Qaıyńdy (Kól týraly kóldeı sóz jazý az, keremetti kózben kórý kerek)

Sosyn, bul ǵajaıyp oryn týraly aıt­qanda Kólsaıdy da tilge tıek etpeı ketý orynsyz. О́ıtkeni Kegen aýda­ny­nyń aýmaǵyndaǵy kóz jaýyn alatyn kórkem shatqaldardy bıik taý bederi ǵana bólip jatyr. Ári jan tynyshtyǵyn izdep, tabıǵatpen syrlasýǵa kelgen adam úshin Qaıyńdy men Kólsaı egiz uǵym ǵana emes, demalys maýsymyn ótkerip, táý etýge tıisti qasıetti orynǵa aınalatyny anyq. Ásirelep aıtqanda, Kólsaı men Qaıyńdyny bir kórý ózekti janǵa paryz bolsa, káni. Degenmen osy jolǵy sózge Qaıyńdy kólin arqaý etpekpiz, al Kólsaı jaǵasyna oralýǵa ýáde beremiz...

Jaǵyrapııaǵa júırik mamandardyń jazyp qaldyrǵan deregine súıensek, Qaıyń­dy kóli jer silkinisiniń áserinen paıda bolǵan eken. Shamamen bir ǵasyr­dan astam ýaqyt buryn, 1910 jyly Ile Alataýynyń kúngeı betinde jerasty dúmpýi bolǵan kórinedi. Sodan taý arasynda shatqal paıda bolyp, odan qar sýy jınalatyn qazanshuńqyr túzilgen. Al taý baýraıyndaǵy samsaǵan qaıyń men qaraǵaı sý tabanynda qalyp, kól ústine orman ósip shyqqandaı kóriniske aınalǵan. Aıtpaqshy, el ishinde Qaıyńdy kóli mańynda ár ǵasyrdyń alǵashqy on jyldyǵynda jer qozǵalyp, taý bederi ózgeriske ushyrap turatyny jaıynda qyzyqty pikir bar eken. Mysaly, 2010 jyly da osy aımaqta topyraq kóshkini tirkelgen eken. Oǵan jerasty dúmpýi men jańbyr sýynyń mólsherden artyq túsýi sebep boldy degen boljam jasalǵan. Biraq osy jolǵy ózgeris kól sýynyń aza­ıýyna sebep bolypty. Bul turǵyda geo­graftar men ekologter óz baılamyn jasaýy kerek sııaqty. О́ıtkeni taý jota­laryndaǵy seısmıkalyq qaýiptiń artýy aınala qorshaǵan ortaǵa, onyń ishinde Qaıyńdy sııaqty tabıǵattyń injý-mar­janyna qaýip tóndirmeýi kerek...

Injý-marjan degennen shyǵady, jal­py Kólsaı kólderi tobyna kiretin sý kózderin mamandar «Soltústik Tıan-Shannyń injý-marjany» dep te ataıdy eken. Iаǵnı jaǵyrapııalyq endik úshin Qaıyńdy men Kólsaıdyń tehtonıkalyq turǵydan mańyzy zor ekeni anyq. Al qazirgideı otandyq týrızmniń áleýetin arttyrýǵa kúsh salǵan Qazaqstan úshin tańǵajaıyp kól aýmaǵy Táńir bergen syı ekeni ras. Sebebi osy aýmaqqa kelý­shi týrıster sany jyl saıyn kóbeıip keledi. Bıylǵy pandemııa kezeńinde de Kólsaı men Qaıyńdydan adam aıaǵy úzilgen joq.

– «Myń estigennen bir kórgen ar­tyq» degendeı, bıyl atyn estip ańsaǵan Kól­saı men Qaıyńdy kóline jol tústi. So­syn «Saıahattyń jaqsy bolýy qasy­ńyz­da júrgen jolaýshydan» degen qaǵıda bar ǵoı, meni Jetisý jerin tamashalaýǵa, taý aralaýǵa jetelegen qurbym Aıja­mal boldy. Eń raqaty, Kólsaı men Qaıyń­dyǵa kelip tanymdyq saıahat ja­sap, keremet tabıǵatty kórip, saf aýada demaldyq. Demalysty almatylyq kompanııa uıymdastyrdy. Týrdyń aty da kúshti – «Sharlaıyq»! Týrısterge qo­laı­ly jaǵdaı jasady. Jaıly kólikpen alyp baryp, qonaqúıge ornalastyrdy. 4 mezgil as-sý berip, tabıǵat aıasynda dem­alýǵa múmkindik berdi. Osy saparda biz Qaıyńdy men Kólsaıda bolyp, Sharyn shatqalyn da araladyq. Áser keremet. Eń bastysy, týǵan elimizde osyndaı ta­bıǵat tańǵajaıyptary bolǵany úshin qýandym. Ishki týrızm endi damyp jatyr ǵoı, bolashaqta shetelden keletin demalýshylar kóbeıetinine kózim jetti. Qaıyńdy sııaqty kólge jyl saıyn ba­ryp turatyn jetisýlyqtar net­ken ba­qytty dedim ishteı, biz sonaý Sary­arqadan, Qaraǵandy qalasynan arnaıy kelgende osynsha áser aldyq, mun­daı tabıǵatta ómir súrý baqyt qoı, – dep tebirenedi qaraǵandylyq týrıst Gúl­ja­zıra Serikqalıqyzy Qaıyńdyǵa barǵan sapary týraly áńgimelep otyryp.

Aıtpaqshy, Qaıyńdy kóli teńiz deń­geıinen 1867 metr bıikte jatyr. Kól asty­nyń tereńdigi 30-40 metrge deıin jetedi eken. Uzyndyǵy 600 metr bolsa, eni 300 metr bolatyn sý jaǵalaýynda tabıǵı jemis-jıdektiń jetpisten astam túri ósedi. Munda dárýmenge baı shyr­ǵanaq, tańqýraı, búldirgen, qaraqat, ıt­muryn, qoı qaraqat, raýǵash sııaqty jemis tógilip pisip, kisiniń kóz ja­ýyn alady deıdi baryp kelgender. Al dári­lik shóptiń 41 túri de osy mańnan tabyla­dy eken. Bir kezderi shatqalda tamyr qaz­­ǵan jurt qarasy kóbeıip, sırek kezdese­tin shóp tuqymy azaıa bastapty. Qazir aýmaqtaǵy farmasevtıkalyq ma­ńyzy bar ósimdikter elimizdiń «Qyzyl kita­byna» enip, qorǵaýǵa alynǵan.

Qaıyńdy kóliniń mańy tabıǵı faý­naǵa da baı. Shatqalda 197 túrli jabaıy ań-qus bar eken. Onyń ishinde 82 túrli orman janýary tirshilik keshedi. Qustyń 13 túri, sútqorektilerdiń 6 túri «Kyzyl kitapqa» kirgen. Alda-jalda taý arasynan Tıan-Shannyń qońyr aıýy men áıgili arqary, taý sýsary, ilbis, Túrkistan sileý­sinin kórip qalsańyz, tańǵalma­ńyz. Al dál tóbeńizden qara degelek, baqal­taq qyran, búrkit, qumaı ushyp ótip, tas arasynan úki, baıǵyz, japalaq jalp ete tússe, taǵy tiksinbessiz. О́ıtkeni siz Qa­ıyń­dydasyz ǵoı...

Almaty oblysy