Project Syndicate avtorlarynyń qatarynda álemdik deńgeıdegi saıasatkerler, ǵalymdar, zertteýshiler, bıznesmender, 45 Nobel syılyǵynyń laýreaty, 111 memleket basshysy bar. Joba materıaldary álemniń 150 elindegi 500-den astam buqaralyq aqparat quraldarynda jarııalanady.
Project Syndicate-te jaryq kórgen kolýmnıster men sarapshylardyń eń tańdaýly maqalalary men pikirlerin, saraptamalary men sholýlaryn qalyń oqyrmanǵa qazaq tilinde usynatyn bolamyz. Bul qadam elimizdegi medıa keńistiktiń aıasyn keńeıtip, jurtshylyqtyń sapaly aqparat kózderine degen qoljetimdiligin arttyra túsetini sózsiz.
Gazetimizdiń búgin qoldaryńyzǵa tıgen sanyndaǵy arnaýly bette maqalalardyń alǵashqy legi jarııalanyp otyr. Ulybrıtanııanyń 1997-2007 jyldardaǵy premer-mınıstri Tonı Blerdiń Afrıkadaǵy aýyl sharýashylyǵyna arnalǵan maqalasynda álemdegi azyq-túlik tapshylyǵyn boldyrmas úshin «qara qurlyqtaǵy» osy salany damytýdyń mańyzy týraly aıtylady. Atalǵan maqala Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń bıylǵy Joldaýynda aıtylǵan aýyl sharýashylyǵyn damytý máselesimen úndesedi. Al koronavırýspen kúres jónindegi jarııalanymda álemdi dúr silkintken indetpen tıimdi kúres tásilderi sóz bolady.
Osy taqyrypqa arnalǵan maqalalardy tómennen oqısyzdar
Afrıkanyń aýyl sharýashylyǵyna ózgeris kerek
LONDON – Aldaǵy 30 jyldyń kóleminde Afrıkanyń Saharadan tómengi bóligindegi memleketterde turatyn halyq sany eki mıllıardtan asyp, ekonomıkasy óndiristik salaǵa kóshedi. Sondyqtan Afrıkanyń damýy álemniń keleshektegi turaqtylyǵy, damýy jáne densaýlyǵy úshin óte mańyzdy. Osyny eskersek, qurlyqqa halyqaralyq qoǵamdastyq nazary kóbirek aýdarylýy tıis.
COVID-19 daǵdarysy birqatar jahandyq máseleni naqty kórsetip berdi. Mysaly, álem elderiniń pandemııaǵa qarsy árkelki áreketi, kedeı memleketterge qoldaý kórsete almaýy, ekonomıkalyq qıyndyq, halyqtyń jaǵdaıy jáne densaýlyq saqtaý salasynyń álsizdigi soǵan dálel. Kóshbasshy elder osy kemshilikterdi, sondaı-aq klımat ózgerýi men teńsizdiktiń qarqyn alýynan bastap tehnologııalyq olqylyq pen jahandyq terrorızm sekildi álemdik mańyzy joǵary máselelerdi ashyp aıtýy tıis.
Sonymen qatar Afrıka men basqa da damymaǵan óńirlerdegi aýyl sharýashylyǵy men tamaqtaný júıesiniń nasharlyǵy pandemııanyń keri áserin eselep jiberdi. Eger osy júıelerdegi túıtkilderdi der kezinde sheshpesek, aldaǵy ýaqytta bolýy múmkin daǵdarysty odan saıyn qıyndatyp jiberedi.
Túbegeıli reforma jasaýdy qoldaý bir jaǵynan moraldyq jaǵyna qatysty. BUU Álemdik azyq-túlik baǵdarlamasy Afrıka sekildi tabysy tómen jáne ortasha elderdegi ashtyqtan qınalyp júrgender sany bıyl eki eselenýi múmkin ekenin kórsetip otyr. Osylaısha, pandemııa saldarynan 265 mıllıon adam ashtyqqa ushyramaq. Afrıkanyń aýyl sharýashylyǵy júıesin kúsheıtý qurlyqtyń óz-ózin qamtamasyz etýine jaǵdaı jasap, keleshektegi daǵdarystarǵa tótep berýge kómektesedi. Áıtpese, óńirdegi memleketterdiń ekonomıkasy toqyrap, salyqtan túsetin tabysy azaıyp, ál-aýqat júıesi COVID-19 sekildi pandemııa kezinde halyqty qoldaýǵa jetpeı qalýy múmkin.
Biraq Afrıka men basqa da kedeı aımaqtardaǵy aýyl sharýashylyǵy men tamaqtaný júıesin jetildirýdi qamtamasyz etý – G20 men Eýropa, Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymy bastaǵan búkil eldiń aǵartýshylyq múddesine de baılanysty. Sebebi tamaqtaný jáne aýyl sharýashylyǵy álemdik densaýlyqty, ekonomıkany jáne qaýipsizdik júıesin XXI jáne XXII ǵasyrǵa laıyqty etýde erekshe mańyzǵa ıe.
Birinshiden, qunarly taǵam men aýylsharýashylyq salasy – kez kelgen aýrýdyń basty jahandyq sebebine aınalǵan azyq-túlik jetispeýshiliginiń aldyn alýda erekshe orynǵa ıe. Sondaı-aq olardy kúsheıtý pandemııamen kúresýde de mańyzdy. COVID-19 lokdaýndary men áleýmettik qashyqty saqtaý qara naryqqa ıek artqan damymaǵan memleketterde qıynǵa tústi. Onyń basty sebebi, mundaı sharalar otbasyn asyraýǵa jetkilikti tamaq tabýǵa aıtarlyqtaı kedergi keltiredi degen qorqynysh boldy.
Aýyl sharýashylyǵy ekonomıkany ózgertýde de erekshe ról oınaıdy. Eger Afrıka jáne basqa da damýshy memleketter óndiristik salaǵa den qoımasa, álemde jahandyq ekonomıkalyq turaqtylyq, «jasyl» ekonomıka jáne jappaı asharshylyqty joıýǵa qol jetkizý múmkin emes. AQSh, Eýropa jáne Azııa tájirıbesi kórsetkendeı, ındýstrııalandyrý eń áýeli aýyl sharýashylyǵynyń reformasyn talap etedi. Al Afrıka muny áli bastan ótkergen joq.
Jahandyq qaýipsizdikti kúsheıtý de aýyl sharýashylyǵy men tamaqtaný júıesin ózgertýge baılanysty. Terrorızm saldarynan Sahel sekildi óńirlerdegi jergilikti turǵyndardyń quqyǵy taptalyp, zańdy ekonomıka men qoǵamdyq qyzmette jumys istegennen góri zańsyz áreketpen tabys tabý júıege aınalǵan.
Budan bólek, aýyl sharýashylyǵyn jańǵyrtý, ásirese Afrıkada, osy ǵasyrdyń sońynda 11 mıllıardqa jetetin álem halqyn jetkilikti tamaqtandyrýdaǵy bastapqy qadam.
Kóptegen Afrıka elderi basshylary aýyl sharýashylyǵyn jańǵyrtýǵa den qoıyp, birshama tabysqa da jetti. Senegaldyń kúrish jáne osyǵan qatysty basqa salalardy damytýy, Gananyń «Azyq-túlik jáne jumys» baǵdarlamasy, Efıopııadaǵy Aýyl sharýashylyǵy transformasııasy agenttiginiń jumysy – osy baǵyttaǵy myqty memlekettik basshylyqtyń jarqyn mysaldary.
Úkimet durys nazar aýdarsa, saıasatkerler aýyl sharýashylyǵynyń basym baǵytyn anyqtaıdy. Osylaısha, tehnologııa men jańa tájirıbeni engizip, ınvestısııa tartyp, onyń esesine jańa jumys oryndary ashylyp, ekonomıka damyp, salyq tabysy ósedi. Bul damýǵa qolaıly jaǵdaı týǵyzady. Ishki jáne syrtqy ınvestısııa men reforma ózgeristi jedeldetedi.
Máselen, Gana men Pil súıegi jaǵalaýy eli kakaony ózderi shokoladqa aınaldyrýy kerek, Nıgerııa aýyl sharýashylyǵyn mehanıkalandyryp, iri-qara mal sharýashylyǵyn ózgertýi tıis. Mozambık túrli aýyl sharýashylyǵy dálizderin damytýdy qajet etse, Kenııanyń álemdik tamaq óndirisiniń ortalyǵy atanýǵa múmkindigi mol.
Alda kele jatqan birqatar jahandyq shara osy máselelerdi kún tártibine shyǵarýǵa zor múmkindik bermek. Máselen, Rýanda bıligi uıymdastyrǵan Jasyl Afrıka revolıýsııasy forýmy osynyń dáleli. Mundaı jıyndar Afrıkanyń qajetin anyqtaýda mańyzǵa ıe. Halyqaralyq qoǵamdastyqtyń qoldaýymen mundaı qadam Afrıkanyń aýyl sharýashylyǵy men azyq-túlik júıesin ózgertýge yqpal etip, álemdi «Turaqty damý maqsattary-2030» bastamasynda aıtylǵan mindetterge qol jetkizýge jaǵdaı jasaıdy. Bıylǵy forýmda Afrıkanyń jedel ósip kele jatqan qalalary men ortalyqtaryna tamaq jetkizý máselesi talqylanbaq. Bul jahandyq ekonomıkanyń keleshekte damýynyń qaınar kózine aınalýy múmkin.
Men bul forýmǵa úshinshi jyl qatarynan qatysyp kelemin, bıyl birinshi ret qashyqtan ótpek. Men tobymmen birge Afrıkanyń aýyl sharýashylyǵyna ınvestısııa tartý men tamaq óndirisi salasyn ózgertýge nazar aýdaryp otyrmyn. Osylaısha, qurlyqtyń pandemııa men klımat ózgerýi sekildi daǵdarystarǵa tótep berip, ındýstrııalandyrý men tehnologııalyq revolıýsııaǵa umtylýyna jaǵdaı jasaý kózdelgen. Sondaı-aq osy aıdyń sońynda BUU Bas Assambleıasynyń jıyny, qarashada G20 sammıti, keler jyly BUU Tamaqtaný júıesi sammıti kele jatyr.
COVID-19 pandemııasy kedeı memleketterdegi aýyl sharýashylyǵy halyqtyń negizgi qajettiligin óteı almasa, úlken geosaıası saldary bolatynyn anyq ańǵartyp, jedel áreket etýdiń qajettiligin kórsetti. Qýanyshqa oraı, alda kele jatqan jahandyq memleketterdiń basqosýy jedel ári naqty sheshim qabyldaýdyń tıimdi joldaryn talqylaýǵa jaǵdaı jasamaq. Biz bul múmkindikti jiberip almaýymyz kerek.
Tonı BLER,
Ulybrıtanııanyń 1997-2007 jyldardaǵy premer-mınıstri, Jahandyq ózgeris ınstıtýtynyń tóraǵasy
Copyright: Project Syndicate, 2020. www.project-syndicate.org
Covid-19-ben qalaı kúresken jón
MELBÝRN, TÝSON – Covid-19 vırýsy alǵash paıda bolǵan kezde qatań karantındik sharalar men qysqa ári kúsheıtilgen lokdaýndar ony tizgindeýge jetkilikti bolar edi. Pandemııa saldarynan 213 memleket pen aımaqtaǵy 26 mıllıon adamǵa vırýs juqqan qazirgi kezde bizge ony baqylaýda ustaýdyń tıimdi ári pármendi jolyn tapqan jón.
Indettiń aýqymy keńeıip ketpes úshin basqalarǵa zııany tııýi múmkin adamdardy taýyp, múmkindiginshe olardyń úıden shyqpaı, karantındik shekteýlerdi saqtaýyn baqylaýymyz qajet. Bul vırýs juqtyrǵandarmen baılanysta bolǵandardy anyqtap qana emes, solardyń qaısysynyń aýyrý yqtımaldylyǵy joǵary ekenin aıyra bilýdi qajet etedi.
Mundaıda tehnologııa kómektesedi. Adamdar vırýs juqtyrý yqtımaldyǵyn habarlaıtyn jańa baǵdarlamalar men júktilikti anyqtaıtyn test sekildi jedel, ońaı ári jyldam ázirlenetin jańa test ádisin jasap shyǵarý kerek. Naýqaspen baılanys jasaǵandardy anyqtaý jyldam test nátıjesi bolmasa tıimsiz. Sondaı-aq qazirgideı naýqasty naqty anyqtaı almaıtyn jedel testter de paıdasyz. Baǵdarlamalar baılanysta bolǵandardyń aýqymyn keńeıtip qana qoımaıdy, sonymen birge onyń jyldamdyǵyn da arttyra túsedi.
Baǵdarlama ne eski ádispen anyqtalǵan kontaktilerdi anyqtaý júıesi test qorytyndysy oń nátıje kórsetkendermen tyǵyz baılanysta bolǵandardy karantınge jatqyzýdy usynady. AQSh-ta Aýrýlardy baqylaý jáne aldyn alý ortalyǵy bekitken erejege súıensek, vırýs juqtyrǵan adammen alty fýt (1,8 metr) qashyqtyqta 15 mınýt birge ótkizgen ár adam 14 kúnge karantınde otyrýy tıis. Osy erejege sáıkes, ár naýqastyń ortasha eseppen 59 adammen tyǵyz baılanys jasaıtyny kútiledi. Iаǵnı qazirgi tańda AQSh halqynyń 2 paıyzǵa jýyǵy vırýs juqtyryp úlgergenin eskerińiz. Sony 59-ǵa kóbeıtseńiz, AQSh-ta karantınde otyrýy tıis, biraq ony saqtamaǵan adamdardyń sany shyǵady.
Biraq vırýs Aýrýlardy baqylaý jáne aldyn alý ortalyǵynyń qarapaıym erejesine baǵynbaıdy. Endi vırýs juqtyrǵan adamnan 5 fýt qashyqtyqta 15 mınýt ýaqyt ótkizý derti asqynǵan bireýden 7 fýt qashyqtyqta 8 saǵat ýaqyt ótkizgennen áldeqaıda qaýipsiz.
Arızona shtatynda ashyq derek baǵdarlamasyn jasaıtyn Covid Watch kommersııalyq emes uıymy Aýrýlardy baqylaý jáne aldyn alý ortalyǵynyń erejesine súıenbeı-aq naýqastaný yqtımaldylyǵyn naqty anyqtaıtyn jańa baǵdarlama jasaýǵa kirisip ketti. Baǵdarlama qaterdiń naqty deńgeıinen asqandarǵa ǵana karantınde otyrýdy usynady. Sondaı-aq tolyqtaı jeke baılanys arqyly olarǵa qansha ýaqyt úıde bolýdy jáne qashan test tapsyrýdyń qajettiligin aıtyp beredi.
14 kúndik karantınniń sıqyrly eshteńesi joq. Eger vırýs juqtyrǵan adammen kezdeskennen keıin 5 kún ishinde eshqandaı sımptomdar baıqalmasa, qaterdiń yqtımaldylyǵy eki ese azaıady. Budan bólek, test teris nátıje kórsetse de qater yqtımaldylyǵy túsedi (biraq nólge jetpeıdi). Áıtse de, karantınde otyrǵandardy testilegen memleketter de, test jasamaıtyn elder de 14 kúndik erejeni saqtaıdy. Onyń ornyna, adamdardyń vırýs juqtyrý qateri baqylaýǵa alynýy tıis shekten tómendegende olardy karantınnen shyǵarsaq, jeke adamdardyń qaltasyna da, el ekonomıkasyna da az salmaq túsirý arqyly qaýipsizdikke qol jetkizer edik.
Karantın shegi qaıda ekenińizge de baılanysty bolýy yqtımal. Aýstralııa men Jańa Zelandııada salystyrmaly túrde jańa naýqastar sany az. Sondaı-aq múmkindiginshe tez arada vırýstan qutylǵysy keledi. Olar shekti deńgeıdi qatańdatyp, 15 mınýttan da kem ýaqyt baılanys jasaǵan adamdardy karantınge otyrǵyzýy múmkin. Sonymen qatar birneshe ret test teris nátıje kórsetkenin nemese vırýs juqtyrý yqtımaldylyǵy joǵary adamdardy uzaǵyraq merzimge karantınge jabýy yqtımal.
Vırýs keń taraǵan memleketterde adamdardy karantınge otyrǵyzýdyń kóbeıýi ekonomıkaǵa salmaq túsirip ǵana qoımaı, psıhologııalyq turǵyda da keri áserin tıgizedi. Budan bólek, qoǵam músheleriniń erejelerdi saqtaýyn da qıyndata túsedi.
Baılanysta bolǵandardy anyqtaý tehnologııasy aıtylǵan saıyn adamdar jeke bas qupııasy týraly áńgime qozǵaıdy. Google-Apple platformasyn qoldanatyn jańa baǵdarlama mundaı qaýipti de eskergen. Sondyqtan vırýsty juqtyrýdyń múmkin ekenin kúdikti adamnyń atyn atamaı-aq eskerte alady.
Apple kompanııasy sekildi kúmándarymyz bólekshe. Vırýsty kimnen juqtyrýy múmkin ekenin boljaýdy qıyndatý maqsatynda Apple jáne Google baqylaıtyn API tehnologııasynyń sátti nusqalary baılanysty tirkeýdiń maksımaldy ýaqytyn shektedi. Osy qysqasha aqparat arqyly naýqastyń taralý yqtımaldylyǵy anyqtalady.
Osyndaı ózgeshe tásil arqyly jeke bas qupııasynyń buzylmaýyn qamtamasyz etip, karantındik usynystardy saqtap qalýǵa jaǵdaı jasaıdy. Karantınnen keletin zııandy azaıtý – moraldyq mindet. Sondaı-aq vırýstyń da taralýyn báseńdetýimiz kerek. Eger osy eki tásildi durys oryndamasaq, júz myńdaǵan adam qaza taýyp, lokdaýn uzartylyp, mıllıardtaǵan adamnyń ómirine qıyndyq týady. Eger karantındik usynysty eshteńege qaramaı aıta bersek, aqyrynda ony saqtaýǵa eshkim ynta tanytpasa, oqıǵanyń bulaı órbýi ýaqyt enshisindegi sharýa.
Jedel tarap jatqan pandemııa jaǵdaıynda biz jergilikti jaǵdaıǵa, keıingi epıdemııalyq derekterge jáne vırýstyń taralýyn azaıtýǵa kómektesetin jańa tehnologııalardyń damýyna qarap jedel erejelerdi ózgertýge daıyn bolýymyz kerek.
Eskirgen erejelerge súıenetin densaýlyq saqtaý salasynyń sarapshylary, tipti Shveısarııa sekildi elderdegideı ony zańǵa jazǵandardyń ózi qazir jańa tehnologııaǵa ıek artyp, indetpen kúresti ıkemdi tásilmen damytýǵa den qoıyp otyr. Osylaısha, naýqastaný qateri joǵarylarǵa nazar aýdarý arqyly zııandy azaıtyp, pandemııamen kúresti tıimdi júrgize alamyz.
Pıter SINGER,
Prınston ýnıversıtetiniń Bıoetıka professory, The Life You Can Save qaıyrymdylyq qorynyń negizin qalaýshy
Ioanna MEISEL,
Arızona ýnıversıtetiniń evolıýsııalyq bıologııa professory
Copyright: Project Syndicate, 2020. www.project-syndicate.org
