«Biz qalaıtyn bolashaq. Bizge qajet BUU: mýltılateralızmge ujymdyq adaldyǵymyzdy naqtylaý» (Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń BUU Bas Assambleıasy 75 sessııasynyń jalpysaıası debattarynda sóılegen sózi)

Onyń ishinde eń bastysy – COVID-19 pandemııasy. Bul indet ja­handyq ekonomıkaǵa orasan zor zııanyn tıgizdi jáne sonyń aýyrtpalyǵynan álem halqy zardap shegýde.

Adamzat tarıhyndaǵy osyndaı náýbetke qarsy turyp, biz­di aýyr indetten qorǵaý úshin al­ǵy shep­te bolǵan dárigerlerge bar­sha otan­dastarymnyń atynan shy­­na­ıy rızashylyǵymdy bildi­remin.

Álemdegi qazirgi tótenshe jaǵ­daı densaýlyq saqtaý júıesi­niń buzylýyna, sondaı-aq gýma­nı­tarlyq jáne áleýmettik-eko­no­mıkalyq kúızeliske alyp keldi. Bul – bizdiń beriktigimiz úshin zor synaq. COVID-19 biz­diń ji­bergen qatelikterimiz ben aǵat­tyqtarymyzdy anyq kór­setti.

Daǵdarysqa qarsy kúres bary­synda halyqaralyq yntymaq­tastyqqa keri áser etken saý­da proteksıonızmi men saıası ult­shyldyqtyń artqanyn, sondaı-aq «jahandyq toqyraýdyń» kúsheıe túskenin baıqadyq.

Búginde búkil álem aýmaly-tók­peli oqıǵalardyń jańa tol­qy­nynyń aldynda tur. Onyń saldary óte aýyr bolýy múm­kin. О́zara senimniń jetispeýi, halyq­aralyq básekelestiktegi túsinis­peýshilik, saýda soǵystary men sank­sııalar or­nyqty damýdyń kele­shegine nuqsan keltirip, mıl­lıardtaǵan adamnyń jarqyn álemge degen úmitin úzdi.

Qyrǵıqabaq soǵystan keıin qarapaıym adamnyń múddesin kóz­deıtin shyn mánindegi halyq­aralyq júıe quratyn keremet múm­kindikti paıdalana alma­dyq. Muny moıyndaýymyz kerek. Bo­lashaq urpaqtyń taǵdyry birin­­shi kezekte bizdiń, ıaǵnı mem­­le­­ket basshylarynyń osy jaǵdaı­dyń týyndaý sebebin qalaı túsi­nýimizge baılanysty bolyp otyr.

«Jańa álem» paradıgmasyn qurýǵa baılanysty ortaq adam­gershilik paryzdy atqarý máse­lesin oılanýymyz qajet.  Qazirgi tańda adamzat úshin mańyzdy tarıhı ózgeris jasaıtyn kez keldi dep sanaımyn.

BUU-nyń qurylýynan júz jyl buryn dúnıege kelgen qazaq­tyń uly aqyny, fılosof Abaı Qunanbaıuly tabysty jahan­dyq yntymaqtastyqqa qatys­ty «Adamzatqa ne kerek: súımek, sezbek, keıimek, qareket qyl­maq, júgirmek, aqylmen oılap sóı­le­mek» degen óziniń formýlasyn usynǵan bolatyn. Aqynnyń bul oı-pikirin «ózara úılesimge qol jetkizý úshin adamzatqa súıis­pen­shilik, raqymshylyq, batyl áre­ketter jáne baıyptylyq kerek» dep túsinýge bolady.

Bul rette qazirgi syn-qaterlerge ujym bolyp toıtarys berýge qatysty birqatar oı-pikirimdi ortaǵa salýǵa ruqsat etińizder.  

Qurmetti Tóraǵa!

Koronavırýs indeti jappaı tarala bastaǵannan keıin BUU-nyń túrli qorlary men baǵdarlamalary daǵdarysqa qarsy turý úshin dereý jumyldyryldy.

Alaıda halyqaralyq qoǵamdastyq atalǵan baǵytta budan da kóp shara qabyldaýy kerek.

Birinshiden, densaýlyq saqtaý isi­niń qýatty jahandyq júıesin qurý maq­satynda damyǵan elder men BUU agenttik­teriniń ýaqtyly jáne úılesimdi qoldaýy arqyly damýshy elderdiń medısınalyq mekemelerindegi ulttyq ınstıtýttardy jańǵyrtýǵa basymdyq berý qajet.

Ekinshiden, COVID-19 indetine qarsy vaksına ázirleý máselesin saıasılandyrýǵa jol bermeý kerek. Atalǵan mańyzdy máselede ınvestısııa jáne saýda jónindegi jan-jaqty halyqaralyq kelisimge qol jetkizý qajet. Bul jahandyq deńgeıdegi vaksına óndirisine jáne ony jetkizý barysynda  logıstıkalyq tasymaldyń tıimdiligine septigin tıgizedi.

Úshinshiden, Dúnıejúzilik densaý­lyq saqtaý uıymynyń, sondaı-aq pan­­demııanyń aldyn alý jáne oǵan qarsy kúres salasynda jekelegen mem­leket­terdiń áleýetin arttyrý maqsatynda Ha­lyqaralyq medısınalyq-sanıtarlyq erejelerdi qaıta qaraý qajettigi týyndaýy múmkin.

Tórtinshiden, biz BUU aıasynda Aýrý­lar men bıologııalyq qaýipsizdikti baqy­laý jónindegi óńirlik ortalyqtar jelisin qurý ıdeıasyn muqııat zertteýdi usynamyz. Qazaqstan mundaı ortalyqtyń birin óz aýmaǵynda ornalastyrýǵa daıyn.

Sońǵy ári asa mańyzdy másele: álemdi jaýlaǵan jahandyq pandemııaǵa baılanysty bıologııalyq qarýdy baqylaý júıesin ázirleý jáne  iske qosý máselesi burynǵydan da ózekti bolyp otyr.

Qazaqstan BUU Qaýipsizdik Keńesiniń aldynda esep beretin arnaıy kópjaqty organ – Bıologııalyq qaýipsizdik jónindegi halyqaralyq agenttik qurýdy usynady. Bul organnyń qyzmeti Bakterıologııalyq (bıologııalyq) jáne ýly qarýdyń mol qoryn daıyndaýǵa, óndirýge tyıym salý jáne olardy joıý týraly 1972 jylǵy konvensııaǵa negizdeledi.

Qurmetti delegattar!

Jahandyq ekonomıkany qalpyna keltirý úshin kelisilgen sharalardy shuǵyl qabyldaý  qajet.

Men Bas hatshynyń álemdik ekono­mıkanyń 10%-yn quraıtyn yntalandyrý jónindegi sharalar toptamasyn júzege asyrý qajet degen  úndeýine qosylamyn. Sonymen qatar onyń pandemııaǵa qarsy kúres barshaǵa birdeı jáne mol múmkindik jasaýǵa baǵyttalǵan Jańa ǵalamdyq kelisimge negizdelýi kerek degen pikirin qoldaımyn.

Eń kedeı elderdiń qaryzdaryn tóleýin toqtatý jónindegi sharalar álemdik naryqtaǵy teris faktorlardy azaıtýǵa jáne túsiniksizdikti tómendetýge yqpal etedi dep esepteımiz. «Ulttyq densaýlyq saqtaý isine ınvestısııa salǵandardyń qaryzdaryn jeńildetý» formýlasyna sáıkes Halyqaralyq qarjy mekemeleri óz jumystaryna ınnovasııalyq sheshimderdi belsendi engizýi kerek.

Jahandyq damýdy qarjylandyrý jóninde aldaǵy ýaqytta ótetin joǵary deńgeıdegi kezdesýde naqty ári mańyzdy sharalar qabyldanady dep úmittenemin.

Teńizge shyǵatyn joly joq damýshy elder (TShJDE) saýda-sattyqqa jáne kólik-logıstıkalyq keshenge zor zııanyn tıgizgen COVID-19 indetinen aýyr zardap shekti.

Osy damýshy elder tobynyń qazirgi tóraǵasy retinde Qazaqstan Vena is-qımyldar baǵdarlamasyn júzege asyrýdy jandandyrý úshin BUU-nyń Jol kartasyn qabyldaýdy usyndy.

Azamattarymyz 2030 jylǵa deıingi ornyqty damýdyń kún tártibi sheńberinde qol jetkizgen  naqty nátıjelerden zor úmit kútedi.

Ornyqty damýdyń maqsattaryna qol jetkizý jónindegi is-qımyldardyń onjyl­dyǵy aıasynda atqarylatyn birlesken is-áreketterdiń burynǵy qarqynyn qaı­ta qalpyna keltirý úshin jedel ári úıle­simdi jumys júrgizý qajet. Bul bizdiń urpaǵymyz úshin aldaǵy eń mańyzdy onjyldyq bolyp tabylady.

Basty maqsatqa, ıaǵnı álemdegi ash­tyq­ty tolyq joıýǵa qol jetkizýimiz kerek.

Osyǵan baılanysty biz 2021 jyly Azyq-túlik júıeleri jóninde sammıt ótkizýdiń mańyzdylyǵyn atap ótemiz.

Qazaqstannyń bastamasymen qurylǵan Azyq-túlik qaýipsizdigi jónindegi Islam uıymy  azyq-túlik qorlaryn qurý arqyly aýqymdy halyqaralyq gýmanıtarlyq naýqanǵa óz úlesin qosýǵa daıyn.

Biz birde-bir adamdy, ásirese daǵda­rystyń taýqymetin tartqan áıelderdi, jas­tardy, balalardy, qarttardy, múge­dek­terdi qoldaýsyz jáne kómeksiz qal­dyrmaý jónindegi mindetimizdi naqty­laýǵa tıispiz.

«Urpaqtyń azyp-tozýyna alyp keletin  apatty» boldyrmaý úshin bilim berý júıe­si tarıhyndaǵy eń úlken toqyraýǵa jol bermeýimiz kerek.

Qazirgi zamandaǵy ózekti máselelerdi tıimdi sheshýge azamattyq qoǵam men je­ke sektordyń belsendi atsalysýy óte ma­ńyz­dy.

Bıyl volonterlik qozǵalystyń búkil álem halqynyń yntymaqtastyǵyna serpin bergenine kýá boldyq.

Eriktilerdiń aıryqsha róliniń belgisi retinde BUU-ǵa Damý maqsatynda volon­ter­lerdi jumyldyrýdyń halyqaralyq jylyn jarııalaýdy usynamyn. Bıyl Qazaqstanda Volonter jyly dep jarııalandy.

Qurmetti  Tóraǵa!

Pandemııa saldarynan biz taǵy da eki úlken syn-qatermen betpe-bet kelip otyrmyz.

Birinshisi – ıadrolyq qarýdy taratpaý jáne qarýsyzdaný daǵdarysy.

Búginde Qazaqstan óz erkimen ıadrolyq arsenalynan bas tartqan jáne álemdegi eń iri atom synaq polıgonyn japqan memle­ket re­t­inde barsha álemge úlgi bolyp otyr. Osy­laısha, beıbitshilik máselesine asa ja­ýap­kershilikpen qaraıtyn el ekenin tanytty.

Alaıda ıadrolyq qarýdy taratpaý rejimi tolyq iske aspaǵandyqtan, onyń qaýpi seıilgen joq.

Osy oraıda, barlyq múshe memleket­ter adamzatty ıadrolyq apattan qutqarýǵa baǵyttalǵan qajetti ári kezek kúttirmes bar­lyq sharany qabyldaý týraly Qazaq­stannyń ıadrolyq derjava sanalatyn elderge joldaǵan úndeýin qoldaıdy dep úmittenemin.

Sondyqtan biz BUU-nyń tıisti ınstı­týt­tarynyń, sonyń ishinde Iаdrolyq synaq­tarǵa jappaı tyıym salý týraly shart uıymynyń belsendi rólin joǵary baǵalaımyz.

Bul rette, ıadrolyq qarýy joq árbir mem­leketke qaýipsizdiktiń zańdy turǵydan mindetti keri kepildikteri berilýi tıis dep sanaımyz. Biz «ıadrolyq bestiktiń» barlyq memleketterin Iаdrolyq qarýdan taza aımaqtar týraly sharttyń tıisti hattamalaryn, sonyń ishinde Semeı shartyn ratıfıkasııalaýǵa shaqyramyz.

Klımattyń ózgerýi – bizdiń órkenıe­timizge qater tóndirip otyrǵan taǵy bir ekzıstensıaldy daǵdarys. Bul másele qaýip tóndirip qana qoımaıdy, sonymen qatar basqa qaterler úshin «qozǵaýshy kúsh» qyzmetin de atqarady.

Adamzat balasy bul jahandyq syn-qaterge tótep berýge áli de qaýqarsyz. Degenmen, koronavırýs indetinen keıingi qaıta qalpyna keltirý kezeńinde qorshaǵan ortany qorǵaý taqyrybyn halyqaralyq kún tártibiniń basty máselesi retinde kóterý múmkindigine ıe bolyp otyrmyz. Biz BUU-nyń klımatty jaqsartýdyń alty oń qadamy atty jospary aıasynda kúsh biriktirýge mindettimiz.

Qazaqstan úshin ekologııa máseleleri óte ózekti. Aral teńiziniń apatty jaǵdaıy men Semeı polıgonynyń qasireti, muzdyqtardyń jyldam erýi jáne shóleıt jerlerdiń kóbeıýi bizdiń elimiz ben Ortalyq Azııa óńirine ǵana emes, barsha álemge qaýip tóndirip otyr.

Qazba otynyna asa qatty táýeldi bolyp otyrǵanymyzǵa, sondaı-aq klımat jónindegi Parıj kelisimindegi maq­sattarǵa qol jetkizýdiń uzaqqa sozylýy­na qaramastan, elimiz kómirteginsiz ekonomıkany damytýǵa qoldaý kórsete beredi. 

Biz ekonomıkany jáne kásiporyndardy jańǵyrtý esebinen 2030 jylǵa qaraı parnıktik gazdardyń qaldyqtaryn 15%-ǵa azaıtamyz.

Buǵan qosa aldaǵy bes jyl ishinde eli­mizde eki mıllıardtan astam aǵash kó­shetin otyrǵyzýdy josparlap otyrmyz.

Mundaı jahandyq syn-qaterlerdi eńserý úshin biz BUU-ǵa múshe memleketter arasyndaǵy ózara senimdi qaıta qalpyna keltirýge jáne kópjaqty ınstıtýttardy birtindep kúsheıtýge tıispiz.

Búginde memleketterdiń bir­-birine degen senimi joǵalyp barady. Bul halyq­aralyq qatynastardyń damýyna keri áserin tıgizedi.

BUU Jarǵysynyń negizgi maqsattary men qaǵıdattaryna beıildilik tanytý – bizdiń ortaq moraldyq mindetimiz. 

Senimdi nyǵaıtý sharalaryna sura­nys­tyń artyp kele jatqanyn eskere otyryp, Qazaqstan Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes­ti osy strategııalyq mańyzdy aımaq­tyń qaýipsizdigi men ony damytýdyń tolyq­qandy uıymyna aınaldyrýǵa nıetti.

Álemdik qaýymdastyq tózimdilik, ózara tú­sinistik jáne mádenı alýantúrlilik ıdeo­lo­gııasyn tabandylyqpen ilgeriletýge tıis dep sanaımyz. Bul – jek kórý jáne tó­­zim­­sizdikke qarsy tıimdi is-qımyldyń kil­ti.

Biz taǵy bir jahandyq qaterge – halyq­aralyq terrorızmge qarsy turý úshin úlken alıans qurý qajettigine taǵy da nazar aýdaramyz. Barlyq memleketti Terrorızmnen ada álemge qol jetkizý tártibi kodeksine qosy­lýǵa shaqyramyz.

Qazaqstan – óz eliniń áıelderi men balalaryn soǵys alańyna aınalǵan Sırııa men Iraktan alyp shyqqan alǵashqy mem­le­ketterdiń biri. Mundaı sheshim qabyl­daý ońaı bolǵan joq, biraq asa qajet edi.

BUU pandemııa saldaryn eńserý, ekonomıkany qaıta qalpyna keltirý jáne jahandyq basqarýdy jaqsartý jónindegi halyqaralyq sharalardy úılestirýge tıis degen berik ustanymdamyz.

Osy rette, BUU-nyń árbir agenttigi álem aldynda turǵan mindetterge baılanysty óziniń tıimdiligi men qajettiligin dáleldeýge tıis.

BUU-nyń bolashaǵy úshin budan tıimdi ári fýnksıonaldy úlgi qalyptastyrýdan basqa jol joq dep sanaımyz.

Birikken Ulttar Uıymyna aıtylatyn syn negizinen ádiletsiz. Búginde Uıym­nyń atqaryp otyrǵan qyzmeti múshe mem­leketterdiń oǵan bergen saıası erkindigimen para-par.

Qurmetti Joǵary mártebeli myrzalar!

Atalǵan úsh daǵdarystyń árqaısysy ár­túrli bolǵanymen, onyń barlyǵy mem­lekettik basqarý júıelerindegi naqty máse­lelerdiń saldary bolyp tabylady. Halyq­aralyq tıimdi sharalardy jáne ult­tyq deńgeıdegi qýatty kúsh-jigerdi úı­les­tirý arqyly ǵana adamdardyń boıyn­daǵy úmit otyn jaǵyp, shyn máninde ádi­letti ári jahandyq álemge qol jetkizýge bolady.

Qazaqstan ekonomıkalyq jaǵynan qýatty, demokratııalyq turǵydan damyǵan jáne árbir azamattyń qajettiligin qana­ǵat­tandyrýǵa mán beretin, «halyq únine qulaq asatyn memleket» qurýǵa nıetti.

Osyǵan oraı biz barsha halqymyzdyń múddesine sáıkes damýǵa tyń serpin be­re­tin saıası jáne ekonomıkalyq turǵydan aýqymdy reformalardy iske asyra bas­tadyq.

Biz jala jabýdy qylmystyq is aıasynan shyǵaryp, saıası partııalar men beıbit sherý jóninde jańa zańdar qabyldadyq.О́mir súrýge jáne adamnyń qadir-qasıe­tine degen irgeli quqyqty júzege asyrý maq­satynda О́lim jazasynan bas tartý­ǵa baǵyttalǵan azamattyq jáne saıası quqyq­tar týraly halyqaralyq paktiniń ekinshi fakýltatıvti hattamasyna qosylý jóninde sheshim qabyldadyq.

Kelesi mańyzdy basymdyq – áıelder men jastardyń teń múmkindikterin qamtamasyz etý jáne balalardy qorǵaý máselesi. Biz Genderlik teńsizdik ındeksiniń kórsetkishin eki esege tómendetip, áıelder men jastar úshin partııalardyń saılaý tizimderine mindetti 30% kvotany engizdik.

Pandemııa kezinde tabysynan ýaqytsha aıyrylǵan 4,5 mıllıon azamatymyzǵa aıtarlyqtaı kómek kórsetildi. Bul maq­satqa 1,1 mıllıard dollar qarjy bólindi. Bir mıllıonnan astam adamǵa azyq-túlik jáne turmystyq zattar berildi. Mu­nyń bári – bizdiń aımaqta buryn-sońdy bol­ma­ǵan sharalar.

Aımaqtyq yntymaqtastyq máselesin árdaıym basty nazarda ustaımyz. Qazir­gi ýaqytta aımaqtaǵy elderdiń túrli sala­lardaǵy ózara is-qımyldy edáýir keńeıtýine baılanysty Ortalyq Azııa qarqyndy damyp keledi.

О́rkendegen, qýatty jáne birtutas Orta­lyq Azııa óńirlik jáne jahandyq tarap­tardyń múddelerine saı keledi dep senemin.

О́ńirlik turaqtylyqqa keletin bol­saq, transshekaralyq sý resýrstaryn utymdy paıdalanýdyń mańyzy erekshe. Osyǵan baılanysty biz О́ńirlik sý jáne energetıkalyq konsorsıým qurýdy usynamyz.

Ortalyq Azııany damytý baǵytyndaǵy kún tártibin úılestirý úshin biz Almaty qalasyndaǵy Ornyqty damý maqsattary jónindegi BUU-nyń óńirlik ortalyǵyn ınstıtýtqa aınaldyrýǵa nıettimiz.

Qurmetti Tóraǵa!

Kez kelgen daǵdarys jańa múmkin­dik­terge jol ashatynyn árdaıym este saqtaǵan jón. Mundaı múmkindikterdi tıimdi paıdalana otyryp, biz barynsha úıle­simdi, ádiletti ári ınklıýzıvti álem qura alamyz.

Jahandyq máselelerdi sheshýde alǵy­sharttarǵa mán bere otyryp, ǵalamnyń shekteýli resýrstaryn muqııat saqtaý úshin aldyn alý sharalaryn belsendi túrde ilgeriletý mańyzdy.

Bizdiń barlyq kúsh-jigerimiz «Barlyǵy adam úshin» degen moraldy ustanymǵa baǵyttalýǵa tıis.

Qazaqstan barlyq ultty jarqyn ári baqytty bolashaqqa bastaıtyn BUU-nyń turaqty múshesi bolyp qala beredi.

Nazarlaryńyzǵa rahmet.