Qoǵam • 28 Qyrkúıek, 2020

Bir jutym aýa nemese tynysyńyz tarylmasyn

52 ret kórsetildi

Jaratýshymyz adamzattyń tirshilik, ıgiligi úshin jer betine ný ornatyp, sony ósirý úshin sý aǵyzyp, jan-janýar jiberip, ósimdikpen kómkerip, sol arqyly Jer-anany ottegimen qorshady. Osylaısha búkil álemdegi tirshilik ataýlyny bir jutym aýamen tynystatyp qoıǵan sheber emes pe!

Endi mine, jahandy dúrliktirgen indet álemdi jaılady. Kózge kórin­beıtin qazirgi keseldiń kesiri qanshama adamǵa zaýal bolyp tıip, talaıdy júrisinen jańyldyrdy. Mıllıonǵa jýyq kisini alyp uryp, ana dúnıege alyp ketti.

...Astanadaǵy bildeı bir bedeldi laýazym ıesiniń áıeli Saırash kúıeýimen Chehııadaǵy áıgili Karlovy Vary dep atalatyn demalys ornyna barady. Chehııanyń «bogemııa» dep atalatyn lıýstrasyn, brıllıantyn iz­dep dúken qoımaı, baǵaly buıym­dardy ala beredi. Jalt-jult etken dúnıege kózi toıar emes. О́zi sekildi birtalaı adam­dy Praga qalasynan da, dál osy Kar­lovy Vary demalys kesheninen de kez­destirdi. Olar da ártúrli deńgeı­degi dókeılerdiń áıeli nemese máde­nıet­­tilep, jumsartyp, qazirgishe aıt­qan­da bireýlerdiń osynda erte kelgen naqsúıeri. Elden jyraq, ońasha qy­dy­ryp, demalystap kelgenderi kórinip tur. Solardyń bir-ekeýimen qysqasha shúıir­kelesip qalǵany bar. Báriniń oı-ar­mandary, maqsattary negizinen uqsastaý.

Al myna bir kelinshektiń júris-turysy, minezi, sabyrly qalpy ózgeler­den bólekteý me, qalaı. Tipti múlde esh­kimge uqsamaıdy dese bolǵandaı. Bul kelinshek óziniń zagste tirkelgen zań­dy kúıeýimen sonaý astanadan kelgen. Aıtýyna qaraǵanda, onyń otaǵasy mu­naı-gaz mekemesindegi basshylyq qyz­mette isteıtin kórinedi. Osynda kelip em alyp, taýly, ıisi muryn jar­ǵan qaraǵaıly ormannyń taza aýasy­men tynystap, dárigerlerdiń kúnde­likti taǵaıyndaǵan em-domyn úzbeı qabyldap, basqa eshteńege alańdamaı jatqan syńaıly. Qoly bosaı qalsa taza aýada qydyrystap kóp júredi. Shıpajaıdyń emdik qasıeti mol sýyn iship, qylqan japyraqty qaraǵaıdan bó­lingen saf taza aýamen keýdesin kere demalyp, sál damyldap turyp qalatyny bar. Shamasy, derti asqynǵan adamǵa uqsaıtyndaı...

Alǵashqyda buǵan asa mán bermegen. О́zi kúnde jantalasyp, alysty-jaqyndy bazar, dúken ataýlyny qoı­maı aralap, dorba-domalaǵyn arqalap, saýdasyn qyzdyryp júrgende kóńil aýdarmasa kerek. Endi biraz ýaqyt ót­kennen keıin aptyǵy basylyp, aryny qaıtqan soń jan-jaǵyna nazar aýdaryp qaraǵanda baıqady. Sóıtse álgi munaı-gaz magnatynyń áıeli eshteńege qyzyqpaıdy, kózdiń jaýyn alǵan dúnıe ataýlyǵa nazar da salmaıdy. О́zi tipti qarapaıym. Keshki demalys oryndaryna, meıramhanaǵa barǵanda ózgeler sekildi saýsaǵynda altyn saqınasy, taǵyp alǵan brıllıant syrǵasy, moınynda sala-qulash alqasy da joq. Ká­dimgi qarapaıym qalpynan bir tan­baı­dy. Al shyntýaıtyna kelgende, mu­n­daı dókeı kúıeýi bar kelinshekte qara­jat joq bolýy múmkin emes. Sonaý alys­tan qııan túkpirdegi ataǵy jer jara­tyn Karlovy Vary shıpajaıyna eki­niń biri kele bermeıdi. Onyń ús­tine, birneshe kún ishinde baıqaǵany, bu­lar­ǵa talaı adam kelip sálem berip, qu­raq ushyp jatqanyn kórdi. Al áıel bolsa sol báz-baıaǵy qalpy. Kórki de eshkim­nen kem emes, asa qartaıyp tur­ǵan joq, qyryqtyń ar jaq, ber jaǵyn­daǵy kel­betti kelinshek. Sonda túkke qyzyq­paı­tyn bul ne qylǵan adam? Joǵaryda aıtqanymyzdaı, baılyǵy joq deýge múlde kelmeıdi. Kún saıyn telefon shalyp, balalary habarlasyp turady. Solarmen bolǵan amandyq-saýlyq aýa­nynan da talaı nárse ańǵarylady. Kópti kórgen, nebir aýzymen qus tis­teıtin dókeılermen dastarqandas, ara­­las-quralas bolǵan adamdar ekeni áńgi­me­lerinen baıqalady.

Sonda dúnıeden baz keshkendeı bul ne qylǵan adam dep oǵan syrttaı tań­dana qaraýmen júrdi. Áıteýir ashyl­maǵan bir syr bar sekildi. Alaıda ony da anyqtaýdyń yńǵaıy keldi. Bir kúni tynyǵyp jatqan áıelderdiń kúıeý­leri qala aralap bólek ketedi. Sodan qupııa syrdyń betin ashýǵa yntyqqan jaǵdaıdyń sáti túsip, bul álgi áıeldi meıramhanaǵa shaqyrǵansha asyǵady. Kesh túsip meıramhanaǵa kelgende ońasha otyrysta syrlasady.

– Siz osy nege eshteńe almaısyz, dúnıe ataýlyǵa qyzyqpaısyz? Tipti nazar da salmaısyz, – dep suraıdy.

Sonda ol kelinshektiń tuńǵıyq oıǵa berile otyryp aıtqany mynandaı:

– Bul dúnıe jalǵan, ýaqytsha. Jan­talasa jıǵan zatyńdy ana jaqqa kóterip alyp kete almaısyń. Bári ádire qalady. Men jazylmas aýrýmyn, basym­da, mıymnyń ishinde isik bar. Ma­ǵan jaryq dúnıede júrýden asqan baı­lyq joq, bireýden indet juqtyryp al­maı, bir jutym taza aýamen tynys­tap, árbir alǵan demim qymbat. Mıyma ott­egi jetispeıdi. Dúnıe ataýly túk te kerek emes, úıde bári bar. Bul pánıdegi jal­ǵan dúnıede maǵan balalarymnyń amandyǵy, otbasymnyń tynyshtyǵy, denn­iń saýlyǵynan asqan baılyqtyń ke­regi joq, – dep uzaq oılanyp qaldy da, sál tynystap alǵan soń áńgimesin ári qaraı jalǵastyrdy. – Men shyrsha emes­pin ǵoı, qyzyldy-jasyldy oıyn­shyq­tardy ón boıyna ilip qoıatyn.

Sát saıyn, saǵat saıyn ǵumyry azaıyp, talqany taýsylyp, sanaýly kún­deri qalǵanyn oǵan bilikti dáriger­lerdiń talaıy dóp basyp aıtyp, ashy da bolsa aýyr shyndyqty bildirgen kórinedi. Bir ǵana amal – taza aýada kóbirek júrse bálkim ǵumyry uzaq­taý bolýy múmkin. Sondyqtan myń­da­ǵan sha­qyrymdy artqa tastap osyn­da kelgen jaıy bar. Eger bul jal­ǵanda, jer betinde janyn alyp qalar pende bolsa baryn salyp, bárin berer túri bar. О́ki­nish­ke qaraı, kún sanap ósip, asqyna tús­ken qaterli isiktiń betin qaıtarar esh­bir amal joq kórinedi. Tek qana Alla­nyń janyn alar kúnine moıyn­su­nyp, qor­qynyshty sátti kútýden asqan azap bar ma.

Osydan keıin Saırash kelinshek óziniń dúnıege qyzyqqan usaqtyǵyna uıalyp, ózgeshe kúıge túsedi. Birte-birte basqa adamǵa aınaldy.

Áý basta Saırash da ózgeler sekildi aýylda týyp-ósken, keıin oqý izdep arman qýyp, oıǵa alǵan maqsaty ońaı oryndalǵan ádemi boıjetkenniń biri boldy. Kóriktiliginiń arqasynda tań­daǵan jigi­tine qosyldy. Kelbetti bol­ǵan soń onyń erkeligin bári de kóteretin. Son­dyqtan da sál adýyndylaý bolyp ósti. О́zgelerge degenin istetedi. Árıne aqylsyz da emes. Alda­ǵysyn oılap, osynyń bola­shaǵy zor bolady-aý degen jigittiń qolynan ustaı bildi. Bul kúnde óziniń qate­les­pegenin keıingi ómiriniń ózi kór­setip otyr emes pe, kezinde tuty­nýshylar odaǵynyń bastyǵy bolǵan ákesi bar jigiti de talaı bıikke samǵady. Qazir bolsa, mınıstr. Budan artyq ne kerek.

Dańǵaradaı alyp, eńseli úıde eki júrgizýshi, eki úı kútýshi, as mázirin ázirleýshi, syrtqy aýlany tazalaýshy, olardan basqa úıdiń kúzetshileri bar. Mine, solardyń is-áreketi kóbine-kóp adýyndy kelinshektiń kóńilinen shyǵa bermeıtin, istep júrgen jumystaryn unatpaı, ózderin jıi aýystyra bere­tin. Úıdegi sheteldik qymbat jıhaz, nebir asyl buıymdar, baǵa jetpes la­ǵyl tastar da biraz ýaqyt ótken soń es­kirgendeı áser etip, odan da qym­batyraǵyn izdep, ózgelerde joq eks­k­lıýzıvti buıymdar bolsa dep sony qolǵa túsirgenshe tynym tappaıtyn. О́zi sekildi sanaýly dókeılerdiń báı­bi­she­lerimen áńgimeleri negizinen elde joq baǵaly buıymdar tóńireginde ór­bı­tin. Kimderdiń qaı elde demalyp kelgeni, qaı kelinshektiń otaǵasy bola­shaqta qandaı bıliktiń tutqasyn ustaı­tyny, kimniń qandaı mınıstr bola­tyny boljanyp, aldyn ala qyzý áńgime ózegine aınalyp jatatyn.

Caırashtyń boıyndaǵy oń ózgeristi kúıeýi de baıqaıdy. Demalysqa barmaı turyp, ana kútýshiniń kózin qurtam, maǵan unamaıdy, jedel qımyl­da­maıdy, ózi sylbyr bireý degeni este. Taǵy bir­de – ana kútýshi de toıynyp aldy, úı ta­zalaǵany kóńilimnen shyqpaı júr, bas­qasyn tappasam degeni bar. Otaǵasy úıge kelgen soń kelinshegine:

– Ana shofer unamaıdy dep ediń, basqasyn ákeldim, úı kútýshisin de almastyraıyq, – deıdi.

Biraq Saırash burynǵy júrgizýshini almastyrmaı sol kúıinde qaldyrdy. Al aýlany jıystyratyn úı kútý­shisiniń bireýin qaldyryp, as ázirleıtin ekinshi­sin bosatady. Bir shańyraq astyndaǵy balalaryna, kúıeýine óziniń de as ázirlep bere alatyn jaǵdaıy bar jáne kezinde tamaqtyń neshe túrin jasap, bir kisideı aspazdyqtyń qyrlaryn meń­gerip alǵan bolatyn. As mázirin daıyn­daýdyń ózi kerek deseńiz, anasynan da­ry­ǵan óner dep tanýǵa bolady. Kóńil toǵaıyp, toıynǵandyqtan birte-birte sony da umyta bastapty. Endi munym uıat boldy-aý dep táýbege keldi. Shúkir, densaýlyǵy myqty. Oılap otyrsa, ózinen qoly bos adam joq. Úı ishinde balalarmen birge shúıirkelesip as úıde júrgenniń ózi kóńildi eken. Sony endi jete túsingendeı boldy.

Astanaǵa kelgen soń burynnan aralasyp júretin ózi qatarlas bıik laýazymdy myqtylardyń kelinshekterimen taǵy da aralasa bastady. О́zderi ǵana bas qosatyn úlken otyrystarda talaı baıqaǵany bar, keıbir dókeılerdiń sulý jubaılary tym jas, ekinshi áıelderi.

Olardyń ne kıem, ne ishem deıtin qatardaǵy ózekti jandardan áldeqashan bólektenip, qarapaıym pendelerdiń kúıki tirliginen ada bolyp, alshań basyp júrgenderi óz aldyna, endi tipti ar­man­dary asqaqtaı túsken edi. Tym myq­tylarynyń keıbir naqsúıerleri tipti masaıraǵandary sonshalyq, eksklıýzıv dep atalatyn ileýde bir ǵana kez­desetin, arnaıy tapsyryspen jasal­ǵan, asqan joǵary zergerlikti talap ete­tin gaýhar (brıllıant) saqına, syr­ǵa­lardy taǵýǵa yntyǵyp, soǵan qol jet­kizýdi maqsat etip qoıady jáne ony bir sal­tanatty basqosýda ǵana taǵady, ekinshi márte qaıta paıdalaný olar úshin uıat sharýa. О́zgeler baıqap qalsa, tipti masqara. Bir toıǵa arnap tiktirgen qymbat kóılekti ekinshi márte kııý degen atymen bolmaıdy. Alaıda ol bıkeshter mundaı óreskeldikke jol bere qoımaıtyn.

Qarap otyrsa, mundaǵy myqtylar­dyń úıindegi sylqymdardyń arasynda nebir qylyqtarymen kózge túsip, esir­genderi de, kesirlenip toıynǵan­dary da barshylyq eken.

Birde Saırash ortalyq kóshelerdiń birin­degi dúken mańynda jupyny kıim­di bir áıel bar daýsymen baqy­ryp, «endi qaıttym, balalarym ash qala­tyn boldy-aý, bar aqshamnan aıyry­lyp masqara boldym ǵoı» dep jany shyǵ­yp shyryldap turǵanyn kóredi de qa­syna kelip mán-jaıdy suraıdy. Sóıtse álgi miskin eki myń teńgesin túsirip alyp, jany shyǵyp, qatty qına­lyp tur eken. Sodan ony kóligine otyr­ǵyzyp, úıine aparady da, jıyrma myń teńgeni qolyna ustatyp, bala­lar­ǵa arnalǵan qystyq kıimder men aıaq-kıimderdi dáý sómkege salyp, oǵan qosa biraz azyq túrlerin, taǵamdardy ekin­shi sómkege toltyryp, júrgizýshisi ar­qyly úıine aparyp salýdy aıtady. Ol áıel qaıta-qaıta alǵysyn jaýdyryp, úıine qaıtady. Sóıtse onyń turatyn jeri oı-shuqyry mol, qalanyń shetindegi 15 shaqyrym jerdegi saıajaı ishindegi qurqyltaıdyń uıasyndaı úıshik kúrkede eken. Júrgizýshi jolda batpaqqa tyǵylyp, eki saǵat júrip, álgi áıeldi meken-turaǵyna ázer jetkizipti.

Kúnine azyn-aýlaq nápaqaǵa qol jet­kizgisi kelip, sharasyzdyqtan Alla­ǵa jalbarynyp, jandary qınal­ǵandar meshit mańynda jıi kezdesetini bar. Birde jaratqannyń barlyǵyna shák keltirmegen ápendeleý jańa qazaqtyń biri meshitke baryp duǵa qylyp, as­pan­ǵa alaqanyn jaıyp, «Iá, Alla, bızne­simdi órge domalata gór, bir mıllıon dollar berip, baılyǵymdy arttyra tús», dep kúbirlep, ózinshe Qudaıǵa qul­shy­lyq etip otyrsa, onyń qasyna kelip qatar­lasa jaıǵasqan bir beıshara: «Iá, Alla, tym bolmasa kúnine myń teńge nápaqa bere gór, balalarym ash qalmasyn» dep daýsy qattyraq shyǵyp, erekshe ótinip, Jaratqanǵa jalbaryna surap qaıta-qaıta qaqsap otyrsa kerek. Sodan janyndaǵy jańa qazaq: «áı, sen, joqtan ózgeni surap, Qudaıdyń basyn qatyrma, má myń teńgeni al da kete ber» dep álgi miskindi qasynan qýyp jiberipti.

Sonymen Saırash sheteldegi demalystan oralǵan soń múlde ózgerdi. Sabyrly, salqynqandy, salıqaly keıipke túsken. Ony ózi qatarlas qurby kelin­shekter de baıqaıdy. Sóı­lese sózdiń máıegin aǵytatyn, ózgelerdi uıytyp áketetin, jurtty qasyna úıirip alatyn qasıeti bar Saırash birde qurbylardyń basyn qosyp, biraz pálsapalyq oılaryn aıtyp, ómir týraly tolǵamdaryn ortaǵa saldy. Shıpajaıda bolǵan jaıtty eske aldy. Denniń saýlyǵynan, bir jutym aýadan qymbat, balalardyń amandyǵynan asqan baqyt, úlken baılyq joq ekenine ózgelerdiń kózin jetkizdi.

Qazir sol ózi sekildi jaǵdaıy jaqsy, kúı-qýaty myqty kelinshekterdiń birazy talaı adamǵa hal-qaderinshe qolushyn berip, qınalǵandarǵa kómek­tese bastaǵan. Solardyń biri shahar­daǵy balalar úıiniń birin qarama­ǵyna alyp, aı saıyn qarjylaı kómek kórsetip otyrady. Azyqpen kómektesý óz aldyna, alpys balaǵa kıim áperip turýdy mindetine alǵan. Al endi bir kelinshek mektep bitirgen jetim balanyń bireýin qolyna alyp, oqytyp tárbıelep, muntazdaı etip kıindiredi. Oǵan aǵyl­shyn tilin úıretip, demeýshilik kórsetip, osy kúzde Eýropaǵa oqýǵa jibergeni bar. Saırashtyń taǵy bir aqsúıek qurbysy Germanııadan kelip bala asyrap almaq bolǵan sheteldik azamattyń jolyn kesip, tiliniń múkisi bar bozbalany defektolog dárigerge emdetip qatarǵa qosyp, saýabyn aldy.

Aıta berse bul Saırashtyń jáne onyń qurbylarynyń istegen kóp jaq­sy­lyqtarynyń biri ǵana. Jal­ǵyz ol ǵana ma eken, táýbege kelip, kómek qolyn sozyp, qaıyrymdylyq kórse­tip júrgen. О́tken jyly Almaty kóshe­leriniń birindegi dúńgirshekte shıet­teı balalarymen gazet satyp eki jyl turǵan áıelge Aqsaıdan eki bólmeli páter alyp bergen, ózi belgi­siz bolyp qalǵan azamat týraly aqpa­rat quraldary aıtty da. Ondaı jaq­syly­ǵyn jarııalamaıtyn, al shynymen kómek qajet etetinderge qolushyn be­re­­tinder sırek te bolsa kezdesedi ǵoı.

Bul kúnde Saırash keıbir laýazymdy qyzmetkerderdiń kelinshekteriniń basyn qosyp, ımandylyq uıymyn quryp alǵan. Olar da Saırashtyń aıt­qanyn qalt jibermeıdi. Bar dúnıelerin taratyp bermese de, sabalaryna túsip, asyp-tasqan ádetterinen arylyp, osy tirlikterine shúkirshilik jasap, dúnıege qyzyǵýshylyq, kórseqyzarlyq sekildi jaǵymsyz áreketterden edáýir ty­ıylǵan. Qansha degenmen, oqyǵan, to­qy­ǵany bar, zııaly qaýym ortasynan ǵoı, kóbiniń túsinigi mol.

Ǵaryshtan túsirilgen sýretterge kóz salsaq, Jer sharynyń ǵajap sulý beınesin kóremiz. Ekojúıeniń, bıosferanyń paıda bolýy, jasyl tabıǵattyń tazalyǵy mıllıondaǵan jyldarda qalyptasty. Alaıda sońǵy elý-alpys jylda orman órtenip, alaý­laǵan ot-jalyn talaı aýmaqty sharpyp, máńgi muzdaqtar erip, keı jerler­de sý tasqyny eldi mekendi jaıpap, endi bir tusta qumdy shóleıt kesirinen jer ta­qyrǵa aınalyp barady. Sonyń kesiri­nen aýa lastanyp, túrli indet órshýde.

Osynyń bári búginde bir jutym aýa qadirin bilgen, saqtyq sharalaryn alyp, indetten aýlaq júretin, shıpasy mol taza tabıǵattyń baǵasyn qadirleı alatyn adam úshin qasıetti uǵym ekenin endi boljaı aldyq pa degen oı keledi. О́kpemizge taza aýa, mıymyzǵa ottegi erkin jetip, barshamyz aman júreıik. Ol úshin qasıetti Jer-anany saqtaıyq. Taryl­masyn tynysyńyz, taýsylmasyn yrysyńyz!

 

Saıasat BEIISBAI,

Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýtynyń bólim meńgerýshisi, baspasóz ardageri

 

ALMATY

 

Sońǵy jańalyqtar

Elordada 1700-den astam jumys orny quryldy

Aımaqtar • Búgin, 17:30

Aralda adasqan ańshy tabyldy

Aımaqtar • Búgin, 14:10

Nur-Sultanda kottedj órtenip jatyr

Oqıǵa • Búgin, 12:27

Uqsas jańalyqtar