Endi mine, jahandy dúrliktirgen indet álemdi jaılady. Kózge kórinbeıtin qazirgi keseldiń kesiri qanshama adamǵa zaýal bolyp tıip, talaıdy júrisinen jańyldyrdy. Mıllıonǵa jýyq kisini alyp uryp, ana dúnıege alyp ketti.
...Astanadaǵy bildeı bir bedeldi laýazym ıesiniń áıeli Saırash kúıeýimen Chehııadaǵy áıgili Karlovy Vary dep atalatyn demalys ornyna barady. Chehııanyń «bogemııa» dep atalatyn lıýstrasyn, brıllıantyn izdep dúken qoımaı, baǵaly buıymdardy ala beredi. Jalt-jult etken dúnıege kózi toıar emes. О́zi sekildi birtalaı adamdy Praga qalasynan da, dál osy Karlovy Vary demalys kesheninen de kezdestirdi. Olar da ártúrli deńgeıdegi dókeılerdiń áıeli nemese mádenıettilep, jumsartyp, qazirgishe aıtqanda bireýlerdiń osynda erte kelgen naqsúıeri. Elden jyraq, ońasha qydyryp, demalystap kelgenderi kórinip tur. Solardyń bir-ekeýimen qysqasha shúıirkelesip qalǵany bar. Báriniń oı-armandary, maqsattary negizinen uqsastaý.
Al myna bir kelinshektiń júris-turysy, minezi, sabyrly qalpy ózgelerden bólekteý me, qalaı. Tipti múlde eshkimge uqsamaıdy dese bolǵandaı. Bul kelinshek óziniń zagste tirkelgen zańdy kúıeýimen sonaý astanadan kelgen. Aıtýyna qaraǵanda, onyń otaǵasy munaı-gaz mekemesindegi basshylyq qyzmette isteıtin kórinedi. Osynda kelip em alyp, taýly, ıisi muryn jarǵan qaraǵaıly ormannyń taza aýasymen tynystap, dárigerlerdiń kúndelikti taǵaıyndaǵan em-domyn úzbeı qabyldap, basqa eshteńege alańdamaı jatqan syńaıly. Qoly bosaı qalsa taza aýada qydyrystap kóp júredi. Shıpajaıdyń emdik qasıeti mol sýyn iship, qylqan japyraqty qaraǵaıdan bólingen saf taza aýamen keýdesin kere demalyp, sál damyldap turyp qalatyny bar. Shamasy, derti asqynǵan adamǵa uqsaıtyndaı...
Alǵashqyda buǵan asa mán bermegen. О́zi kúnde jantalasyp, alysty-jaqyndy bazar, dúken ataýlyny qoımaı aralap, dorba-domalaǵyn arqalap, saýdasyn qyzdyryp júrgende kóńil aýdarmasa kerek. Endi biraz ýaqyt ótkennen keıin aptyǵy basylyp, aryny qaıtqan soń jan-jaǵyna nazar aýdaryp qaraǵanda baıqady. Sóıtse álgi munaı-gaz magnatynyń áıeli eshteńege qyzyqpaıdy, kózdiń jaýyn alǵan dúnıe ataýlyǵa nazar da salmaıdy. О́zi tipti qarapaıym. Keshki demalys oryndaryna, meıramhanaǵa barǵanda ózgeler sekildi saýsaǵynda altyn saqınasy, taǵyp alǵan brıllıant syrǵasy, moınynda sala-qulash alqasy da joq. Kádimgi qarapaıym qalpynan bir tanbaıdy. Al shyntýaıtyna kelgende, mundaı dókeı kúıeýi bar kelinshekte qarajat joq bolýy múmkin emes. Sonaý alystan qııan túkpirdegi ataǵy jer jaratyn Karlovy Vary shıpajaıyna ekiniń biri kele bermeıdi. Onyń ústine, birneshe kún ishinde baıqaǵany, bularǵa talaı adam kelip sálem berip, quraq ushyp jatqanyn kórdi. Al áıel bolsa sol báz-baıaǵy qalpy. Kórki de eshkimnen kem emes, asa qartaıyp turǵan joq, qyryqtyń ar jaq, ber jaǵyndaǵy kelbetti kelinshek. Sonda túkke qyzyqpaıtyn bul ne qylǵan adam? Joǵaryda aıtqanymyzdaı, baılyǵy joq deýge múlde kelmeıdi. Kún saıyn telefon shalyp, balalary habarlasyp turady. Solarmen bolǵan amandyq-saýlyq aýanynan da talaı nárse ańǵarylady. Kópti kórgen, nebir aýzymen qus tisteıtin dókeılermen dastarqandas, aralas-quralas bolǵan adamdar ekeni áńgimelerinen baıqalady.
Sonda dúnıeden baz keshkendeı bul ne qylǵan adam dep oǵan syrttaı tańdana qaraýmen júrdi. Áıteýir ashylmaǵan bir syr bar sekildi. Alaıda ony da anyqtaýdyń yńǵaıy keldi. Bir kúni tynyǵyp jatqan áıelderdiń kúıeýleri qala aralap bólek ketedi. Sodan qupııa syrdyń betin ashýǵa yntyqqan jaǵdaıdyń sáti túsip, bul álgi áıeldi meıramhanaǵa shaqyrǵansha asyǵady. Kesh túsip meıramhanaǵa kelgende ońasha otyrysta syrlasady.
– Siz osy nege eshteńe almaısyz, dúnıe ataýlyǵa qyzyqpaısyz? Tipti nazar da salmaısyz, – dep suraıdy.
Sonda ol kelinshektiń tuńǵıyq oıǵa berile otyryp aıtqany mynandaı:
– Bul dúnıe jalǵan, ýaqytsha. Jantalasa jıǵan zatyńdy ana jaqqa kóterip alyp kete almaısyń. Bári ádire qalady. Men jazylmas aýrýmyn, basymda, mıymnyń ishinde isik bar. Maǵan jaryq dúnıede júrýden asqan baılyq joq, bireýden indet juqtyryp almaı, bir jutym taza aýamen tynystap, árbir alǵan demim qymbat. Mıyma ottegi jetispeıdi. Dúnıe ataýly túk te kerek emes, úıde bári bar. Bul pánıdegi jalǵan dúnıede maǵan balalarymnyń amandyǵy, otbasymnyń tynyshtyǵy, denniń saýlyǵynan asqan baılyqtyń keregi joq, – dep uzaq oılanyp qaldy da, sál tynystap alǵan soń áńgimesin ári qaraı jalǵastyrdy. – Men shyrsha emespin ǵoı, qyzyldy-jasyldy oıynshyqtardy ón boıyna ilip qoıatyn.
Sát saıyn, saǵat saıyn ǵumyry azaıyp, talqany taýsylyp, sanaýly kúnderi qalǵanyn oǵan bilikti dárigerlerdiń talaıy dóp basyp aıtyp, ashy da bolsa aýyr shyndyqty bildirgen kórinedi. Bir ǵana amal – taza aýada kóbirek júrse bálkim ǵumyry uzaqtaý bolýy múmkin. Sondyqtan myńdaǵan shaqyrymdy artqa tastap osynda kelgen jaıy bar. Eger bul jalǵanda, jer betinde janyn alyp qalar pende bolsa baryn salyp, bárin berer túri bar. О́kinishke qaraı, kún sanap ósip, asqyna túsken qaterli isiktiń betin qaıtarar eshbir amal joq kórinedi. Tek qana Allanyń janyn alar kúnine moıynsunyp, qorqynyshty sátti kútýden asqan azap bar ma.
Osydan keıin Saırash kelinshek óziniń dúnıege qyzyqqan usaqtyǵyna uıalyp, ózgeshe kúıge túsedi. Birte-birte basqa adamǵa aınaldy.
Áý basta Saırash da ózgeler sekildi aýylda týyp-ósken, keıin oqý izdep arman qýyp, oıǵa alǵan maqsaty ońaı oryndalǵan ádemi boıjetkenniń biri boldy. Kóriktiliginiń arqasynda tańdaǵan jigitine qosyldy. Kelbetti bolǵan soń onyń erkeligin bári de kóteretin. Sondyqtan da sál adýyndylaý bolyp ósti. О́zgelerge degenin istetedi. Árıne aqylsyz da emes. Aldaǵysyn oılap, osynyń bolashaǵy zor bolady-aý degen jigittiń qolynan ustaı bildi. Bul kúnde óziniń qatelespegenin keıingi ómiriniń ózi kórsetip otyr emes pe, kezinde tutynýshylar odaǵynyń bastyǵy bolǵan ákesi bar jigiti de talaı bıikke samǵady. Qazir bolsa, mınıstr. Budan artyq ne kerek.
Dańǵaradaı alyp, eńseli úıde eki júrgizýshi, eki úı kútýshi, as mázirin ázirleýshi, syrtqy aýlany tazalaýshy, olardan basqa úıdiń kúzetshileri bar. Mine, solardyń is-áreketi kóbine-kóp adýyndy kelinshektiń kóńilinen shyǵa bermeıtin, istep júrgen jumystaryn unatpaı, ózderin jıi aýystyra beretin. Úıdegi sheteldik qymbat jıhaz, nebir asyl buıymdar, baǵa jetpes laǵyl tastar da biraz ýaqyt ótken soń eskirgendeı áser etip, odan da qymbatyraǵyn izdep, ózgelerde joq eksklıýzıvti buıymdar bolsa dep sony qolǵa túsirgenshe tynym tappaıtyn. О́zi sekildi sanaýly dókeılerdiń báıbishelerimen áńgimeleri negizinen elde joq baǵaly buıymdar tóńireginde órbıtin. Kimderdiń qaı elde demalyp kelgeni, qaı kelinshektiń otaǵasy bolashaqta qandaı bıliktiń tutqasyn ustaıtyny, kimniń qandaı mınıstr bolatyny boljanyp, aldyn ala qyzý áńgime ózegine aınalyp jatatyn.
Caırashtyń boıyndaǵy oń ózgeristi kúıeýi de baıqaıdy. Demalysqa barmaı turyp, ana kútýshiniń kózin qurtam, maǵan unamaıdy, jedel qımyldamaıdy, ózi sylbyr bireý degeni este. Taǵy birde – ana kútýshi de toıynyp aldy, úı tazalaǵany kóńilimnen shyqpaı júr, basqasyn tappasam degeni bar. Otaǵasy úıge kelgen soń kelinshegine:
– Ana shofer unamaıdy dep ediń, basqasyn ákeldim, úı kútýshisin de almastyraıyq, – deıdi.
Biraq Saırash burynǵy júrgizýshini almastyrmaı sol kúıinde qaldyrdy. Al aýlany jıystyratyn úı kútýshisiniń bireýin qaldyryp, as ázirleıtin ekinshisin bosatady. Bir shańyraq astyndaǵy balalaryna, kúıeýine óziniń de as ázirlep bere alatyn jaǵdaıy bar jáne kezinde tamaqtyń neshe túrin jasap, bir kisideı aspazdyqtyń qyrlaryn meńgerip alǵan bolatyn. As mázirin daıyndaýdyń ózi kerek deseńiz, anasynan daryǵan óner dep tanýǵa bolady. Kóńil toǵaıyp, toıynǵandyqtan birte-birte sony da umyta bastapty. Endi munym uıat boldy-aý dep táýbege keldi. Shúkir, densaýlyǵy myqty. Oılap otyrsa, ózinen qoly bos adam joq. Úı ishinde balalarmen birge shúıirkelesip as úıde júrgenniń ózi kóńildi eken. Sony endi jete túsingendeı boldy.
Astanaǵa kelgen soń burynnan aralasyp júretin ózi qatarlas bıik laýazymdy myqtylardyń kelinshekterimen taǵy da aralasa bastady. О́zderi ǵana bas qosatyn úlken otyrystarda talaı baıqaǵany bar, keıbir dókeılerdiń sulý jubaılary tym jas, ekinshi áıelderi.
Olardyń ne kıem, ne ishem deıtin qatardaǵy ózekti jandardan áldeqashan bólektenip, qarapaıym pendelerdiń kúıki tirliginen ada bolyp, alshań basyp júrgenderi óz aldyna, endi tipti armandary asqaqtaı túsken edi. Tym myqtylarynyń keıbir naqsúıerleri tipti masaıraǵandary sonshalyq, eksklıýzıv dep atalatyn ileýde bir ǵana kezdesetin, arnaıy tapsyryspen jasalǵan, asqan joǵary zergerlikti talap etetin gaýhar (brıllıant) saqına, syrǵalardy taǵýǵa yntyǵyp, soǵan qol jetkizýdi maqsat etip qoıady jáne ony bir saltanatty basqosýda ǵana taǵady, ekinshi márte qaıta paıdalaný olar úshin uıat sharýa. О́zgeler baıqap qalsa, tipti masqara. Bir toıǵa arnap tiktirgen qymbat kóılekti ekinshi márte kııý degen atymen bolmaıdy. Alaıda ol bıkeshter mundaı óreskeldikke jol bere qoımaıtyn.
Qarap otyrsa, mundaǵy myqtylardyń úıindegi sylqymdardyń arasynda nebir qylyqtarymen kózge túsip, esirgenderi de, kesirlenip toıynǵandary da barshylyq eken.
Birde Saırash ortalyq kóshelerdiń birindegi dúken mańynda jupyny kıimdi bir áıel bar daýsymen baqyryp, «endi qaıttym, balalarym ash qalatyn boldy-aý, bar aqshamnan aıyrylyp masqara boldym ǵoı» dep jany shyǵyp shyryldap turǵanyn kóredi de qasyna kelip mán-jaıdy suraıdy. Sóıtse álgi miskin eki myń teńgesin túsirip alyp, jany shyǵyp, qatty qınalyp tur eken. Sodan ony kóligine otyrǵyzyp, úıine aparady da, jıyrma myń teńgeni qolyna ustatyp, balalarǵa arnalǵan qystyq kıimder men aıaq-kıimderdi dáý sómkege salyp, oǵan qosa biraz azyq túrlerin, taǵamdardy ekinshi sómkege toltyryp, júrgizýshisi arqyly úıine aparyp salýdy aıtady. Ol áıel qaıta-qaıta alǵysyn jaýdyryp, úıine qaıtady. Sóıtse onyń turatyn jeri oı-shuqyry mol, qalanyń shetindegi 15 shaqyrym jerdegi saıajaı ishindegi qurqyltaıdyń uıasyndaı úıshik kúrkede eken. Júrgizýshi jolda batpaqqa tyǵylyp, eki saǵat júrip, álgi áıeldi meken-turaǵyna ázer jetkizipti.
Kúnine azyn-aýlaq nápaqaǵa qol jetkizgisi kelip, sharasyzdyqtan Allaǵa jalbarynyp, jandary qınalǵandar meshit mańynda jıi kezdesetini bar. Birde jaratqannyń barlyǵyna shák keltirmegen ápendeleý jańa qazaqtyń biri meshitke baryp duǵa qylyp, aspanǵa alaqanyn jaıyp, «Iá, Alla, bıznesimdi órge domalata gór, bir mıllıon dollar berip, baılyǵymdy arttyra tús», dep kúbirlep, ózinshe Qudaıǵa qulshylyq etip otyrsa, onyń qasyna kelip qatarlasa jaıǵasqan bir beıshara: «Iá, Alla, tym bolmasa kúnine myń teńge nápaqa bere gór, balalarym ash qalmasyn» dep daýsy qattyraq shyǵyp, erekshe ótinip, Jaratqanǵa jalbaryna surap qaıta-qaıta qaqsap otyrsa kerek. Sodan janyndaǵy jańa qazaq: «áı, sen, joqtan ózgeni surap, Qudaıdyń basyn qatyrma, má myń teńgeni al da kete ber» dep álgi miskindi qasynan qýyp jiberipti.
Sonymen Saırash sheteldegi demalystan oralǵan soń múlde ózgerdi. Sabyrly, salqynqandy, salıqaly keıipke túsken. Ony ózi qatarlas qurby kelinshekter de baıqaıdy. Sóılese sózdiń máıegin aǵytatyn, ózgelerdi uıytyp áketetin, jurtty qasyna úıirip alatyn qasıeti bar Saırash birde qurbylardyń basyn qosyp, biraz pálsapalyq oılaryn aıtyp, ómir týraly tolǵamdaryn ortaǵa saldy. Shıpajaıda bolǵan jaıtty eske aldy. Denniń saýlyǵynan, bir jutym aýadan qymbat, balalardyń amandyǵynan asqan baqyt, úlken baılyq joq ekenine ózgelerdiń kózin jetkizdi.
Qazir sol ózi sekildi jaǵdaıy jaqsy, kúı-qýaty myqty kelinshekterdiń birazy talaı adamǵa hal-qaderinshe qolushyn berip, qınalǵandarǵa kómektese bastaǵan. Solardyń biri shahardaǵy balalar úıiniń birin qaramaǵyna alyp, aı saıyn qarjylaı kómek kórsetip otyrady. Azyqpen kómektesý óz aldyna, alpys balaǵa kıim áperip turýdy mindetine alǵan. Al endi bir kelinshek mektep bitirgen jetim balanyń bireýin qolyna alyp, oqytyp tárbıelep, muntazdaı etip kıindiredi. Oǵan aǵylshyn tilin úıretip, demeýshilik kórsetip, osy kúzde Eýropaǵa oqýǵa jibergeni bar. Saırashtyń taǵy bir aqsúıek qurbysy Germanııadan kelip bala asyrap almaq bolǵan sheteldik azamattyń jolyn kesip, tiliniń múkisi bar bozbalany defektolog dárigerge emdetip qatarǵa qosyp, saýabyn aldy.
Aıta berse bul Saırashtyń jáne onyń qurbylarynyń istegen kóp jaqsylyqtarynyń biri ǵana. Jalǵyz ol ǵana ma eken, táýbege kelip, kómek qolyn sozyp, qaıyrymdylyq kórsetip júrgen. О́tken jyly Almaty kósheleriniń birindegi dúńgirshekte shıetteı balalarymen gazet satyp eki jyl turǵan áıelge Aqsaıdan eki bólmeli páter alyp bergen, ózi belgisiz bolyp qalǵan azamat týraly aqparat quraldary aıtty da. Ondaı jaqsylyǵyn jarııalamaıtyn, al shynymen kómek qajet etetinderge qolushyn beretinder sırek te bolsa kezdesedi ǵoı.
Bul kúnde Saırash keıbir laýazymdy qyzmetkerderdiń kelinshekteriniń basyn qosyp, ımandylyq uıymyn quryp alǵan. Olar da Saırashtyń aıtqanyn qalt jibermeıdi. Bar dúnıelerin taratyp bermese de, sabalaryna túsip, asyp-tasqan ádetterinen arylyp, osy tirlikterine shúkirshilik jasap, dúnıege qyzyǵýshylyq, kórseqyzarlyq sekildi jaǵymsyz áreketterden edáýir tyıylǵan. Qansha degenmen, oqyǵan, toqyǵany bar, zııaly qaýym ortasynan ǵoı, kóbiniń túsinigi mol.
Ǵaryshtan túsirilgen sýretterge kóz salsaq, Jer sharynyń ǵajap sulý beınesin kóremiz. Ekojúıeniń, bıosferanyń paıda bolýy, jasyl tabıǵattyń tazalyǵy mıllıondaǵan jyldarda qalyptasty. Alaıda sońǵy elý-alpys jylda orman órtenip, alaýlaǵan ot-jalyn talaı aýmaqty sharpyp, máńgi muzdaqtar erip, keı jerlerde sý tasqyny eldi mekendi jaıpap, endi bir tusta qumdy shóleıt kesirinen jer taqyrǵa aınalyp barady. Sonyń kesirinen aýa lastanyp, túrli indet órshýde.
Osynyń bári búginde bir jutym aýa qadirin bilgen, saqtyq sharalaryn alyp, indetten aýlaq júretin, shıpasy mol taza tabıǵattyń baǵasyn qadirleı alatyn adam úshin qasıetti uǵym ekenin endi boljaı aldyq pa degen oı keledi. О́kpemizge taza aýa, mıymyzǵa ottegi erkin jetip, barshamyz aman júreıik. Ol úshin qasıetti Jer-anany saqtaıyq. Tarylmasyn tynysyńyz, taýsylmasyn yrysyńyz!
Saıasat BEIISBAI,
Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýtynyń bólim meńgerýshisi, baspasóz ardageri
ALMATY
