Ǵylym • 24 Qyrkúıek, 2020

Meıirimdi robot

890 ret
kórsetildi
6 mın
oqý úshin

Kezekti keıipkerimizben alǵash tanysqanymyzda «Meıirimdi robot» degen sóz kókeıge keldi. «Jasandy robottyń da meıirimdisi bolýshy ma edi?» dersiz. Robotty júregi meıirimge toly jan jasasa, qaıyrymdy dúnıege aınalady eken. Ǵalym Anar sandyǵulova aýtıstik spektrdiń buzylýy bar balalarmen korreksııalyq jumys isteıtin robot jasap shyǵarǵan. Muny is-tájirıbede qoldanyp, laıyqty nátıje kórsetip te úlgerdi.

Meıirimdi robot

Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıy­mynyń byltyr taratqan aqparatyna súıensek, álemde árbir 160 balanyń bireýi aýtıstik spektrdiń buzylýynan (ASB) zardap shegedi. Sondaı-aq atalǵan máselege qatysty derekter keltirilgen halyqaralyq uıymnyń málimetinde: «Dúnıejúzinde ASB-men aýyratyn adamdar stıgmatızasııa men dıskrımınasııaǵa, adam quqyqtarynyń buzylýyna jıi ushyraıdy, olar qyzmetter men qoldaýǵa qol jetkize bermeıdi», delingen. Inklıý­zıvti bilim berý ortalyǵynyń mamany, balalar psıhology Maksım Isakov 2019 jyly «turantimes.kz» portalyna bergen suhbatynda Qazaqstandaǵy ASB belgisi bar balalardyń sany 30 myńnan asatynyn aıtqan. Biz osynshama balanyń qalaı ómir súrip, qandaı bilim alyp júrgenin bilemiz be? Qazaqstan – quqyqtyq memleket. Biraq tym bolmasa qanshama myń balanyń erekshe qajettiligine qaraı adam quqyǵy shektelmeı otyr dep aıta alamyz ba? Bárinen buryn qoǵam qatarǵa qosqysy kele bermeıtin balalardy óz ortasyna qaıta beıimdep jiberý úshin ne istep jatyrmyz? Aldyńǵy eki salmaqty suraqqa ázirge naqty jaýap joq. Alaıda úshinshisine ǵalymtaný baǵytyndaǵy jobamyzdyń kezekti keıipkeri óz isimen jaýap berip júr.

Anar Sandyǵulova mektepti bitirgen soń «Bolashaq» baǵdarlamasymen Irlan­dııanyń zertteý baǵytyndaǵy «University College Dublin» ulttyq ýnıversıtetine bakalavrıatqa oqýǵa tústi. Ol dál osy oqý ornynda «Kompıýterlik ǵylym» mamandyǵy boıynsha bakalavrıattan keıin magıstratýrany jáne doktorantýrany támamdady. Qazirgi tańda Nazarbaev ýnıversıtetiniń «Robototehnıka jáne mehatronıka kafedrasynda assıstent-professor (oqytýshy) bolyp qyzmet etedi. Osy qyzmetinde bir top stýdentterimen birge robottyń kómegimen ASB bar balalardy emdeýdiń joldaryn zertteýmen aınalysady.

– Nazarbaev ýnıversıtetiniń stý­­dentter komandasy ǵylymı jetek­shi­ligim­­men aýtıstik spektrdiń aýrýlary bar ba­la­lar­dy emdeýde adam tárizdi (gý­ma­­no­ı­d­­­ty) robottardy paıdalanýdy zert­teı­di. Robot terapııanyń sessııalary ke­zinde deldal nemese baǵyttaýshy re­tin­­de qyzmet atqarady. Iаǵnı robot te­ra­pev­terge balanyń nazaryn aýdarýǵa kó­­mek­tesedi, óıtkeni balalar robotqa qat­ty qumar. Ǵalymdar eki jyl boıy Balalardy ońaltý ulttyq ortalyǵynyń bazasyndaǵy zertteýler arqyly ASB bar balalarǵa arnalǵan terapııada ro­bot­­tardy qoldanýdyń tıimdiligin tek­se­r­di. Osylaısha olar robottyń qaty­sýy­men oryndalatyn terapııanyń ádi­sin ázirledi. Atalǵan terapııada bala­lar ata-analarymen birge robotpen kú­nine 15 mınýttan 10 ret kezdesedi. Son­daı sátte robot balany oqý oıyndary­na tartady, ertegiler aıtady, balalar án­de­rine bıleıdi já­ne án aıtady. Mun­daı terapııanyń maq­saty – oń emosıonal­dy jaǵdaıǵa qol jetkizý, sodan keıin balany oıyn barysynda úıretý. Stýdentterimizben júr­gizilgen zertteýlerge 36 bala men olar­dyń ata-analary qatysty. Olar robot týraly oń pikir bildirdi. Keıbir bala­larda aıtar­lyqtaı jaqsy nátıje baıqaldy: ro­botqa «taǵy», «tık-tak», «kóriskenshe», «Nao» (robottyń aty) sekildi ómirindegi alǵashqy sózderdi aıtty. Endi bir balalar birinshi ret ata-analarymen jáne basqa eresektermen baılanys ornata bastady. Mundaı nátıjeler bizdi odan saıyn shabyttandyrdy, – deıdi keıipkerimiz.

Anardyń aıtýynsha, onyń komandasy robot áreketi men oıyndarynyń úlken qoryn (kitaphanasyn) eki tilde ázirleýmen jáne ony baǵdarlamalaýmen qatar, Mashınalyq oqytý algorıtmderin paıdalana otyryp kásibı stýdııada ja­zyl­ǵan nusqaýlardyń qazaq jáne orys til­derindegi jınaǵyn (sıntezin) ázirledi. Sondaı-aq ata-analardyń kelisimimen ornatylǵan beınekamera terapııa kezin­de balanyń derekterin óńdeıdi jáne Mashınalyq oqytý kómegimen terapııa kezinde balanyń jumysqa qatysý bel­sen­diliginiń statıstıkasyn beredi. Qazir komanda ata-analar men dárigerler de­rek­t­erdi taldaý arqyly balalardyń bel­sendilik, jumysqa qushtarlyq dınamı­kasyn boljaı alatyn qosymshany jasap jatyr.

Robot

Biz «meıirimdi robot» kómegimen ju­mys istep kórgen terapevt mamandy da sózge tarttyq. Balalardy ońaltý ulttyq ortalyǵynyń mamany, terapevt Ǵalııa Ábilqasymqyzy:

– Jalpy, pedagogıka salasyndaǵy 18 jyldyq, sonyń ishinde arnaýly pe­dagogıkadaǵy 10 jylǵa jýyq eń­bek óti­limde alǵash ret robottyń kóme­gi­men jumys istep kórdim. Anar Sandy­ǵu­­lo­vanyń komandasy jasaǵan robotty ASB bar balalarmen korreksııalyq ju­mysymda qoldandym. Jalpy, ASB dıagnozy qoıylǵan balalardyń adammen qarym-qatynasqa túsýi tym qıyn. Al siz ózińizben qarym-qatynasqa túse almaıtyn, qarapaıym sizge kózin toqtatyp qaraı almaıtyn adammen qandaı da bir nátıjeli jumys isteı alasyz ba? Árıne, joq. Robot-kómekshiniń men baǵalaıtyn basty ereksheligi – kózi bir orynda toqta­maıtyn ASB bar balalardyń kózge túsý, kózge qaraý daǵdysyn qalyptastyra alǵa­nynda. Bul – biz úshin óte úlken jetistik. Sonyń nátıjesinde balalar jattyǵýlar jasap, robottyń «otyr», «tur» degen sekildi nusqaýlaryn oryndap, tipti bıleı alatyn deńgeıge jetti. Al sondaı deńgeıge jetken balalardyń ata-analary jańa terapııa ádisine, jalpy jańasha jumysqa alǵys aıtty, – dedi.

Álemde robottyń balalarǵa, olardyń jan-jaqty damýyna yqpal ete alatynyn jáne paıdasyn tıgizetinin túsindirýge tyrysatyn birneshe zertteý toby bar. Biraq áli de balalardyń qatysýymen klınıkalyq zertteýler júrgizilgen joq. Keıipkerimizdiń komandasy Qazaq­standa júrgizilip otyrǵan osyndaı al­ǵashqy zertteýlerdiń nátıjesinde dári­gerler men terapevterdiń jumysyn ártarap­tandyrýǵa, sondaı-aq erekshe perzentteri bar ata-analardyń ynta-jigeri arqasynda ASB bar balalardyń ómirin jaqsartýǵa kómektesetin jańa dúnıeler jasalatynyna senedi.

 

Sońǵy jańalyqtar

Nesıe alý nege qıyndady?

Qoǵam • Búgin, 17:38