Qashyqtan oqytýǵa qandaı platforma qolaıly?

Úshinshi qaǵıda álemdik bilim berý naryǵynyń ortalyqsyzdandyrylýynan kórinedi. Qazirgi kezde bilim berý qyz­met­terin tutynýshylar neni, qashan jáne qalaı oqyǵysy keletinin ózderi sheshedi. Aqparattyq tehnologııalarǵa negizdelgen qashyqtan bilim berý osy tendensııalardy eskerip, ár oqý­shyǵa jeke kózqaras qalyptastyrýǵa múmkindik beredi. Bıll men Melında Geıtstiń aıtýynsha, jetildirilgen baǵ­darlamalyq jasaqtama men jańa tehnologııalar arqyly bilim salasyndaǵy tóńkeris bolady.

Alǵash ret qashyqtan oqytý arqy­ly joǵary bilim alý múmkindigi 1836 jyly London ýnıversıteti qurylǵan kezde paıda boldy. Poshta baılanysy arqyly oqýlyqtar men oqý materıaldary, emtıhan suraqtary, keıs tapsyrmalar qashyqtan oqıtyn stýdentke jiberilip, keri baılanys ta ornatyldy. 1920 jyldardaǵy radıony oılap tabý birqatar leksııadan tu­ratyn radıokýrstardyń paıda bolýy­na ákeldi. Keıde mundaı kýrstar bas­pa materıaldarymen jáne synyp­ta­ǵy is-sharalarmen tolyqtyryldy. 50-jyl­dary teledıdar kýrstary bel­sendi damydy, oqý quraldarymen, sa­baqtarmen jáne mezgil-mezgil emtıhan baqylaýymen birge júrdi. 1969 jyly Birikken Koroldiktiń Ashyq Ýnıversıtetiniń (Open University of the United Kingdom,UKOU) ashylýy qashyqtan oqytýdyń jańa kezeńi bas­talýyna áser etti. Osy kezeńnen bas­tap qashyqtan bilim berýde birinshi ret oqytýdyń ártúrli tásilderi men ádistemesi qoldanyla bastady. Ashyq ýnıversıtet (Open University of the United Kingdom, UKOU) qashyqtan oqytýǵa arnalǵan joǵary sapaly elek­trondy oqý quraldaryn shyǵardy. Ýnı­versıtettiń stýdenttermen keri baı­lanysy radıo jáne teledıdarlyq habarlarmen tolyqtyrylǵan baspa ma­terıaldary arqyly júzege asty (aýdıokassetalar keıinirek keń taraldy). Oqytýshylar men stýdentter­diń ekijaqty áreketi turǵylyqty je­­ri boıynsha syrttaı, betpe-bet kon­sýl­ta­sııalar jáne qysqamerzimdi kýrs­tar arqyly júzege asyryldy. Bul mo­del daıyndyq kezeńinde joǵary ba­ǵa­landy. Alaıda qajetti materıaldar men baǵdarlamalardy jasaǵannan keıin, ár stýdentti oqytý úlken shyǵyndy qa­jet etpeıtin boldy. Ulybrıtanııa úki­meti bul jobaǵa aıtarlyqtaı qarajat bóldi. Qashyqtan oqytý úshin oqý jos­parlary, baǵdarlamalar, oqý qu­ral­dary jáne bilim berý tehnologııalary qajet boldy. Korolevanyń ózi ashyq ýnıversıtet quryp, al úkimet palatasynyń spıkeri kansler (rektor) bolyp taǵaıyndaldy. Joǵary oqý oryndarynyń aýqymdy jáne bedeldi bolýy úshin barlyq jaǵdaı jasaldy. Ulybrıtanııanyń Ashyq ýnıversıteti joǵary bilimniń qoljetimdiligin tó­men baǵamen jáne sabaqqa jıi barýdyń qajeti bolmaýyn kórsetti. Bastapqy­da ýnıversıtet oqý týraly ótinishterdi tek Birikken Koroldiktiń azamattary­nan qabyldady. Keıinnen, biraz tájirıbe jınap, olar sheteldikterden qashyqtan bilim alýǵa ótinishter qabyldaı bas­tady.

Qashyqtan oqytý tehnologııasynyń sońǵy býyny aqparattyq jáne kommý­nı­kasııalyq tehnologııalardy belsen­di qoldanýǵa negizdelgen, ártúrli nysandarda (mátin, grafıka, dybys, anımasııa) ekijaqty baılanysty sınhrondy túrde de (beıne nemese aýdıografııalyq konferensııalar) jáne elektrondy posh­tany qoldana otyryp júzege asyryldy.

Qashyqtan oqytýdyń álemdik kóshbasshylary

Ulybrıtanııanyń ashyq ýnıver­sıteti ashylǵannan keıin qashyqtan oqytatyn oqý oryndary birqatar elde paıda boldy, negizinen Eýropa men Azııa. Onyń qataryna Ispanııadaǵy Distancia ulttyq bilim berý ýnıversıteti (UNED, 1972), Pákistandaǵy Allama Iqbal Open University (AIOU, 1974), Taılandtaǵy Sýhothaı Tammathırat ashyq ýnıversıteti (STOU, 1978), Koreıa memlekettik ashyq ýnıversıteti jatady. Keıinirek qashyqtan oqytatyn ýnıversıtetter Indonezııada Terbýka Ýnıversıteti (UT, 1984), Úndistanda Indıra Gandı (Indıra Gandı ulttyq ashyq ýnıversıteti (IGNOU, 1985) ashyldy. Eýropadaǵy qa­shyqtan bilim beretin eń iri oqý orny – Ispanııadaǵy ulttyq ýnıversıteti (IýNED – óz elinde 58 oqý ortalyǵy, 9 shetelde oqý ortalyǵy bar) jáne shtab-páteri Baltyq aımaǵynyń 10 elin biriktiretin Stokgolmda ornalasqan Baltıka ýnıversıteti (BÝ). Al eń iri fransýzdyq qashyqtan oqytý orta­lyǵy (CEND) 1969 jyly ashyldy. Ortalyq 2,5 myńnan astam oqý kýrstaryn usynady, onyń fılıaldaryn álemniń 120 elinen tabýǵa bolady, 5 myńǵa jýyq muǵalim qashyqtan oqytý kýrstary men bilim berý is-sharalaryn damytýǵa qatysady. CEND qashyq­tan oqytýdy uıymdastyrýda qoldanyla­tyn tehnıkalyq quraldarǵa spýtnıktik teledıdar, vıdeo jáne aýdıo taspalar, elektrondy poshta, ın­ternet, sonymen qatar dástúrli ádebıet kózderi jatady. 1989 jyly Amerıka Qurama Shtattarynda qashyqtan oqytý ıdeıasy 1500 kolledj ben tele­kom­panııalar­dyń konsorsıýmy bolyp tabylatyn Qoǵamdyq habar taratý júıesinde (PBS TV) paıda boldy. PBS TV tórt bilim berý arnasy ar­qyly beriletin birneshe oqytý baǵ­dar­lamalaryn qamtıdy. Onyń ishin­de ǵylymnyń, bıznestiń jáne menedj­menttiń ártúrli baǵyttary boıynsha kýrstardy usynatyn PBS Adalt Learning Service qashyqtan oqytý baǵ­dar­lamasy erekshe oryn alady. Búgingi tańda Pensılvan (Penn State University) memlekettik ýnıversıteti qashyq­tan bilim berý salasyndaǵy eń bedeldi ýnıversıtetterdiń biri. Onyń tájirıbesin IýNESKO vırtýaldy ýnıversıtet tujyrymdamasyn jasaýda qoldandy. Qytaıda mádenı revolıýsııa kezinde jabylǵan dástúrli joǵary oqý oryndarynyń ornyna 1979 jyly Radıo jáne teledıdar ýnıversıtetteriniń ulttyq jelisi (CRTVU) quryldy. Oqy­tý spýtnıktik habar taratý jáne teledıdar arqyly uıymdastyrylady.

Bilim berýdi basqarý júıesi

Qashyqtan oqytýdy tıimdi jú­ze­ge asyrýdyń negizi bolyp onlaın rejiminde oqý prosesin qurýǵa múm­kin­dik beretin baǵdarlamalyq platforma­lar sanalady. Qazirgi kezde álemdik deń­geıde Learning Management Systems (LMS), ıaǵnı bilim berýdi basqarý júıesi (BBBJ) bar. 2014 jyly menedj­­ment júıesin oqytýdyń álemdik naryǵy 2,5 mlrd dollardan astam qarjyǵa baǵa­landy, al 2009 jyly naryq kólemi 1,2 mlrd dollardan eki ese az boldy. Dúnıe júzinde oqy­týdy basqarý jú­ıesin 600-den astam jetkizýshi bar. Eń iri álemdik BBBJ 15 iri kompanııa­nyń úlesinde. AQSh joǵary oqý oryn­da­rynyń zertteýi boıynsha (stýdentter sany 1 myńnan asady) BBBJ eń ta­ny­maldary: Blackboard Learn, Moodle, Desire2Learn jáne Canvas. Black­board Learn platformasyn 35,8% amerı­ka­lyq ýnıversıtetter paıdalanady, qal­ǵan platformalardy máselen, Moodle – 19,7%, Desire2Learn – 9,5% jáne Canvas – 9% qashyqtan oqytýǵa qol­danady. Qashyqtan oqytý kýrs­ta­ryna qatysatyn stýdentter sany bo­ıynsha Blackboard Learn platformasy kóshbasshy (barlyq stýdentterdiń 44,6%-y), stýdentterdiń 16,5% Moodle platformasyn, 12,9%-y Canvas júıesin tańdasa, 12,6%-y Desire2Learn platformasynda qashyqtan oqıdy.

Zoom nege tıimsiz?

Zoom – bizdiń kópshiligimiz ka­ran­­tınge deıin bilmeıtin beınekon­fe­rensııa alańy. Naýryzdyń aıaǵynda onyń qarjysy 29 mlrd dollarǵa deıin ósti, ıaǵnı bul kez kelgen amerıkalyq avıakompanııaǵa qaraǵanda qymbat tu­rady. Bul oqshaýlanýǵa májbúr bo­lý­dan týyndaǵan suranys ekeni má­lim. Zoom Video Communications bas keńsesi Kalıfornııa shtatynyń San-Hose qalasynda (AQSh) ornalasqan jáne qashyqtan konferensııa ótkize­tin baǵdarlamamen aınalysady. Kom­panııany 2011 jyly Erık Iýan qurǵan. Servıstiń ózi 2013 jyly iske qosyldy, iske qosylǵannan keıin birden oǵan mln paıdalanýshy qosyldy, 2014 jyldyń jazynda ol 10 mln-ǵa jetti, al 2015 jylǵa qaraı Zoom qyzmetin 40 mln jeke tulǵa men 65 myń uıym paıdalandy (Bı-Bı-Sı). Baǵdarlamanyń tegin nusqasyna 100 adamǵa deıin qatysa alady, bul jaǵdaıda beınekonferensııa 40 mınýtqa deıin sozylýy múmkin. Eger paıdalanýshyǵa qatysýshylardyń kóbirek sanyn qosý nemese olarmen uzaq sóılesý qajet bolsa, sizge aıyna 15 dollardy quraıtyn aqyly nusqaǵa kóshý kerek. Bul jaǵdaıda, tegin nusqada jeke beıneqońyraýlar shektelmeıdi.

Zoom-ǵa kompıýterden de, smartfonnan da qosyla alasyz. Qońyraý shalýǵa, hat jazýǵa jáne konferensııa barysynda qatysýshylarǵa habarlama jazýǵa da bolady. Zoom-nyń negizin qalaýshy mıllıarder Erık Iýan álemde karantın bastalǵannan beri platformany paıdalanýshylar sany óskenin, qazirgi ýaqytta ony kúnine 200 mln adam paıdalanatynyn aıtady. Alaıda San-Hose (AQSh) federaldy sotynda Zoom kompanııasy úshinshi tarap kompanııalaryna, atap aıtqanda Facebook-ke jáne basqa da áleýmettik jelilerge derekterdi jiberdi dep aıyptaldy. The Guardian iOS qoldanbasy áleýmettik jelide tirkelmegen bolsa da Facebook-ke málimetterin jiberedi dep jazdy. Bul aqparat paıdalanýshynyń ornalasqan jerin jáne baǵdarlamadaǵy onyń jeke málimetterin qamtıdy, sol arqyly basqa kompanııalar oǵan jeke jarnamalaryn jibere alady. Taǵy bir másele 2020 jyldyń qańtarynda tabyldy. Check Point ızraıldik kıberqaýipsizdik kompanııasy Zoom-daǵy áńgimelerdi tyńdaýǵa jáne osyndaı parolmen qorǵalmaǵan konferensııalar ke­zinde taratylǵan barlyq faıldardy alý­ǵa bolatyn kemshiligin anyqtady. Ha­­kerler Zoom-daǵy konferensııalardy buzý úshin túrli pornografııalyq beınero­lıkter jiberedi. Amerıkalyq buqaralyq aqparat quraldarynda ha­kerler násilshil jáne jaı ǵana qor­laıtyn habarlamalar jiberip, konfe­ren­sııalardyń berekesin ketirgeni jaı­ly aıtylady. Alaıda BAQ-tyń habarlaýynsha, hakerler kompıýterler men telefondardaǵy jeke aqparatqa qol jetkize almaıdy.

Microsoft Teams platformasy ońtaıly ma?

Qazaqstandyq joǵary oqý oryndary jańa oqý jyly bastalysymen qashyqtan oqytýda onlaın dárister­di Zoom-men emes, Microsoft Teams platformasynda ótkizýdi usynyp otyr. Zoom-nyń birqatar kemshilikteri aıqyn­­daldy jáne tegin beınebaı­la­nys ýaqyty 40 mınýttan aspaıdy, odan uza­ǵyraq dáris ótkizý úshin Zoom plat­­­formasynyń aqyly qyzmet túrine júginýge týra keledi (aıyna 15 dollar). Elimizde jańa oqý jylynda qaýipsiz jáne ońtaıly oqytý platformasyna kóshý qajet boldy. Karantın keze­ńin­de kóptegen kompanııa men kásip­ker óz qyzmetterin beınebaılanys arqyly qalaı usynýǵa bolatynyn anyqtady. Mysaly, dárigerler, zańgerler, muǵalimder, rekrýterler jáne tipti fıtnes jattyqtyrýshylar da qadamdar jasap kórdi. Osy beınesabaq uıymdastyrý úshin Maıkrosoft ózi­niń eki qyzmetin biriktirdi, bul – koman­dalar men brondaý. Siz koman­da­lar týraly burynnan biletin shy­ǵarsyz, bul beınekonferensııalar uıymdas­tyrý­ǵa arnalǵan toptyq chat. Al brondaý – Microsoft 365 keńse jıyn­ty­ǵynda qoljetimdi onlaın-brondaý (jı­na­lys­tar men vıdeokezdesýler­di aldyn ala josparlaý) úshin ja­sal­ǵan baǵdarlama. Maıkrosoft kom­pa­nııasy óz tutynýshylarymen on­laın kezdesýlerdiń kúntizbesin júr­gize ala­­dy, jańa suranystardy qabyl­daı­dy jáne rastaıdy. Beınedáris úshin oqy­týshy aldyn ala kúntizbege dáris merzimin belgilep, stýdentterge sil­teme jiberedi. Microsoft Teams dáris­ke qatysýshylardyń barlyǵyn fon­ǵa shyǵara alady. Jaqynda Microsoft korporasııasy Microsoft Teams aýdı­torııasynyń kúnine 13 mln qoldanýshyǵa jetetindigin málimdedi. Jańa oqý jylynda qazaqstandyq JOO-lar Microsoft Teams platformasynda dáristeri men semınar sabaqtaryn júrgize bastady. Qazir oqytýshy-ǵalymdar atalǵan platformany zerdelep, qashyqtan oqytsa da bilim sapasyn tómendetpeý joldaryn qarastyrýda.

Márııa MAILYQUTOVA,

Abylaı han atyndaǵy HQjÁTÝ aǵa oqytýshysy,

MosGÝ aspıranty

ALMATY