Haıpokratııaǵa jol joq!
Alaıda oǵan qarap jatqan buqara joq, kimniń jazylýshysy kóp – soǵan sózi shyndyq, ýáji aqıqat dep senedi. О́kinishke qaraı, bul úrdiske sońǵy kezde ákim-qaralar da boı aldyrǵan. Muny blogerlerge aqparattyq nasıhat úshin qarjy bólýdi sánge aınaldyrǵan basshylardan baıqaýǵa bolady.
Áleýmettik jelidegi belsendi qoldanýshylardyń máselesine úńilmesten buryn teorııaǵa bir sát nazar salsaq. О́ıtkeni sózge tıek bolǵan belsendi qoldanýshylar túsinigine anyqtamany zertteýshiler áldeqashan berip qoıǵan. Bul jerde tek eskeretin bir jaıt bar. Ǵylymı negizdelgen «qoǵamdyq pikir kóshbasshylary» degen teńeý maqalaǵa arqaý bolǵan jandarǵa qatysty aıtylmasa kerek. Sońǵy ýaqytta belgili bir aýdıtorııasy qalyptasqan barlyq jeli qoldanýshysyn pikir kóshbasshysy deıtin bolypty. Munymen daýlasýǵa bolady. Sebebi kóshbasshy degenimiz belgili bir salada úzdik atanǵan maman, sarapshy bolýy kerek. Ol adamnyń óz salasyna qatysty pikiri joǵary baǵalanyp, nazarǵa alynýy zańdylyq.
Al endi kelip ár máselege qatysty oıyn ortaǵa sala beretin, belgili bir taqyrypqa turaqtamaǵan adamnyń pikiri qanshalyqty qundy degen saýal týatyny da túsinikti. Memlekettik organdar da keıbir daýly máselelerdi osy tásilmen sheshýdi jón kóredi. Oǵan bıýdjetten áleýmettik jelige dep bólingen qyrýar qarajatty mysalǵa keltirýge bolady.
Memlekettik satyp alýlar saıtyna kóz júgirtseńiz, jergilikti mekenderdiń jaǵymdy beınesin blogerler arqyly qalyptastyrý degen tapsyrystardy baıqaýǵa bolady. Máselen, Ulytaý aýdanynyń ishki saıasat bólimi aýdannyń ımıdjdik kontentin blogerlerdiń áleýmettik jelilerdegi paraqshalarynda ornalastyrý jónindegi qyzmetke 2 mln teńge bólgen. Al Almaty oblysynyń Din isteri basqarmasy aqparattyq-túsindirý jumystaryna 3 mln teńge qarajat usynsa, Almaty qalasynyń qoǵamdyq damý basqarmasy din salasyndaǵy aldyn alý jumystaryna blogerlerdi tartý úshin 10 714 285 teńge jumsaǵan.
Syrdarııa aýdandyq ishki saıasat bólimi de áleýmettik jelide blogerler arqyly aýdan týraly oń qoǵamdyq-saıası pikir qalyptastyrýǵa 1,3 mln teńge bólgen. Budan ózge blogerlerge arnalǵan press-týrlardan kóz súrinedi, bólingen qarajat ta áldeqaıda qomaqty. Sol aımaqqa kelgen qonaqtardyń úı ıesi jaıly tek jaǵymdy pikir jazatyny belgili.
Endi mundaǵy másele bul sharalardyń uıymdastyrylýy emes, blogerler qataryna engen belsendi qoldanýshylardyń sapasynda bolyp tur. Olardy kim, qandaı talaptarǵa súıene otyryp tańdaıtyny úlken másele. Al osyndaı sharalarǵa bólingen mıllıardtar qanshalyqty ózin aqtap jatyr? Eseptep, saralap jatqan memlekettik organ bar ma? Jelge ushqan aqshanyń suraýy kimnen? Jalpy, qoǵamnyń pikirin bir adamnyń sózimen qalyptastyrýǵa tyrysatyn uıymdardyń qyzmetine de jiti nazar aýdarý qajet sekildi. Jumys isteýdiń, naqty nátıjege jetýdiń ornyna, ony basshylyqqa ádemilep kórsetýden týyndaǵan suranys bolsa kerek bul.
El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev ta osy jalań haıp máselesin halyqqa jasaǵan Joldaýynda kóterdi emes pe? «Demokratııanyń basty jaýy – bilimsizdik pen popýlızm. Osyny esten shyǵarmaǵan jón. Azamattarymyz reformalarǵa qoldaý bildiredi dep senemin. Olar jańa saıası múmkindikterdiń arqasynda qoǵamda «haıpokratııanyń» beleń alýyna jol bermeıdi dep úmittenemin» degen edi Memleket basshysy óz sózinde. Áıtpese sapaly jasalǵan eńbekke jarnamanyń nemese nasıhattyń ne keregi bar. Bolmasa, óz isin blogerdiń bedelimen «bezendirý» kimge kerek? Urandatý men maqtangershilik dáýiri ótkeli qashan. Árıne bul sózben kópke topyraq shashýdan, ıa áleýmettik jelini qoldanbaıyq deýden aýlaqpyz. Memlekettik bıýdjetten bólingen qarajattyń ár tıynyna deıin suraý bolýy kerek degendi aıtpaqpyz.
Soıdy «soıyp saldy»
Jalpy, pandemııa kezinde Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń, burynǵy mınıstrdiń aqparattandyrý jumysyna bólgen qarajatynyń kólemi indetten sansyraǵan halyqqa «jyǵylǵanǵa judyryq» bolyp tıdi. Máseleniń basy sonda shyqqan edi. Halyqqa jol tartqan habarlamalar eldegi jaǵdaı turaqty, barlyǵy baqylaýda degen sarynda boldy. Al shyn máninde aýrýhanalarda oryn taba almaı, emdeletin dáriniń sońynda sabylǵan jurtty kórdik. Osy jaǵdaı-aq «ádemi beıne» qalyptastyrýǵa tyrysqandardyń jumysy nátıjeli bolmaıtynyn kórsetti emes pe?! О́tiriktiń quıryǵy bir-aq tutam ekenine taǵy kóz jetti jáne onyń zardabyn halyq bolyp tarttyq.
Álqıssa, blogerge búırek burý degen qasıet jańa mınıstr Alekseı Soıǵa da jat emes eken. Almatyda blogerlermen shaı ishken mınıstrdi synaǵandar az bolmady. Jýrnalısterdiń saýalyna jaýap berýge ýaqyt tappaı júrgen mınıstrdiń bul áreketi kópti renjitken syńaıly. Indetpen kúrestiń qalaı júrgizilip jatqanyn halyqqa BAQ arqyly egjeı-tegjeıli túsindirýdiń ornyna áleýmettik jelige kezdesý týraly bir habar men sýret iletin tańdaýly «pikir kóshbasshylaryn» jınaýdy jón kóripti. Bálkim, bul «halyq únine qulaq asatyn memleket» degen tujyrymdamaǵa saı qoǵam ókilderimen kezdesýdi bildire me eken? «Aýzy kúıgen úrlep ishedi» deýshi edi. Bul ótken basshylyqtyń qatelikteri eskerilmedi degendi bildirmese bolar. Jalpy, bul oqıǵa mınıstrlik úshin taǵy bir sabaq bolǵan shyǵar. О́ıtkeni halyq naqty is kórgisi keledi. Joǵalǵan senimdi qaıta qalyptastyrý – mınıstr Soıdyń arqalaǵan mindeti. Al mınıstrlik aldaǵy ýaqytta mundaı ımıdjdik sharalardyń vedomstvonyń bedeline qarama-qaıshy áser etip jatqanyn da eskerer dep oılaımyz.
PR salasynyń mamany Aqsulý Sanǵalı mundaı qarajatty, ýaqytty, uıymdastyrýdy talap etetin tańǵy astyń ornyna sol resýrstardy qoldana otyryp, basqa tıimdi jobalardy qolǵa alýǵa bolatynyn alǵa tartty. Onyń aıtýynsha, qazir qoǵamdyq pikirdi qalyptastyrýda áleýmettik jelilerdiń orny asa mańyzdy. «Maman retinde belgili bir uıymnyń, kompanııanyń, taýardyń ne adamnyń pıarymen aınalysamyn. Qazir barlyǵymyz áleýmettik jelide kóp otyramyz. Sol sebepti de blogerlermen jıi jumys isteımin. Blogerge tapsyrys jasaǵan kezde biz bul nárseni jasyrmaımyz. Tipti munyń jarnama ekenin ashyq aıtyp, aýdıtorııasymen ashyq sóılesetin jeli qoldanýshylary da bar. Ol óziniń sheberligine baılanysty. Keıbir máselege qatysty jeke oıy sáıkes kelmeıtinder birden bas tartyp jatady, kerisinshe pikiri sáıkes keletinder de óz erkimen ún qosyp turady. Bylaı qaraǵanda ol kisilerdiń jeke akkaýnty bolǵandyqtan mynany jaz dep talap ta qoıa almaısyń», deıdi A.Sanǵalı.
Árıne, demokratııalyq qoǵamda bireýdi shekteýge haqymyz joq. Alaıda mıllıondaǵan aýdıtorııaǵa aqparat taratatyn adamnyń jaýapkershiligin, qoǵamdaǵy rólin kim anyqtaıdy? Tehnologııanyń damýymen osyndaı máselelerdiń týyndaıtyny taǵy bar. Munyń barlyǵy adamzatqa tańsyq. Zańdy ne moraldyq turǵydan áli rettelmegen tustary kóp. Sol sebepti de joǵarydaǵydaı máseleler týyndap jatady. PR maman jumysta, eń aldymen, blogerlerdiń aýdıtorııasyna mán beriletinin aıtady. Keıbir qoldanýshylar áleýmettik jelide oqyrmandaryn bot arqyly kóbeıtip alady, olardyń aýdıtorııasy – sany bar, sapasy joq. Blogerge qoıylatyn basty talap – oqyrmandarynyń belsendi bolýy. Tapsyrys alǵysy keletin bloger jazylýshylaryn túrli tásilmen qyzyqtyryp otyrýǵa tyrysady. Osylaısha áleýmettik jelide sońǵy kezde aqsha taratý tanymal bolyp keledi. Kóp aýdıtorııasy bar adamdardyń lotereıa oınatýy, túrli alaıaqtyq áreketi de úlken taqyrypty qaýzaýǵa sebep. Odan bólek qoǵamda quqyq qorǵaý organynyń sharasynan emes, «blogerdiń» bopsasynan qorqatyn basshylardyń baryn jaqynda Túrkistan oblysynda ustalǵan alaıaq «blogerler» kórsetti. Dál osylaı tehnologııanyń tylsymyn túsingender bilgenin jasap júre bere me?
Búgingi áńgimege arqaý bolǵan azamattyq pozısııasy joq, siltegen taqyrypqa qalam terbeıtin, jeke bir tulǵanyń múddesin joǵary qoıatyn ne shalys ketken basshyny aqtaýǵa keletin «advokat» blogerler taqyryby budan da tereń. Bul máseleniń bir ushy qoǵam bolyp joıýǵa tyrysyp júrgen jemqorlyqqa da kelip tıedi. Kez kelgenniń qolshoqparyna aınalmaı, blogerlik kásibin adal atqaryp, salmaqty oı men tushymdy pikir aıta biletin, halyqtyń muń-muqtajyn óziniń jeke múddesinen joǵary qoıatyndardyń qatary kóbeıse deımiz.
Sonymen biz bloger dep atap júrgen jeli qoldanýshylarynyń basy nege únemi daýdan arylmaıtynyn saralap kórdik. Júz myńdaǵan adamdy aýzyna qaratqan olardyń qoǵamdaǵy bedeli kúnnen kúnge túsip kele jatqandaı kórinedi. Jarııalaǵan habarynan «tapsyrystyń ıisin» nemese ózge bireýdiń múddesin qorǵaý nıetin ońaı ańǵarýǵa da bolady. Ol úshin kóripkel bolýdyń qajeti joq. Áleýmettik jeliniń keremeti de osy – barlyǵy ashyq, kóz aldyńda. Qoldanýshylar qaldyrǵan pikirlerdi oqyp-aq qoǵamnyń kóńil kúıin, avtorǵa degen qarym-qatynasyn birden ańǵarýǵa bolady. Bir saryndy posttardyń bir ýaqytta top ete qalatyny taǵy bar. Bylaı qyraǵy oqyrmanǵa bul birden baıqalady. Osy sekildi ózge de mysaldar oqyrmannyń senimine selkeý túsiredi. Áleýmettik jeliniń áýenine tóńkerilgen qaýymnyń kóńil saraıyn ashar qundy aqpar kóp bolsa, qoǵam túzý joldan taımaıdy.
