Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń byltyr taratqan aqparatyna súıensek, álemde árbir 160 balanyń bireýi aýtıstik spektrdiń buzylýynan (ASB) zardap shegedi. Sondaı-aq atalǵan máselege qatysty derekter keltirilgen halyqaralyq uıymnyń málimetinde: «Dúnıejúzinde ASB-men aýyratyn adamdar stıgmatızasııa men dıskrımınasııaǵa, adam quqyqtarynyń buzylýyna jıi ushyraıdy, olar qyzmetter men qoldaýǵa qol jetkize bermeıdi», delingen. Inklıýzıvti bilim berý ortalyǵynyń mamany, balalar psıhology Maksım Isakov 2019 jyly «turantimes.kz» portalyna bergen suhbatynda Qazaqstandaǵy ASB belgisi bar balalardyń sany 30 myńnan asatynyn aıtqan. Biz osynshama balanyń qalaı ómir súrip, qandaı bilim alyp júrgenin bilemiz be? Qazaqstan – quqyqtyq memleket. Biraq tym bolmasa qanshama myń balanyń erekshe qajettiligine qaraı adam quqyǵy shektelmeı otyr dep aıta alamyz ba? Bárinen buryn qoǵam qatarǵa qosqysy kele bermeıtin balalardy óz ortasyna qaıta beıimdep jiberý úshin ne istep jatyrmyz? Aldyńǵy eki salmaqty suraqqa ázirge naqty jaýap joq. Alaıda úshinshisine ǵalymtaný baǵytyndaǵy jobamyzdyń kezekti keıipkeri óz isimen jaýap berip júr.
Anar Sandyǵulova mektepti bitirgen soń «Bolashaq» baǵdarlamasymen Irlandııanyń zertteý baǵytyndaǵy «University College Dublin» ulttyq ýnıversıtetine bakalavrıatqa oqýǵa tústi. Ol dál osy oqý ornynda «Kompıýterlik ǵylym» mamandyǵy boıynsha bakalavrıattan keıin magıstratýrany jáne doktorantýrany támamdady. Qazirgi tańda Nazarbaev ýnıversıtetiniń «Robototehnıka jáne mehatronıka kafedrasynda assıstent-professor (oqytýshy) bolyp qyzmet etedi. Osy qyzmetinde bir top stýdentterimen birge robottyń kómegimen ASB bar balalardy emdeýdiń joldaryn zertteýmen aınalysady.
– Nazarbaev ýnıversıtetiniń stýdentter komandasy ǵylymı jetekshiligimmen aýtıstik spektrdiń aýrýlary bar balalardy emdeýde adam tárizdi (gýmanoıdty) robottardy paıdalanýdy zertteıdi. Robot terapııanyń sessııalary kezinde deldal nemese baǵyttaýshy retinde qyzmet atqarady. Iаǵnı robot terapevterge balanyń nazaryn aýdarýǵa kómektesedi, óıtkeni balalar robotqa qatty qumar. Ǵalymdar eki jyl boıy Balalardy ońaltý ulttyq ortalyǵynyń bazasyndaǵy zertteýler arqyly ASB bar balalarǵa arnalǵan terapııada robottardy qoldanýdyń tıimdiligin tekserdi. Osylaısha olar robottyń qatysýymen oryndalatyn terapııanyń ádisin ázirledi. Atalǵan terapııada balalar ata-analarymen birge robotpen kúnine 15 mınýttan 10 ret kezdesedi. Sondaı sátte robot balany oqý oıyndaryna tartady, ertegiler aıtady, balalar ánderine bıleıdi jáne án aıtady. Mundaı terapııanyń maqsaty – oń emosıonaldy jaǵdaıǵa qol jetkizý, sodan keıin balany oıyn barysynda úıretý. Stýdentterimizben júrgizilgen zertteýlerge 36 bala men olardyń ata-analary qatysty. Olar robot týraly oń pikir bildirdi. Keıbir balalarda aıtarlyqtaı jaqsy nátıje baıqaldy: robotqa «taǵy», «tık-tak», «kóriskenshe», «Nao» (robottyń aty) sekildi ómirindegi alǵashqy sózderdi aıtty. Endi bir balalar birinshi ret ata-analarymen jáne basqa eresektermen baılanys ornata bastady. Mundaı nátıjeler bizdi odan saıyn shabyttandyrdy, – deıdi keıipkerimiz.
Anardyń aıtýynsha, onyń komandasy robot áreketi men oıyndarynyń úlken qoryn (kitaphanasyn) eki tilde ázirleýmen jáne ony baǵdarlamalaýmen qatar, Mashınalyq oqytý algorıtmderin paıdalana otyryp kásibı stýdııada jazylǵan nusqaýlardyń qazaq jáne orys tilderindegi jınaǵyn (sıntezin) ázirledi. Sondaı-aq ata-analardyń kelisimimen ornatylǵan beınekamera terapııa kezinde balanyń derekterin óńdeıdi jáne Mashınalyq oqytý kómegimen terapııa kezinde balanyń jumysqa qatysý belsendiliginiń statıstıkasyn beredi. Qazir komanda ata-analar men dárigerler derekterdi taldaý arqyly balalardyń belsendilik, jumysqa qushtarlyq dınamıkasyn boljaı alatyn qosymshany jasap jatyr.
Biz «meıirimdi robot» kómegimen jumys istep kórgen terapevt mamandy da sózge tarttyq. Balalardy ońaltý ulttyq ortalyǵynyń mamany, terapevt Ǵalııa Ábilqasymqyzy:
– Jalpy, pedagogıka salasyndaǵy 18 jyldyq, sonyń ishinde arnaýly pedagogıkadaǵy 10 jylǵa jýyq eńbek ótilimde alǵash ret robottyń kómegimen jumys istep kórdim. Anar Sandyǵulovanyń komandasy jasaǵan robotty ASB bar balalarmen korreksııalyq jumysymda qoldandym. Jalpy, ASB dıagnozy qoıylǵan balalardyń adammen qarym-qatynasqa túsýi tym qıyn. Al siz ózińizben qarym-qatynasqa túse almaıtyn, qarapaıym sizge kózin toqtatyp qaraı almaıtyn adammen qandaı da bir nátıjeli jumys isteı alasyz ba? Árıne, joq. Robot-kómekshiniń men baǵalaıtyn basty ereksheligi – kózi bir orynda toqtamaıtyn ASB bar balalardyń kózge túsý, kózge qaraý daǵdysyn qalyptastyra alǵanynda. Bul – biz úshin óte úlken jetistik. Sonyń nátıjesinde balalar jattyǵýlar jasap, robottyń «otyr», «tur» degen sekildi nusqaýlaryn oryndap, tipti bıleı alatyn deńgeıge jetti. Al sondaı deńgeıge jetken balalardyń ata-analary jańa terapııa ádisine, jalpy jańasha jumysqa alǵys aıtty, – dedi.
Álemde robottyń balalarǵa, olardyń jan-jaqty damýyna yqpal ete alatynyn jáne paıdasyn tıgizetinin túsindirýge tyrysatyn birneshe zertteý toby bar. Biraq áli de balalardyń qatysýymen klınıkalyq zertteýler júrgizilgen joq. Keıipkerimizdiń komandasy Qazaqstanda júrgizilip otyrǵan osyndaı alǵashqy zertteýlerdiń nátıjesinde dárigerler men terapevterdiń jumysyn ártaraptandyrýǵa, sondaı-aq erekshe perzentteri bar ata-analardyń ynta-jigeri arqasynda ASB bar balalardyń ómirin jaqsartýǵa kómektesetin jańa dúnıeler jasalatynyna senedi.
