Astyqtyń kólemi de, sapasy da artty

18 mıllıon tonna astyq bastyryldy

Birinshi másele boıynsha Aýyl sharýashylyǵy mınıstri S.Omarov, Aqmola oblysynyń ákimi E.Marjyqpaev, Qostanaı oblysynyń ákimi A.Mu­ham­betov, Soltústik Qazaqstan oblysynyń áki­mi Q.Aqsaqalov, sondaı-aq atalǵan óńir­lerdiń agrobıznes ókilderi – «Logos Greın» JShS basshysy A.Qudaı­ber­genov, «Qarqyn» agrofırmasy» JShS basshysy E.Buqanov, «Biooperations» JShS basshysy Á.Talǵatbek baıandama jasady.

Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Saparhan Omarovtyń aıtýynsha, bıyl elimizde egin jınaý jumystary ýa­q­ty­ly bastaldy, bul rette egin oraq naý­qa­nynyń qarqyny ótken jylǵydan joǵary. Búgingi tańda respýblıka bo­ıynsha barlyǵy 14,8 mln gektardan as­tam dándi jáne dándi-burshaqty daqyl­dar nemese olardyń jalpy jınala­tyn alańynyń 93,4%-nan egin jınaldy. Gektaryna 12,3 sentner ortasha túsim­men 18,2 mln tonna astyq bastyryldy (2019 jyly – 11,4 mln tonna).

– Dándi jáne dándi-burshaqty da­qyldar óndirisiniń boljamdy kólemi elimizdiń ishki qajettilikterin tolyqtaı qamtamasyz etýge múmkindik beredi, – dedi S.Omarov. 

Mınıstrdiń aıtýynsha, kelesi qadam – eginniń kólemi men sapalyq saqtalýyn qamtamasyz etý. Jalpy alǵanda, eldegi qolda bar saqtaý qýaty ótken jyl­dardaǵy aýyspaly qaldyqtardy esepke alǵanda boljamdy ónim túsimin saq­taý úshin jetkilikti. Respýblıkada astyq saqtaýdyń jalpy syıymdylyǵy 28,8 mln tonnany quraıdy, onyń 12,1 mln tonnasy – astyq qabyldaý kásip­oryn­darynda, 16,7 mln tonnasy – aýyl sharýashylyǵy óndirýshilerinde.

– Sonymen qatar ákimdikter eleva­torlardyń 2020 jylǵy túsimdi ýaqtyly qabyldaýyna únemi monıtorıng júr­gizýi, sondaı-aq astyqtyń úzdiksiz oryn aýystyrýyn turaqty baqylaýda ustaýy qajet, – dedi S.Omarov.

Jańa ónimnen lısenzııalanǵan astyq qabyldaý kásiporyndaryna barlyǵy 3 mln tonna astyq tústi, bul 2019 jylǵy osyndaı merzimde astyq qabyldaý kásip­oryndaryna saqtaýǵa kelip túsken astyq kóleminen 2,1 ese kóp. Atalǵan derek egin jınaý qarqynynyń ótken jylmen salystyrǵanda joǵary ekendigin taǵy bir ret rastaıdy.

– Jańa egin astyǵynyń sapasy joǵary kórsetkishterge ıe ekenin baı­qaýǵa bolady. Máselen, lısenzııalanǵan astyq qabyldaý kásiporyndaryna tap­sy­rylǵan jalpy bıdaı kóleminiń 83,8%-y 1-3 sanattarǵa jatqyzyldy, bul kór­setkish 2019 jyly 67,2%-dy quraǵan bo­latyn. Tıisinshe, 4-5 sanatty jáne sanatsyz bıdaıdyń úlesi 2019 jylǵy 32,8%-dan 16,2%-ǵa deıin tómendedi, – dedi S.Omarov.

Astyq qabyldaý kásiporyndaryna túsken astyq sapasy týraly derekterge sáıkes, dán mańyzy joǵary bıdaı úlesiniń edáýir óskeni baıqalýda. Bul bıdaıdyń mańyzdy sapalyq kórsetkishteriniń biri bolyp tabylady. Sonyń ishinde dán mańyzynyń mólsheri 28% jáne odan joǵary bolatyn joǵary sapaly, joǵary suranysqa ıe HI-Pro bıdaıynyń úlesi 59%-ǵa jetti, ótken jyly bul 42,8% bolatyn.

S.Omarov atap ótkendeı, sapaly ónim­niń alynýy memlekettiń ósimdik sharýashylyǵyna qoldaý kórsetý jónin­degi maqsatty saıasatynyń arqasyn­da múmkin boldy. Osy jyly tuqym sharýa­shylyǵyn sýbsıdııalaý kólemi 49%-ǵa ulǵaıdy (9,4 mlrd teńgeden 14 mlrd teńgege deıin), bul aýyl sharýashylyǵy óndirýshileriniń joǵary reprodýksııaly tuqym satyp alýǵa qoljetimdiligin 2019 jylmen salystyrǵanda 2,4 esege arttyrýǵa (39,4 myń tonnadan 135 myń tonnaǵa deıin) múmkindik berdi. Tyńaıtqysh satyp alýdy sýbsıdııalaý kólemi 38%-ǵa edáýir ulǵaıdy (19 mlrd teńgeden 26,1 mlrd teńgege deıin), bul tyńaıtqysh engizý kólemin ǵylymı qajettiliktiń 20%-yna deıin ulǵaıtýǵa múmkindik berdi.

Kepildendirilgen jáne sapaly ónim alýda egisterdi zııankester men aý­rý­larǵa qarsy hımııalyq óńdeý boıynsha qabyldanǵan sharalardyń mańyzy zor boldy. Bıyl pestısıdterdi sýbsı­dııa­laýǵa 36,4 mlrd teńge kózdeldi, bul 2019 jylǵa qaraǵanda 9 mlrd teńgege kóp. 2020 jylǵa deıin tek gerbısıdter (aramshópterge qarsy preparattar), bıopreparattar men bıoagentter sýb­sı­dııalanǵanyn atap ótken jón. Osy jyl­dan bastap pestısıdterdiń ınsektısıdter men fýngısıdter (ósimdikter zııankesteri men aýrýlaryna qarsy preparattar) sııaqty basqa da túrleri sýbsıdııalanady.

Astyq jónindegi halyqaralyq keńes­tiń esebine sáıkes (2020 jylǵy 27 tamyz) astyq óndirisiniń Reseıde, Kana­dada, Aýstralııada ósýine baılanysty 2020 jylǵy ónim kólemi álemdik rekord­tyq deńgeıde – 2,2 trln tonna bola­dy dep baǵalanýda, maýsym joǵary astyq qorymen – 630 mln tonna mólsherin­de aıaqtalady.  «Onyń ishinde Astyq jó­nindegi halyqaralyq keńes Qazaqstanda 17,7 mln tonna kóleminde astyq jınalady dep boljaýda, bizdiń baǵalaýymyz boıynsha ónim 18 mln tonnany quraıdy» dedi S.Omarov.

Jańa maýsymda qazaqstandyq bıdaı men un dástúrli túrde Ortalyq Azııa elderi men Aýǵanstan naryǵyna joldana­tyn bolady. Astyq sapasynyń joǵary bo­lýy­nan Qytaıǵa bıdaı (HI-Pro) jónel­tilimi artýy múmkin.

– Bıyl aýyl sharýashylyǵy óndirý­shileriniń kóptegen ótinishi boıynsha Azyq-túlik kelisimshart korporasııa­sy aýyl sharýashylyǵy ónimderin forvardtyq satyp alýdy júzege asyrdy, ony ótkizý úshin respýblıkalyq bıýdjetten 24,5 mlrd teńge bólindi,– dedi S.Omarov.

Aýyl sharýashylyǵy óndirýshileriniń kepilmen qamtamasyz etýge qatysty qıyndyqtaryn eskere otyryp, for­vard­tyq satyp alý áleýmettik-kásipkerlik korporasııalardyń kepildigimen júzege asyryldy, 516 myń tonna ónimi satyp alýǵa kelisimshart jasaldy. Mınıstrdiń aıtýynsha, naryqtaǵy qalyptasqan jaǵdaıdy eskere otyryp, «Azyq-túlik kelisimshart korporasııasy» AQ bıdaıdy satyp alý baǵasyn sapasyna qaraı 83-87 myń teńge dálizinde, 4-sanatty bıdaıǵa – 78 myń teńge, 2-sanatty arpaǵa – 50 myń teńge deńgeıinde belgileýdi usynady. Forvardtyq mámileler boıynsha kúnbaǵys pen qaraqumyqtyń satyp alý baǵalary osy daqyldardy jınaý aıaqtalǵan kezde keıinirek belgilenetin bolady.

Máseleni Úkimet basshysy Asqar Mamın qorytyndylady. Qazirgi tańda elimizde egin jınaý jumystarynyń 93%-dan astamy oryndaldy. О́nim kólemi 18 mln tonna astyq deńgeıinde josparlanyp otyr. О́nimdilik – gektaryna 12,3 sentnerden keledi. Jańa ónimniń eksporttyq áleýeti shamamen 7,5-8 mln tonnany quraıdy.

– Jahandyq úrdiske qaraǵanda álemdik naryqta azyq-túlikke degen suranys pen baǵa tek arta bermek. Sondyqtan bizdiń basym mindetimiz – astyq ósirý men odan jasalatyn ónimder eksportynyń kólemin aıtarlyqtaı ulǵaıtý, – dedi A.Mamın.

Úkimet basshysy Aýyl sharýa­shy­lyǵy mınıstrligine dándi jáne burshaqty daqyldardy qaıta óńdeý salasyn damytý, sondaı-aq eksporttyq áleýetti arttyrý boıynsha jol kartasyn ázirleýdi tapsyrdy. Ákimdikter men Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine qysqa merzim ishinde astyq jınaý jumystaryn aıaqtap, eginniń saqtalýyn qamtamasyz etý, astyqqa satyp alý baǵasyn belgileý jáne naryq qatysýshylaryn habardar etý, forvardtyq satyp alý tetigi aıasynda qarajattyń qaıtarylýyn qamtamasyz etý tapsyryldy. Indýstrııa jáne ınfra­qurylymdyq damý mınıstrligine «QTJ» UK» AQ-men birlesip, astyqty úzdiksiz tasymaldaý úshin jyljymaly qurammen qamtamasyz etý sharalaryn qabyldaý tapsyryldy.

Tutynýshylar quqy qalaı qorǵalýda?

Úkimettiń selektorlyq otyrysynda tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý máseleleri de qaraldy. Atqary­lyp jatqan jumystar týraly Saý­da jáne ıntegrasııa mınıstri B. Sul­ta­nov, «Atameken» UKP tóraǵasy A.Myrzah­metov baıandady. Joǵarǵy sottyń sýdıasy A.Túkıev pen Tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý koalısııasynyń tóraǵasy M.Ábenov túsinikteme berdi.

Saýda jáne ıntegrasııa mınıstri Baqyt Sultanov búgingi tańda Qazaq­standaǵy tutynýshylardyń sany 18,7 mln adamdy quraıtynyn, olar kún sa­ıyn 6 mln-nan asa taýarlar men qyz­met­terdi satyp alý tranzaksııalaryn (kas­salyq baqylaý apparatymen bólshek saý­dadaǵy operasııalar sany) júzege asyratynyn aıtty.

Bıyl qazaqstandyq tutynýshylar bólshek saýda jelisi arqyly 6,8 trln teńgege taýar satyp alyp, 4 trln teńgege qyzmetterdi tutynǵan. Olardyń ishinde saýdanyń negizgi úlesi tamaq ónimderine, dári-dármekterge, turmystyq zattarǵa, jyljymaly jáne jyljymaıtyn múlik operasııalaryna, demalys qyzmetterine tıesili.

– Tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaýdyń memlekettik júıesine 19 ortalyq jáne 17 jergilikti atqarýshy organ kiredi. Tizilimge sáıkes, memlekettik organdar kvazımemlekettik sektor sýbek­tilerimen birge jeke tulǵalarǵa bilim berý, densaýlyq saqtaý, veterınarııa, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýa­shy­lyq, baılanys jáne t.b. salalarda bar­lyǵy 574 qyzmet kórsetedi. Bul rette júıeniń birden-bir qatysýshysy tutyný­shynyń múddesine tolyq kóńil aýdar­m­aıdy. Sondyqtan tutynýshylar quqyǵyn qorǵaý deńgeıiniń tómendigi, burma­la­n­ǵan statıstıka jáne «qaıtala­natyn qatelermen jumys isteýge» degen qyzyǵýshylyqtyń joqtyǵy baıqalady, –  dedi B.Sultanov.

Atalǵan birqatar másele aǵym­daǵy jyldyń shildesinde «Tutyný­shy­lardyń quqyqtaryn qorǵaý týraly» zańǵa engizilgen túzetýler arqyly sheshi­letin bolady. Zańdy ázirleý bary­synda mınıstrlik aldyńǵy qatarly ha­lyqaralyq tájirıbeni zerttedi. Onyń tujy­rymdamalyq negizine EYDU elderi tıimdi paıdalanatyn tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý ınstıtýtynyń aralas modeli alyndy. Mysaly, Germanııa, Aýstrııa, Japonııa jáne Lıt­va­da memleket «aqyldy» basqarýdy júrgi­zedi, al buzylǵan quqyqtardy qalpy­na kelti­rýmen sotqa deıingi retteý ınstı­týt­ta­ry aınalysady. Sondaı-aq Ger­manııa, Reseı jáne Lıtvada Vedomstvo­ara­lyq keńester qyzmet atqarady, onda tuty­nýshylardyń quqyqtaryn qor­ǵaý­dyń problemaly máseleleri talqy­lanady. 

B.Sultanov atap ótkendeı, shaǵym­dardy qarastyrýdyń úsh satyly júıesi engizildi. Birinshi deńgeıde satýshy tutynýshynyń talabyn «qazir jáne osynda» qaǵıdaty boıynsha jeke ózi qaraýǵa mindetti. Sondaı-aq ózara kelisim bo­ıynsha eki jaqqa daýlardy sotqa deıingi retteý sýbektilerine júginý múmkindigi berilgen.  Tutynýshyǵa ekinshi deńgeıdi ótý mindetti talap emes, shaǵymdy ýáki­letti organǵa jiberý qajettiligi týraly sheshimdi onyń ózi qabyldaıdy. Sońǵy deńgeıde tutynýshynyń sotqa júginýi kózdelgen. 

– Bizdiń ortaq mindetimiz – satýshy men qyzmet kórsetýshiniń daýlardy bol­dyr­maýǵa, al olar týyndaǵan kezde birinshi deńgeıde sheshýge múddeli bolatyn jaǵdaılardy jasaý, – dedi B.Sul­tanov.

Máseleni Úkimet basshysy Asqar Ma­mın qorytyndylady. Premer-Mınıstr tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaýdyń qazaqstandyq júıesi «tuty­nýshy – qoǵamdyq birlestik – memleket» ózara is-qımyl jasaý baılanysy naqty qu­rylǵan sheteldik ozyq tájirıbeni eske­rýi tıis ekenin atap ótti. Bul rette azyq-túlik salasyna, medısınalyq qyzmet­terge, TKSh, farmasevtıkalyq taýar­larǵa, sondaı-aq týrızmge erekshe nazar aýdarý qajet.

– Sapasyna kepildik berýge bolatyn ónimderdi óndirýge, baqylaý maq­satyn­daǵy satyp alý mehanızmin paıda­lanýǵa, adal jarnama men marketıngke baǵyttalǵan saıasat júrgizý qajet, – dedi A.Mamın. 

Úkimet basshysy osy jyldyń sońy­na deıin tutynýshylardyń quqyq­taryn qorǵaý salasynda qoǵamdyq uıym­dar birlestigin qurýdy, sondaı-aq úki­mettik emes uıymdar bazasynda tutyný­shy­lar­dyń quqyqtaryn qorǵaý jónindegi ombýdsmen ınstıtýtyn engizý má­sele­sin pysyqtaýdy tapsyrdy. Ult­tyq ekonomıka, saýda jáne ádilet mı­nıstr­lik­terine normatıvtik-quqyq­tyq akti­ler jobalarynyń tutyný­shylar qu­qyq­taryn qorǵaý jónindegi retteýshilik áserine taldaý júrgizý tapsyryldy. Buǵan qosa osy aktilerdi ázir­leýge qoǵam­dyq keńesterdiń quramynda úkimettik emes uıymdardyń qatysýyn qamtamasyz etý kerek. 

Saýda mınıstrligine Ulttyq ekono­­mıka mınıstrligimen birle­sip, mem­lekettik organdardyń, jer­gilikti at­qarýshy organdar men kvazı­mem­le­ket­tik uıymdardyń tıimdilik kórset­kish­terine (KPI) tutynýshylar tarapy­nan qanaǵattaný jáne senim deńgeıin baǵalaýdy qosý tapsyryldy. «Ata­meken» UKP Erikti iskerlik táji­rıbe erejeleriniń jıyntyǵyn jáne tu­ty­ný­shylardyń múddeleri men quqyqtaryn eskeretin úlgilik sharttardy qabyldaý, sondaı-aq usynylatyn qyzmetter men taýarlardyń sapasyn jaqsartý úshin bıznesti yntalandyrý sharalaryn pysyqtaýy tıis.

Premer-Mınıstr 2020 jylǵy 1 qarashaǵa deıin Tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaýdyń birtutas júıesin qurý jónindegi is-sharalar josparyn ázirleýdi tapsyrdy.