilip qalǵan, shetel asyp ketken nebir ǵajaıyp jádigerler qaıtyp oraldy. Uly dala baıaǵydan ártúrli mádenıet­ter, tilder, dinder, ǵaskerler jáne múdde­ler toǵysynda qazandaı qaınap jatty. Myńdaǵan jyldar boıy dala halyqtar generatory boldy. Al jıyrma birinshi ǵasyrda el erekshe sapadaǵy ot berýshi adam generatoryna aınaldy. Tabıǵaty­myz­ǵa bitken dalalyq oılaý mashyǵy, ádet-ǵuryp, dástúr, ne nársege de ıkem­dilik, baýyrmaldyq, eńbekqorlyq san ǵa­syrlyq eleý-eksheýden aman alyp shyǵyp edi. Dalalyqtar qoǵamdyq ózara qatynas­qa, tabıǵattyń qubylmaly keze­ńine meılinshe ıkem. Ikemdele júrip óziniń ǵasyrlar boıy qalyptasqan minezin joǵaltpady. Jarqyrap ashyla tústi. Minezdilik, tabandylyq, bettegen baǵyttan qaıtpaý, qalyptasqan ahýaldy tal­daýǵa, syn kózimen tarazylaýǵa, jaýap­kershilikti sheshim qabyldaýǵa, ónerpazdyq alǵyrlyqpen sharýa tyndyrýǵa kelgende Prezıdentimizden artyq adam tabý qıyn. Prezıdent – minezdiń adamy. Sol minezdiliktiń aıryqsha úsh qyryn tilge tıek etelik. Nursultan Ábishuly ádebı shendestirýmen aıtsaq, ultyn báı­gege qosatyn kemel bapker sekildi. Týǵan ultyn árdaıym ulylap, sylap-sıpaýmen, qamaý terin alýmen keledi. Ultynyń basyna túsken qaı aýyrtpalyqqa jon arqasyn qosyla tósep, qazaq tulparyn báıgeden birinshi keltirýge kúsh saldy. Halqyn sútteı uıytty. “Qazaqstan-2030” atty damý strate­gııa­sy – keleshekke qoıylǵan baspaldaq edi. Elge tolqyn-tolqyn bolyp bıikke kóteretin jeti túrli satyny elestetemiz. Sanaıyqshy: ulttyq qaýipsizdik júıesin nyǵaıtý; eldiń saıası qurylymyn – prezıdenttik ınstıtýtty, qos palataly Parlament arhıtektýrasyn qolmen qurý; eldi ashyq rynokqa yńǵaılaý; bilim berý­di, densaýlyqty, áleýmettik ál-aýqatty satylap kóterý arqyly ómir sapasynyń ulttyq standartyn negizdeý; ekonomıka­daǵy golland aýrýyn eńsere otyryp, kómirsýtegi kózderin óndirýden Qazaqstan­dy munaıly elderdiń ondy­ǵyna jetkizý; kólik jáne baılanys júıesi jolǵa qoıyldy; joǵarydan tómenge tik túsetin kásibı basqarý júıesi, elektrondyq úkimet qalyptasty. Atalǵan jeti asýdan at shaldyrmaı ótip kelemiz. Uzaq merzimdi umtylysty álemdik tájirıbeden bilemiz. Sıngapýrdy otyz jyldaı basqarǵan Lı Kýan Iý ótken-ketkenge qol jaıǵan qaıyrshy eldi ómir súrý deńgeıi joǵary, jan basyna shaq­qanda kirisi jıyrma bes myń dollardan asatyn damyǵan memleketke aınal­dyr­dy. Al qytaılyq reformalardyń ákesi Den Sıaopın merzim ishinde mıllıardtan asatyn halyqtyń óz qolyn ózine jet­kizip, úlken sekiris jasatty. Malaızııa­nyń burynǵy Premer-mınıstri Mahathır Mohammad alpaýyt elderdiń tabanynda janshylǵan malaılyqtardy, eldi az ýaqyt ishinde tutas tuǵyrdaı iri tulǵaǵa aınaldyrdy. AQSh-tyń ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldar basyndaǵy Franklın Delano Rýzvelt qolǵa alǵan uly daǵdarystan shyǵý jolyn alaıyq. Qytaıdaǵy Den Sıaopın aıdaharynyń sekirisi, Malaızııanyń “Perspektıva – 2020” jospary álgi elderdi uzaq ýaqyt irkilisten aman-esen alyp shyqty. Dúnıeniń bas-aıaǵyn bilikti maman sheshedi, halyqqa ultjandy kadr qarasa­dy. Qudaıǵa shúkir, ozyq tehnologııany jetik meńgergen, “Bolashaq” baǵdarlama­sy boıynsha bilim alyp kelgen bilikti, zerek jastar jeterlik. Aýyzdyǵa sóz, aıaq­tyǵa jol bermeıtin nebir dańǵyl daryn­dar bar. Osy arada eskere júrer jáıt shyǵady. Japonııa shetelden bilim alyp kelgen mamandardyń eshqaısysyn memlekettik qyzmetke qoı­maı­dy eken. Olardy tek óndiriske, bıznes­ke jiberedi. “Iste, kóter” deıdi. Al bizdegi laýa­zymdy kisiler elde joq keńshilik ja­sap, jastarǵa kótere almaıtyn júk artty. Álgi jas mamannyń birazy ulttyq salt-dástúrdi bilmeıdi. О́mirlik tájirı­besi kemshin túsip jatady. О́z deńgeıi, óz oqyǵan-toqyǵanymen eldegi ómirdi qabystyra almaıdy. Aıdan túsken adam sekildi júredi. Osydan baryp eki arada, el men bılik arasynda túsinispeýshilik, bos keńistik týyndaıdy. Biraz jastyń kóp sharýanyń basyn qaıyra almaı, qaraqan basynan, qaltanyń qamynan asa almaı, súrinip-jyǵylyp jatatyny jasyryn emes. Bul máseleniń bergi jaǵy. Basshylyqta kópten júrgen, tájirı­be jınaqtaǵan ortan qoldaı mamannyń birazy kóp máselede jaltańkóz bolyp, jan baǵýdyń jolyna túsken. Halyq úshin janyn beretin, sharýaǵa jany ashıtyn maman azaıdy. Bılik basynan aırylyp qalmaýdyń jolyn oılaǵan jalpaqshe­sheı jalbaqaılar jetkilikti. Qyzmet ústelinen tisteı qatyp aırylmaı, eldiń kózine alpaýyt bolyp, bastyqtyń kózine qoıdan jýas qońyr qozy bolyp jan baǵyp júrgen dymbilmester de jetkilikti. Memlekettik qyzmetke ulttyń tarı­hyn, salt-dástúrin, ádet-ǵurpyn tereń biletin kisiler ekshelip alynsa, qanekeı. Mundaı adamdar eshkimge jalpaqtamaı­dy, jón sózin kesip-piship aıtady. Ultqa jany ashıdy. Ultyna jany ashyǵan adam memleketshil bolady. Elbasynyń tóńire­gine ýaqyt ótken saıyn memleketshil, týrashyl mamandardyń toptasqanyn qalar edik. Adam úlkendikke jetý úshin eń áýeli úlken ister tyndyrady. Bir pás ádebı allegorııa, shendestirý tásiline júginip kórelik. Ǵaıyptyń kúshi­men qazirgi kezeńnen aýysyp, HHI ǵasyrdyń ortasyna top etip túselik deıik. Sol HHI ǵasyr bıigine bir kóterilip, sońy­myzǵa qarap kórelik. Aldy-artymyz­ǵa kóz sala úńileıik. Keshegi kúńgirt zaman belesinen qaraǵan Abaı: “Kók tuman – aldyńdaǵy keler zaman, Úmitti sáýle etip kóz kóp qadalǵan; Kóp jyldar kóp kúndi aıdap kele jatyr; Sıpat joq, sýret te joq, kózim talǵan”, dep muńaıǵan edi. Al endi HHI ǵasyr bıigindegi bizdiń kózimizge ne shalynar eken? Basty-basty belester­diń ózi kózdi tusap, kóńildi qyran qana­tyn­sha shalqytady. Aıtsa – adam sengisiz. Táýelsizdik alyp, óz qoly ózine jetip, egemendi el bolǵan Qazaqstan... Semeı ıadrolyq polıgonynyń jabylýy... Ata zań – Konstıtýsııamyzdyń qabyldanýy... Myńdaǵan jyldar ári tart, beri tart bolyp janjalmen ótken jer daýy birjolata sheshilip, shyǵystaǵy Qytaı men batystaǵy Reseı ımperııasymen shek­tesetin shekaraǵa syzyq syzylyp, qara­la qada qadalyp, kadastrlik karta­nyń BUU arhıvine máńgilikke tapsyrylýy... El ordasynyń Almatydan Saryarqa kindigine kóshýi... Astana qalasy­nyń salynýy... Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshy­larynyń dúrkirep ótken úsh sezi... Qazaqstan Respýblıkasynyń EQYU-ǵa tóraǵalyq etýi... taǵy basqa jotaly ister bir kisiniń ómir jasyna jetip artylady. Bir kisiniń esimine baılanysty atalatyn tarıhı oqıǵalardyń tolyq emes tizbegi osy! Bul tizbekti osydan elý, alpys jyl ótken soń da tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Ábishuly Nazarbaev esimimen baılanystyryp jazady. Tarıhqa aınalǵan álgindeı jotaly belesterdi Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń esiminsiz elestetý múmkin bolmas! Bir basynyń baqytyn eliniń baqyty­men baılanystyrǵan deýimizdiń mánisi osy. Qazaqstannyń tuńǵysh Prezıdenti bolyp saılanǵanda Nursultan Nazar­baev­­tyń sóılegen sózi kúni búgingideı jadymyzda: “Dana babalar dástúrimen osy saltanatty sáttegi sózimdi aldymen ata jurtyma, qasıetti halqyma arnaı­myn! Búgingi kún – Qazaq eliniń sheji­resine máńgi enetin kún. Tarıhtyń talaı buralań belesinen ótip, bul kúnge de jetip otyrmyz. Bárin de kórgen halyq­pyz, bárine kóngen halyqpyz. Shúkir, keshteý de bolsa es jıyp, eńse kóterip, egemendi eldiń týyn tige bastadyq. ...Elim úshin, halqym úshin, Qazaqstanym úshin tarıhtyń qaı synaǵyna da táýekel dep bas tigýge daıynmyn. Bul jolda eń aldymen dana halqyma, darqan elime, ata-babanyń arýaǵyna súıenemin. Qazaqstan­nyń kóp ultty halqynyń juldyzy joǵary bolatynyna, týǵan elimizde dáýletti de sáýletti ómir ornaıtynyna kámil senemin. Senimnen aıyrylmaıyq, baýyrlarym!” – degen sózi kókeıimizde. Elbasynyń ár kúni, ár saǵaty qaýymynyń, qoǵamynyń, eliniń taǵdyry úshin kúrespen ótip keledi. Táýekelge baryp, táýelsiz memleket qurdy. Halqyn san ǵasyrlar armandaǵan muratyna jetkizdi. Qazaqstandy ǵana emes, álemdi doptaı dóńgeletip, túrki áleminiń kóshbasshysyna aınaldy. Nursultan Ábishulynyń sabasynan aspas sabyrly minezben, tizgindi teń ustaı otyryp, syrt kózge erkin áńgime­deı kórinse de, tuńǵıyq tolqyny ekshep shyǵarǵandaı jarqyn oıdan týyndap, shashaýsyz dálelge júgingen jandy sóz­deri, irgeli bilimi taýy shaǵylmas tabıǵı aqyldyń óresin tanytady. Tarıhymyz­dyń uńǵyl-shuńǵylyn taldap tarata otyryp, keı tusta maqal-mátelmen ma­tap, batyrlar jyryn, aıtýly aqyndar­dy jatqa aıtyp jibergende, óz olqyly­ǵyńdy ishteı sezip qalasyń. Nuraǵanyń áýeletip án salý óneri óz aldyna. Munyń syry ne degende, hat tanı bastaǵannan ol aýyl qarııalarynyń kózi men qulaǵy bolypty. Qarııalar aldynda qıssalardy túnniń bir ýaǵyna deıin oqıdy eken. “О́zge halyqtyń ádebıetiniń, mádenıeti­niń qadir-qasıetin bilý úshin de, baǵalaý úshin de aldymen ózińdi bil. О́ner men tarıh aqıqaty da salystyrýdan týady. Ol ózgeniń ózińde joq qasıeti boıyńa juǵymdy bolý úshin qajet. El basqarý aýyr syn. Keıde sonaý ystyǵy eki myń gradýstyq domna peshinde quryshty qaımaqtaı qaınatyp júrgen kezderimdi ańsaımyn. Onda aýysym bitken soń ne oqımyn deseń de erkiń ózińde edi. Qazir, mine, halyq senimin arqalap, qaıtkende qıyn kezeńnen ótkizem degendi oılaǵanda – eńseń ezilip tún uıqyń tórt bólinedi. Shúkir, mundaıda bir-aq senim bar. Ol – talaı aýyrtpalyqty bastan keshken halqymyzdyń sabyr-tózimi”, deıdi Nursultan Ábishuly. Astanany qurý kezinde Nursultan Ábishuly áıgili sáýletshilerdiń aldyna úsh birdeı talap qoıdy. Birinshi: ótken tarıhymyzdy basqysh etip, keleshek zamannyń tańǵajaıyp qubylysynyń perdesin ashar jańashyldyq egiz órilýge tıis. Ekinshi: uly dalanyń ereksheligi arman kókjıegine ulasardaı urymtal tustardan kórinis tapsa dedi. Úshinshi: árbir keshendi ǵımarat dúnıeniń kelbetin ashatyn pálsapalyq kózqaraspen salynýǵa tıis. Kún sanap iske asa bastaǵan aıshyqty meje osy edi! “Jaman kitapty oqymaı qoıýǵa bolady, nashar mýzykany tyńdamaı shyǵyp ketesiń, haltýra sýret qoımada óledi. Atústi syzylǵan sáýlet kózge kúıik bolyp ǵasyrlar boıy qalqıyp turady. Sáýlet óneri dúnıeni ózgerte bastady, planetany baıytty, órkenıet satysyna aınaldy” – mártebeli Prezıdentimizdiń sózi osy! Áýel basta samuryq qustyń uıasyna uqsatyp, jer sharyn záý bıikke kótergen Báıterekti, Prezıdenttik mádenıet ortalyǵyn, Aqbulaq jaǵasyndaǵy qoly­na sýsyn toly shara ustap, kúnbatysqa kóz tikken El ana monýmentiniń nobaı-nusqasyn qaryndashyn qatty ustap, Nursultan Ábishulynyń ózi syzǵan edi. Sáýletshige, músinshige “bylaı jasa” dep tapsyrma berdi. Syzbalardyń Prezıdent syzǵan alǵashqy nusqasy búginde Tuńǵysh Prezıdent mýzeıinde saqtaýly. Nebir ǵajap ǵımarattyń bastapqy nobaı-nusqasyn aq qaǵazǵa túsirgen qaı eldiń prezıdentin kórgenińiz bar edi! Osyndaıda dúnıelik órkenıettiń belgisine aınala bastaǵan erekshe dástúr eske túsedi. Kemeldengen el búgingi tańda – arǵy-bergi tarıhyna, dástúrine, saltyna arnap ǵajaıyp mýzeıler men ortalyqtar qurýdy qolǵa aldy. Bul iske atyshýly sáýletshiler shaqyrylyp, at shaptyryp degendeı, báıge belgilenedi. Úzdik shyqqan nobaı-nusqaǵa el qarjy­syn, kúsh-jigerin aıamaı jumsaıdy – oǵan Prezıdentteri aıaǵynan tozyp, bas-kóz bolady. Daryndy kórkemdeýshi-dızaıner, sýretshi, músinshi áýleti álgi sharýaǵa bir kisiniń balasyndaı kirisip ketedi. Bizde de osy dástúr jandana bastady. Prezıden­ti­miz astananyń Bas arhıtektory márte­besinde ózi de bıiktedi, ózgeni de bıiktetti. Ulan-ǵaıyr dalany mekendegen ult pen ulysty sútteı uıytyp, kesir ataýly­dan bezinip, kemeldenýge jetelep, keshegi armanda ketkenderdiń naqaq qany men alda oza shaýyp júrgenderdiń móldir úmi­tin tarazyǵa salýdan jalyqpaı kele jat­qan bir kisi bolsa, ol – Prezı­dentimiz. Jahandaný kóshine ultymyz óziniń ǵasyrlar synynan ótken rýhanı qundy­lyǵymen qosylmaqshy. Myna bir teńeýge nazar salyńyz. Meksıka buǵazynan serpin alyp, Atlant muhıtyn qyldaı qaq jaryp ótip, qıyr­daǵy Soltústik muzdy muhıtyna jetip jyǵylatyn jyly aǵys – golfstrım bar. Osy jyly aǵys bolmasa Eýropanyń aýa raıy kúrt ózgerip, sýytyp ketedi eken. Maı tońǵysyz lebimen kóne kontınenttiń boıyna qan júgirtip, jyl on eki aı kógalǵa bólep turǵan jyly aǵystyń qasıeti. Dál sol sekildi – Eýrazııa kindigin mekendegen qyryq rý halyqtyń aýyz birligin, tynysh ómirin saqtap kele jatqan qazaqtyń baýyrmal, keń qoltyq, keshirimshil minezi der edik. Bul jerde qazaq ulty jyly aǵysty eske túsiredi. Dini, dástúri bólek qanshama halyqty sútteı uıytyp otyrǵan aýyz birlikti arýaǵynan aınalsaq netedi. Osy rette Eýrazııa júreginde kún saıyn kelisim men jarasym kún shyra­ǵyn jaǵyp otyrǵan Prezıdentimizdi beıbitshi­likke úles qosqany úshin myna dúnıe dıdaryndaǵy qandaı bıik syılyqqa da laıyq dep bilemiz. Batys pen Shyǵys bir-birimen alakózdene bastaǵan qazirgi tańda ondaı mártebege naǵyz laıyq adam – Qazaqstan Prezıdenti Nazarbaev. Osy oıdy ár qazaq boıyna sanalylyqpen sińi­rip, aqylǵa salyp, baısaldylyqpen qol­da­ǵany­na ne jetsin. О́zimizdi ózimiz kóter­mesek, bizdi kim alaqanyna salar deısiń! Bul ataq túptiń túbinde, keleshekte Qazaqstannyń birligine, abyroıyna qyzmet etedi. О́rkenıet basqyshyna aıaq salǵan ózge elderdiń kózine túsip, ıyǵy bıikteıdi. Qazirgi zaman tarıhynyń asa kúrdeli kezeńinde EQYU-ǵa tóraǵalyq etýshi el retinde Qazaqstannyń mártebesi burynǵydan beter jarqyrap kóriner kún jaqyn. Qyryp-joıý qarýynyń jańa elderdiń qolyna tıe bastaǵany, lańkestik, ekologııalyq apat, energetıka kózderiniń azaıýy jáne ultaralyq, dinaralyq qaqtyǵystar kúresinde bizdiń lıderimizge kúsh-jigerin eseleı túsýge jol ashady. О́ńirlik jáne jahandyq qaýipsizdikti nyǵaıtýǵa basqasha kózqaras qalyptasar edi. Eńbegine qaraı – mártebesi dep halyq bop qoldar edi! Batys pen Shyǵysqa birdeı kóz jibe­rip, jaqsylyǵyn jarqyratyp, kemshili­gin kúıine synap úırengen sańlaq saıa­satker­ler qaperge alsa, qanekeı. Úıren­shikti marapat, kezekti rásim bolmaıdy bul. Halyqtyń kókeıinde júrgen júrek lúpilindeı seziler. “Bul kúndi ómir boıy kútip keldim”, dep Lenındik syılyq alǵanda Áýezovtiń aıtqany bar. “Adresin dóp tapqan sheshim” dep el qýanar. Dúnıelik daǵdarys ýaǵynda atyshýly syılyqty Qazaqstan kemesin sý astyndaǵy qaqpa tas, jartasqa urmaı, alys jaǵalaýǵa buryp jibergen birbetkeı basshynyń birbetkeı táýekeline berilgen syı dep túsiner edik. Endeshe – kemedeginiń jany bir qaýymnyń atynan – Elbasymyzǵa qara­typ: kemeldene ber!.. Kemeldený kók­jıegiń túgesilmesin, eljandy kemeń­gerim, dep tileıik!