Bilim • 28 Qyrkúıek, 2020

Bilim berý júıesine jańashyldyq kerek

58 ret kórsetildi

Jańa oqý jylyn uıymdastyrý jumystarynyń qıyn kezeńi artta qalǵandaı bolǵanymen, keńestik dáýirdegi deńgeıinen keri ketken bilim berý júıesiniń sheshýdi qajet etetin shıelenisken máseleleri jetkilikti. Sapaly bilim bermeıtin mektepti, aty bar da, zaty joq bilim berý júıesin qalaı tiriltýge bolady?

Mektepterdegi eki jáne úsh aýysymdy oqytý – ómirdiń tabıǵı yrǵaǵyn buzý arqyly densaýlyqty qurtý faktoryna aınaldy. Oǵan birinshi synypqa qabyldanǵan balalardyń densaýlyǵy men olardyń 10-11 jyldan keıingi mektep túlekteri bolǵan kezdegi densaýlyǵyn salystyrǵanda kóz jetkizesiz. Jasyratyny joq, bes jasqa deıin perishte bolyp tárbıelengen sábıden ynjyq, qazaqy ardan ada, adam syılaýdy bilmeıtin azamat daıarlap otyrǵan da mektep. Buǵan sebep – mektep synyptarynyń ekinshi aýysymda bos bolmaýy. Bul oqýshylardy oqýdan tys bos ýaqytynda tegin úıirmelerde shyǵarmashylyq shyńdalý, fakýltatıvtik sabaqtarda bilimin óz qabileti men tańdaýyna saı jetildirý quqyǵynan aıyryp otyr. Bala tárbıesi kóshege tapsyrylǵan. Ata Zań kepildik bergen tegin damý ortasy bolmaǵandyqtan, sportqa, ónerge, shyǵarmashylyqqa baýlý, ıaǵnı qarjylyq irikteý arqyly ǵana iske asyrylady. Al bul – kópbalaly, tabysy tómen otbasydaǵy sábılerdiń quqyǵyn shekteý ǵana emes, aıaqasty etý.

Sańyraýqulaqsha qaptap ketken bilim berý ortalyqtaryndaǵy oqytý da aqyly. Tegin bilim alý kepildigin buzýdyń osynshama óreskel tártibi atalǵan ortalyqtarda muǵalimderdiń aqyly qyzmetin, qosymsha tabysyn zańdastyrý orny bolyp otyr. Sebebi ortalyqtar panalaıtyn ǵımarattardy qaltalylar men olardy kóleńkeleıtin ózara jeń ushynan jalǵasqan ákimshilik qyzmetkerleri jalǵa beredi de, paıdany bólisedi.

Oqýshy kitap qabynyń densaýlyqty buzatyn salmaǵy týraly jyr bıylǵy oqý jylyna arnalǵan oqýlyqtardyń jartyjyldyqtarǵa bólinýimen túzeletin sııaqty. Biraq oqýshylardyń, ásirese bastaýysh mektep jetkinshekteriniń mektepke jetý marshrýty bul jeńildetýdi joqqa shyǵarady. Shákirtterdiń jolǵa ketetin ýaqyt shyǵynyna monıtorıng jasap, qatań esep júrgizý daǵdyǵa aınalýǵa tıisti. Sondyqtan býyny áli qatpaǵan bastaýysh mektep jasyndaǵy balalardy 50 metrden aspaıtyn úıiniń janynda oqytýdy iske asyrý, ıaǵnı quny qoljetimdi, árbir 20-30 otbasynyń 6-10 jastaǵy sábılerin tolyq qamtýǵa eseptelgen, jappaı shaǵyn keshendi bastaýysh mektepter salýdyń memlekettik baǵdarlamasy jasalýy kerek.

Mekteptiń eldi meken túzýshi mártebesin ózine qaıtarý, birinshiden, orta mektep oqýshylaryn tolyq birinshi aýysymda oqytýǵa jaǵdaı týǵyzady. Ekinshiden, densaýlyqqa qolaıly kún tártibin saqtap, ádepsizdiktiń, zań buzýshylyqtyń dem berýshisi bolyp otyrǵan bos ýaqytty oqý­shyǵa tolyqqandy ulttyq tálim-tárbıe berýge jumsap, mektepti sapaly bilimdi, ata saltyn ardaqtaıtyn azamattar daıarlaý uıasyna aınaldyrýǵa múmkindik beredi.

Qazirgi qazaqstandyq bilim berý júıesi – sapaly bilim-bilik berý ordasy emes, kóp satyly sybaılas jemqorlyq ortasy. Sapaly bilim berý – pándik ádiskerlik iskerliktiń joǵary deńgeıi arqyly ǵana júzege asady. Al qazirgi mektep dırektorlarynyń kópshiligi – sharýashylyq meńgerýshileri ǵana. Aýdandyq, oblystyq bilim bólimderi de olardyń ustazdar ujymynyń kásibı quzyrettiligin arttyrýǵa jaǵdaı jasaýdan buryn, «únemshil tıyn sanaý» qabiletin qoldaıdy. Mektepke jumsalmaǵan únem bilim bólimderi qyzmetkerleriniń syıaqy­syna aınalady.

Oqý-quraldar keshenin keńestik júıeniń qarapaıym, júktemesi azaıtylǵan, túrli-tústi sýreti mol nusqasyna qaıtarý (orys tilindegi «Kartınnyı slovar» úlgisinde) kerek. Mektep qyzmetin ákimshil baqylaýdan azat etý jáne mektep jumysynyń ádistemelik áleýetin baǵalap, qadaǵalaýdy mektep ınspektorlary júıesine, attestasııalaý men basshy qyzmetkerler rezervin daıarlaýdy biliktilik arttyrý ortalyqtaryna júkteý qajet. Sondaı-aq mektep basshylaryn tikeleı saılaý júıesin engizip, bilim berý mekemesi ustazdarynyń shtattyq quramynyń (JOO POQ talaptaryna sáıkes) biliktilik deńgeıiniń úlestik shegin belgileý kerek. Mekeme basshylyǵynyń mindetti aýysymdylyq merzimin bekitý, olardy usyný nemese qaıta saılaý quqyǵyn kásipodaqtar men ata-analar komıtetterine bergen jón. Mekteptiń oqý quraldary, sharýashylyq shyǵyndary, qoǵamdyq tamaqtandyrý jáne ǵımarat kútimi, jyldyq jóndeý jumystary tólemderin mınıstrlikke tikeleı baǵynatyn mamandandyrylǵan qurylymdyq mekemeler júıesin jasaqtap, jumsalý merzimine sáıkes aldyn ala aýdarý qajet.

Elimizde «Densaýlyq qorǵaýshy pedagogıka» talaptaryna sáıkes bilim berý júıesi de, mektebi de qalyptaspaǵan. Qarapaıym mysal, 45 mınýtqa bir ǵana synyp ornalasa alatyn mektep sport zalynda ótetin dene tárbıesi júktemesi tek 12 synyp úshin 3 saǵattan 36 saǵatty quraıdy. Al sport zaly árbir sabaqtan keıin ylǵaldy tazalap, aýasyn arnaıy bakterısıdtik sáýlemen zararsyzdandyrýdy qajet etedi. Mektepterdegi medısınalyq qyzmet tipten syn kótermeıdi, medkabınet – medkartalar qoımasy ǵana. SOVID-19 indeti «Azamatty qorǵanys» pánin bilim berý mekemelerine qaıta engizý qajettigin alǵa qoıdy. Dene tárbıesine bólingen 3 saǵatty 2 saǵat dep belgilep, onyń úshinshi saǵatyna densaýlyqty saqtaý jáne nyǵaıtý páni valeologııany engizý oqýshylardyń óz densaýlyǵyn ózi qurmetteýine, qadaǵalaýyna ǵylymı-pándik tetik bolar edi.

Búgingi tańda kezek kúttirmeıtin shara – mektepke jedel kirip-shyǵý tártibin belgileý. Iаǵnı mektep kontıngentine sáıkes balalardy 3-5 mınýtta qabyldaı alatyn aıqara ashylatyn esikter men qyzý ólsheý qurylǵylary qamtamasyz etilip, mektep ishindegi qozǵalysta qarama-qarsy júrýge bolmaıtyn marshrýttar iske qosylýy qajet.

Sonymen qatar sapaly bilim tetigi – Álippe. Ol qandaı bolýy kerek? Bizdiń paıymdaýymyzsha, qazirgi jarnamalar, dúken, mekeme, ákimdik mańdaıyna qaǵylǵan shalajansar latyn álipbıi qazaq tiliniń qas dushpany, dildiń, tildiń, rýhtyń tamyryna balta shabady. Aıtpaǵymyz, jaıaý qalǵan rýhanı kodymyz, tilimizge kórik, ánimizge aıshyq bolǵan, aqyn men sheshenniń tilinde uıqas bolyp órilgen qazaq dybystary ashtyq jyldary qazaq dalasyn japqan «aq súıek» máıitter sııaqty mádenı-tarıhı ulttyq damý jolynyń jıeginde qalady degen qorqynysh. Tipti bir-eki jyldyń júzinde-aq Á, Ǵ, Ń, О́, U, Ú, Y, I dybystary birinshiden oqylmaıtyn, ekinshiden aıtylmaıtyn bolady. Olardy, ata muramyzdy saqtaýdyń bir ǵana joly bar, bul – osy dybystardy jetkizý úshin grek nemese latyn álipbıi negizinde qalyptasqan, arnaıy fonetıkalyq halyqaralyq álipbı sımvoldaryn alý.

Toqeteri, latyn sımvoldary negizindegi qazaqy jańa álipbı túrli tilderge fone­tıkalyq transkrıpsııa arqyly dybystyq ár men mán beretin, aýdarmashylar men ustazdar talqylaýyna salynyp, qazaq tilin úırenetin qandaı da bolmasyn ult ókili úshin jaramdy, qazaq tiliniń mán-máıegin ózgelerge sol kúıinde jetkizetin ámbebap ulttyq kod túrinde jasalyp, asyǵyssyz paıdalanýǵa engizilýi tıisti. Tyńdar qulyq, estir qulaq bolsa...

 

Murat AQMYRZAEV,

muǵalimderdiń biliktiligin arttyrý salasynyń aǵa ádiskeri, zeınetker, «Valeologııa» oqý quraldary tolyq kesheniniń jetekshi avtory

 

Mańǵystaý oblysy

 

Sońǵy jańalyqtar

Koronavırýstan qalaı qorǵanamyz?

Koronavırýs • Búgin, 21:33

Taraz qalasynda nan qymbattaǵan

Aımaqtar • Búgin, 19:15

Dollardyń erteńgi baǵamy qandaı bolmaq?

Ekonomıka • Búgin, 18:25

Almatydaǵy avtoservıs otqa orandy

Aımaqtar • Búgin, 15:33

Joǵalǵan bala 12 saǵatta tabyldy

Aımaqtar • Búgin, 14:38

Karantınniń kezinde kókpar tartqan

Aımaqtar • Búgin, 12:30

Bos jatqan 665 myń gektar jer anyqtaldy

Aımaqtar • Búgin, 12:10

Dollardyń baǵasy kún sanap ósip keledi

Ekonomıka • Búgin, 11:30

Uqsas jańalyqtar