KSRO Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, sý sharýashylyǵy salasynyń ardageri Alekseı Batalovtyń aıtýynsha, ótken ǵasyrdyń 60-jyldarynda qazirgi Q.Sátbaev atyndaǵy kanaldyń qurylysy bastalyp, Ekibastuz aýyldyq aımaǵynyń aýmaǵyndaǵy Shiderti ózeniniń aǵyny tabıǵı jolmen emes, sý torabymen rettelýge kóshken. Osylaısha, kanaldyń Shiderti kentiniń mańynan ótetin tusyna №112 sý toraby salynypty. Sonyń nátıjesinde Shiderti ózeniniń arnasy Ertis sýyn Qaraǵandy qalasyna qaraı tasymaldaýǵa paıdalanyla bastady. Alaıda munyń saldary da joq emes edi. О́ıtkeni osydan keıin Aqtoǵaı aýdanynyń jáne Ekibastuz aýyldyq aýmaǵynyń biraz jerine kóktemdegi tabıǵı sý jaıylmaıtyn boldy. Buryn kóktemde atalǵan atyraptaǵy shabyndyq, jaıylymdyq jerler, sý qoımalary tegis sýǵa tolatyn. О́lkedegi irili-usaqty kólder arnasynan tasyp, bir-birine qosylyp, appaq aıdyn bolyp jarqyrap jatatyn. Bul jerdiń Aqkól-Jaıylma atalýy da sodan.
– Kanal salynǵan soń Shiderti ózeniniń tómengi arnasyna tabıǵı sý jiberilmeıtin boldy. Demek, kóktemde jarqyrap jatatyn aq aıdyn kózden bulbul ushýy múmkin. Sonyń aldyn alý maqsatynda kanal qurylysyn jobalaý barysynda tabıǵı sý jaıylymynyń óteýi retinde Ertis-Qaraǵandy kanalynan Shiderti ózeniniń tómengi arnasyna kompensasııalyq sý jiberý qarastyryldy. Bul tabıǵatty qorǵaý turǵysynan da qajet shara edi. Osylaısha, Ekibastuz aýyldyq aýmaǵy men Aqtoǵaı aýdanynyń aýmaǵyna jetkilikti kólemde sý jiberilip turdy. Nátıjesinde, mal sharýashylyǵymen ǵana aınalysatyn jergilikti halyq, tórt túligin kóptep ósirip, qysqy jem-azyǵyn qysylmaı qamdap keldi. Sý boıyndaǵy eldi mekender de tútinin túzý ushyryp turyp jatty, – deıdi A.Batalov.
Resmı derekterge súıensek, 1993-1998 jyldary kanaldan Shidertiniń tómengi arnasyna 100 mln tekshe metrden sý jiberilip turǵan. 2000-2004 jyldar aralyǵynda múldem sý jiberilmegen. Al 2005-2008 jyldary 50 mln tekshe metrden sý jaıylatyn bolǵan. Odan keıin atalǵan kórsetkish 100 mln tekshe metrge deıin jetti.
– Elimiz naryqtyq ekonomıkaǵa kóshken soń, kanaldyń sýyn aqyly paıdalaný tetigi engizildi. Alaıda toqsanynshy jyldardyń toqyraýynan endi ǵana bas kótere bastaǵan sharýalardyń sýǵa aqsha tóleıtindeı jaǵdaıy joq edi. Sondyqtan 2000-2004 jyldary Shidertiniń tómengi arnasyna sý jiberý toqtatyldy. Saldarynan sý jaıylmaǵan óńirdiń florasy men faýnasy aıtarlyqtaı zaqymdaldy. Jerasty sýlary tartylyp, tuzdy jerler kóbeıdi. О́lkeden ań-qus bezip ketti. Halyq arasynda túrli dertke shaldyǵýshylardyń sany kúrt ósti. Tórt túlik mal azaıdy. Sóıtip aýyl halqynyń turmysy tómendep, ál-aýqaty nasharlady. Osynyń bári óńir ekonomıkasyna aıtarlyqtaı zalal keltirdi, – deıdi A.Batalov.
Sý sharýashylyǵy salasynyń ardageri Myrzaǵalı Erǵalıevtiń aıtýynsha, sý jiberý toqtatylǵan kezde aýyl adamdary oblystyń, respýblıkanyń ózge aýmaqtaryna jappaı kóshe bastaǵan.
– Máselen, 2000-2004 jyldar aralyǵynda Ekibastuz aýyldyq aımaǵyndaǵy halyqtyń sany 20 500 adamnan 11 700 adamǵa deıin, ıaǵnı birden 40 paıyzǵa azaıdy. Kanal sýynyń qyzyǵyn kórip otyrǵan Aqtoǵaı aýdanyna qarasty úsh aýyldyq okrýg turǵyndarynyń úshten biri Pavlodar men Ekibastuz qalalaryna kóship ketti. Osylaısha, irgesi sógilmeı otyrǵan aýyldardyń tirliginen bereke qashty, – deıdi M.Erǵalıev.
Sol sebepti Pavlodar oblysynyń basshylyǵy jaǵdaıdy retteý úshin el Úkimetinen birneshe márte kómek suraýǵa májbúr boldy. Aqyry 2002 jyly sol ýaqyttaǵy Premer-Mınıstrdiń orynbasary Kárim Másimovtiń tapsyrmasyna sáıkes, Q.Sátbaev atyndaǵy kanaldan Shidertiniń tómengi arnasyna tabıǵatty qorǵaý maqsatynda kompensasııalyq sý jiberý jobasy ázirlendi. Sonyń negizinde 2005 jyldan bastap respýblıkalyq bıýdjettiń esebinen 50 mln tekshe metr kóleminde sý bosatyla bastady. Jyldar boıy sýalyp jatqan Áýlıekól, Jalaýly, Shyǵanaq, Qarasý, Shıqyldaq sekildi kólderge kórik kirdi. Al 2009 jyldan bastap bosatylatyn sýdyń kólemi 100 mln tekshe metrge jetti.
– Ekibastuz aýyldyq aımaǵynyń jáne Aqtoǵaı aýdanynyń turǵyndary áýelden mal sharýashylyǵymen aınalysady. Bul tóńirekte egin, kókónis ósirilmeıdi. Jaıylymǵa sý tambaǵan jyldary halyq qatty qınaldy. Tórt túlik ishetin sý tappaı dala kezip ketetin. Aqyry turǵyndar ózara birlesip, qaýǵa qudyq qazyp, tyǵyryqtan shyǵýǵa májbúr boldy. Endi mine, 2021-2023 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjette kanaldan sý jiberýge qarjy áli qarastyrylmaǵanyn estip, uıqymyz qashty. Sý jibermeýdiń zardabyn tórt jyl tarttyq emes pe?! Úkimet tabıǵı apatty qoldan jasaǵaly otyr ma? – deıdi Aqkól aýyldyq okrýgindegi «Tabys» sharýa qojalyǵynyń basshysy Manat Alǵambarov.
Kásipkerdiń aıtýynsha, Ekibastuz aýyldyq aımaǵy men Aqtoǵaı aýdanyndaǵy Basqamys, Jolboldy jáne Jalaýly aýyldyq okrýgteri kenshiler shaharyn, Aqtoǵaı aýdanyn et-sút ónimderimen tolyqtaı qamtamasyz etip otyr. Odan artylǵanyn Pavlodar qalasyna, jaqyn ornalasqan aýdandarǵa jetkizedi.
– Eger sý jiberý toqtatylsa, mal basy kúrt azaıady. Demek, óńirdiń azyq-túlik qaýipsizdigine qater tónedi. Oblystyń aýyl sharýashylyǵy salasy aqsap, ekonomıkaǵa nuqsan keledi. Aqkól-Jaıylma atyraby oblysty qysqy shóppen qamtyp otyrǵan ólkeniń biri edi. Bul múmkindiginen de aıyrylatyn sekildi, – deıdi M.Alǵambarov.
Máseleniń mán-jaıyn bilmek bolyp Q.Sátbaev atyndaǵy kanaldyń dırektory Ońdasyn Jıenqulovqa habarlastyq. Ol kanaldan Shiderti ózeniniń tómengi arnasyna sý jiberýge áli kúnge deıin respýblıkalyq bıýdjetten qarjy qarastyrylmaǵanyn rastady. Derekterge súıensek, 100 mln tekshe metr sýdy bosatýǵa shamamen 2,9 mlrd teńgege jýyq qarjy kerek.
– Ekibastuz aýyldyq aımaǵynyń, Aqtoǵaı aýdanynyń sharýa qojalyqtary úshin jyl saıynǵy sý jiberý prosesi respýblıkalyq bıýdjetten qarjylandyrylatyn. Eldegi ekonomıkalyq jaǵdaıǵa baılanysty aldaǵy úsh jyldyq bıýdjette sý jiberý jaıy qaralmaı otyr. Ekibastuzdyq, aqtoǵaılyq sharýalar bizge habarlasyp, másele kóterýde. 2021-2023 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet áli bekitilgen joq. Jaǵdaıdy retteý úshin suranys jasalýda. Áli oń jaýap alǵan joqpyz. Depýtattar, sharýa qojalyqtary, oblys bıligi máseleden habardar, – dedi O.Jıenqulov.
Kanal dırektorynyń aıtýynsha, byltyr Pavlodar oblysy ákimdiginiń tapsyrysyna sáıkes, jiberilgen sýdyń qaı jerge deıin jetetinin, qandaı áser beretinin anyqtaý úshin arnaıy zertteý jumystary júrgizilgen. Belgili bolǵandaı, Ekibastuz aýyldyq aımaǵy men Aqtoǵaı aýdanynyń aýyldyq okrýgterin tolyqtaı qamtý úshin jylyna 120 mln tekshe metr sý kerek. Sharýa qojalyqtary tarapynan da sýǵa degen suranys ósip keledi. Al endi jylda alyp júrgen 100 mln tekshe metr sýdyń ózi arman bolyp qalýy múmkin.
– Kanaldan sý bosatýǵa áli kúnge deıin qarjy qarastyrylmaǵany túsiniksiz. Qarjy únemdeýdiń joly osy eken dep, myńdaǵan adamdy tirshilik nárinsiz qaldyrý aqylǵa syımaıdy. Áýelde tabıǵı sýmen-aq qysylmaı kún keship kelgen jergilikti halyq Ortalyq Qazaqstandy, ondaǵy óndiris oryndaryn, aýylsharýashylyq jerlerin qamtý maqsatynda strategııalyq turǵydan mańyzy zor Ertis-Qaraǵandy kanalynyń salynýyna qarsylyq tanytpaǵan edi. Sebebi onyń óteýi retinde kompensasııalyq sý jiberiletin. Al ony toqtaýdyń zardaby qandaı bolaryn 2000-2004 jyldar naqty kórsetip berdi. Endeshe jıyrma jyl burynǵy qatelikti qaıtalaý bereke bermesi anyq. Jalpy, memleket múddesi úshin bárine kóngen Shiderti boıyn jaılaǵan halyqtyń qandaı kinási bar edi?! – deıdi Myrzaǵalı Erǵalıev.
Pavlodarlyq sharýalar jyl saıyn beriletin 100 mln tekshe metr sýdyń kólemin qysqartyp tastaýy múmkin ekenin alǵa tartýda. Biraq odan ne qaıyr?! О́zen arnasynyń basyndaǵy eldi mekenderge sý jetkenimen, sońyndaǵy sharýalar sorlap qalady. Olar sýdy azaıtpaı berýdi talap etip otyr. «Keler jyly sýsyz qalamyz» dep erte qamdanǵan sharýalar osy aptada el Prezıdentiniń atyna hat jazdy. Endigi úmiti Aqordada.
