Rýhanııat • 28 Qyrkúıek, 2020

Sheraǵań shertken syr

736 ret kórsetildi

Bul sáýleli sát qazaq baspasóziniń bahadúri Sherhan Murtazanyń 80 jyldyq mereıtoıy qarsańynda bolyp edi. Jas jýrnalıstiń sanasyna zor silkinis jasaǵan sol bir júzdesý, ańyz adamnyń jarqyn beınesi kúni keshegideı kóz aldymyzda. Al aıtqan taǵylymdy oılary júrekten óshpesteı bolyp kóńil túkpirinde máńgilikke jattalyp qaldy.

 

 …Kólikten túsip, Tarazdyń tórindegi qalamgerdiń qara­sha­ńyraǵyn betke alǵanda, boıymyzdy tolqynystan buryn  qorqynysh bıledi. Qalaısha qoryqpaıyq, mańdaıymyzǵa ultshyldardyń ultshyly, búginginiń Turary atanyp ketken reformashyl redaktormen júzbe-júz kezdesýdiń, kó­keıdegi san saýalǵa jaýap alý­­dyń múmkindigi men úlken jaýap­­­kershiligi júktelip tursa. «Ulyp aıtqansha, tilip aıt!» dep jazýshynyń ózi aıtatyndaı, sózi mirdiń oǵyndaı qazaq kórkemsózi men kósemsóziniń qyzyl jebesi biz kelgende esik aldynda júrgeli turǵan kólik ishinde otyr eken. Ýaqytynda úlgerippiz. Alashtyń asqar taýdaı aqsaqalyna sá­lem berip, bir kún boıy janyna erip, «Sheraǵańnyń jolymen» júrýge ruq­sat suradyq. Tolqynystan dirildep shyq­qan únimiz ben kibirtiktep shyqqan sózimizdegi balalyq ańǵaldyqty ańǵardy ma, álde taǵylymdy tulǵanyń ǵıbratty ǵumyrynan tálim alsaq degen talpynysymyz ben qıyla ótingen usynysymyz unady ma, áýelgi qatqyl júzinde jylý paıda boldy. Jarqyraı bir jymıyp aldy da, kóliktiń artqy bóligindegi oryndy nusqady. Qobaljyp bar­ǵan qorqynyshymyzdy aqylgóı aq­saqaldyń darqan kóńili, darııa aqyly bir-aq sátte serpip tastady. Jýrnalıst pen respondent emes, áriptes, qala berdi ata men nemere bolyp áserli áńgimeniń tıegin aǵyttyq.

– Ata, júrip ótken jolyńyzǵa sek­senniń seńgirinen kóz salǵanda ne kó­re­siz? О́kinishińiz kóp pe eken, álde qýa­nyshyńyz ba?

– E-e-e-eh!.. – dep ata ótken kúnderdiń elesin kóz aldynan ótkizgendeı bir sát únsiz qalyp, alysqa oılana kóz tastady.

– Tepe-teń dep aıta almaımyn. Men azapty kóp kórgen adammyn. Meniń zamanym qalyń sheńgeldiń arasynan jalań aıaq, jalań but júgirip ótkenmen birdeı sondaı qıyn kezeń edi… Balalyqtyń dáýi­rin bilmeı óttik. Ákemdi «Halyq jaýy» dep tutqyndap áke­tip, bes jasymda jetim qaldym. Tartpaǵan azabymyz, dáýiri týyp turǵan ásireuranshyl, jaǵympaz atqaminerlerdiń kórsetpegen qor­lyǵy joq. Barlyǵyna tózdik, janymyz shyrqyrap júrip shydadyq. Ondaı pále, tipti túske de kirmeı-aq qoısyn dep armandaısyń. Qudaıǵa shúkir, beıbit kúnniń tańy atty. Baqyt degen osy tynyshtyq. So­ǵan táýbe deımiz. Biraq zaman ózgerip, qıyndap ketse, sol jaman. Bolashaqta el basyna qandaı kún týady, basshysy kim bolady, búginde qoǵamǵa tym dendep enip kele jatqan matrıarhat zamany keletin bolsa, onyń dıdaryn qalaı kóremiz, qandaı sıpat alady? Osyndaı saýaldar jıi tolǵantady. Árıne, jer basyp júrgen adam bárin de kóredi. Tiri júrsek bolǵany, tilek sol… Jas bolsa kelgen, áli kóp ómir súremin, alda uzaq ǵumyr bar dep aıta almaısyń. Dám-tuzymyzdyń taýsylýyna qansha qalǵany bir Allaǵa ǵana aıan. Qashan dúnıe bitedi, sonda barlyǵy da taýsylady. Qartaıǵan shaqta elimiz alaýyzdyqtan alshaq bolyp, rýhanı tutastyqta ǵumyr keshse, men úshin baqyt degen sol.

– Sizdiń elimizdiń beldi gazet­terine basshylyq etken kezińiz keńes kezeńinen qylyshynan qan tamǵan, talaptyń qatal kezi­men tuspa-tus keldi. Soǵan qara­mastan gazet betinde ótkir-ótkir mate­rıaldar shyǵyp jatty. Sondaıda bılik tarapynan qy­sym kórgen kezderińiz boldy ma?

– SK-ǵa jamandap jetkiziletin aryzdar qarsha borap jatty. Sol jaman hattardyń zardabyn da kórdik. SK ol kezde ár hatqa jaýap kútetin, pyshaqtyń júzinde júrgendeı bolatynbyz.

– Qalaı aqtalatyn edińizder sonda? Taıqyp ketetindeı kezder bolmady ma?

– Qudaı saqtasyn ondaıdan. Aqta­lamyz dep aqıqattan at­taǵan kezimiz joq. Shyndyqty aıt­tyq, jazdyq. Basqa eshqan­daı jazy­ǵymyz joq bizdiń. Talaı ret eskertýler aıtyldy, sógis te berildi. Orny­myzdan alynyp qalatyn ýaqyttar da boldy. Ne isteısiń endi? Shyndyqtyń aty – shyndyq!

– Qazirgi qoǵamnyń damý úr­disine ózińizdiń kóńilińiz tola ma?

– Zaman buzylyńqyrap bara jatqan sııaqty. Bostandyq kóp. Demokratııa jaqsy degenmenen, qazir adamdardyń kóbisinde óz basynyń qamyn oılaý kóbeıip ketti. Biraq keleshekten úmitti úzbeý kerek, bolashaqta barlyǵy da ońalar. Osymen bári bitti, álem túgeldendi dep jáne aıtýǵa bolmaıdy. Áli qaıda? Zaman ne bir túrli qulpyrady, neshe túrli ózgeredi. Qazaqqa jalǵyz-aq dúnıe – qazaqtyń keńpeıili jetispeıdi. О́kinishke qaraı, osy bir tamasha qasıetimizdi joǵaltyp aldyq. Qazir jantalasyp júrgenderdiń kópshiliginiń tirligi otbasy, oshaq qasy, úı-jaı, qora-qopsynyń mańaıynan uzaı almaıdy, bári qý qulqynnyń qamymen áýre. Ult keleshegin oılap, el úshin qyz­met etetin bireýi bolsaıshy. Tipti bireýdiń úıine bireý kirý deıtin, sóılesip pikirlesý deıtin nárse azaıǵan, tipti joq dese de bolǵandaı. Kórshi otyryp bir-birin tanymaıtyn adamdar jetkilikti. Qudaıǵa shúkir, aýlamda aralasatyn kórshilerimniń baryna shúkirshilik etemin búgingi qatygez qoǵamda. Tym bolmasa, myna Shıro deıtin azamatpen (atanyń qurmetine Sherhan esimin ıelengen kórshi úıdiń úsh jasar búldirshinin aıtyp otyr) tereze arqyly sóılesemiz. Sol jerden beretin nársemizdi berip, alatyn dúnıemizdi alamyz. Kishigirim alys-beris bolady bizdiń aramyzda (kúlip aldy). Munyń barlyǵy ultymyzda baıyrǵydan kele jatqan nárseler ǵoı. Osyny joıyp aldyq. Qazir bu­laı aǵynan jarylyp, bir-biri­men ashyq áńgimelesip, bir-birin qo­naq­qa shaqyryp, dám tatysyp jat­qandardy bilmeımin men. Osy bir jatbaýyrlyqtan qorqamyn. E-e-e… Bul da dúnıeniń bir kemdigi ǵoı…

…Osylaı dedi de, tereń oı­dyń tuńǵıyǵyna shomǵan aqsa­qal únsiz qaldy. Arada birshama ýaqyt ótkende qolyna taıaǵyn alyp, esikke bettedi. Ún­­demeı ǵana sońynan erdim. «Júre ǵoı, aınalaıyn, áńgimeni ári qa­raı dastarqan basynda jalǵas­tyraıyq», dedi. Ataǵa erip qara­shańyraqqa ımene kirdik. Jaryǵy mol túsken úsh bólmeli keń páter eken. Qonaq bólmesiniń ortasyna mol etip jaıylǵan úlken ústeldi jaǵalaı otyrdyq. Bir tańǵalǵanym, qalamger ómirinde, tipti bir ret te as úıge aıaq basyp kórmepti. Qazan-oshaq, kese-sháınekke aralasý da aqsúıek bolmysty aqsaqal úshin jat. Baı­qaǵanymyzdaı, dastarqandy únemi qonaq bólmesine jaıdyrtady eken. Qaımana qazaqtyń qadir­lisine aınalǵan kemeńger qarııamen qatarlasa otyryp, úlken astan dám tattyq. Ústel basynda da talaı taǵylymdy áńgimeniń tıegi aǵytyldy. Sóz sońynda atadan, Alashtyń abyz aqsaqalynan bata suradyq.

– Aqsaqal deısiń be? Aqsaqal degen úlken jaýapkershilik qoı. Qarııanyń aqsaqaly da, shaly da bolady. Shal degen saıtannyń bir sınonımi, jaman sóz. Ondaıdy qazaq «qý saqal» deıdi. Al aqsaqal ımandylyqpen astasady. Árıne, Alashta shaldyń emes, aqsaqaldyń kóp bolǵany durys. Al endi bolashaq jýrnalısterge kelsek, jaqsy jýrnalıske eń aldymen talant kerek. Tereń oılanyp jáne sol oıyn halyqqa unaıtyndaı etip jaza, aıta bilýi tıis. Jýrnalıstiń basty mindeti – shyndyq ekenin eshqashan esten shyǵarmańdar, aqıqattan attamańdar. Jaltaq emes, jasampaz bolyńdar, batyl bolyńdar! Sonda abyroıly bolasyńdar. Shyndyq – jazýshynyń, jýrnalıstiń anasy. Osyny esten shyǵarmaý kerek. О́zderińdeı jastardyń talabyn kórgende, etken eńbegimiz esh ketpepti deısiń ishteı rıza bolyp, bir marqaıyp qalasyń. Osyndaıda ómir súre bergiń keledi. Adamdar kóńilińdi kóteredi. Jasaryp ketkiń keledi. Barlyǵyń aman bolyńdar. Bastaryńa baq qonsyn. Eshqashan da qartaıyp, sharshamańdar. Aman, saý-salamat, jan-jaǵymyz túgel bolyp, aǵaıyn-týǵanmenen, elmen, halyqpen birge jasaı berińder! – dep aqjarma kóńilin aqtara aq batasyn bergen aqsaqal bizdi esikke deıin ózi shyǵaryp saldy. Qalamgerdiń qoltańbasy qoıylǵan birneshe kitabyn qoltyǵymyzǵa qysa, qazaq baspasóziniń baha­dúrimen qımaı qoshtastyq...

...Endi mine, sol sáýleli sátter sanany terber saǵynyshqa aınaldy.

 

Sońǵy jańalyqtar

Prezıdent Ahmetjan Esimovti qabyldady

Prezıdent • Búgin, 12:01

Jańa Almaty qalaı abattandyrylýda?

Aımaqtar • Búgin, 11:35

Ulytaýda uıadaı qonaq úı ashyldy

Aımaqtar • Búgin, 11:15

Atyraýda stýdentter jataqhanasy órtendi

Aımaqtar • Búgin, 11:05

О́tken táýlikte 117 adam indetten aıyqty

Koronavırýs • Búgin, 09:06

Transkaspıılik kólik tasymaly artady

Ekonomıka • Búgin, 08:14

Qandastar máselesi talqylandy

Saıasat • Búgin, 08:12

Alaıaqqa aldanatyndar áli kóp

Qoǵam • Búgin, 07:58

Kóshe kamerasynyń kómegi

Aımaqtar • Búgin, 07:57

Ekkeni – júgeri, ónimi údedi

Ekonomıka • Búgin, 07:37

Tirligi alǵa basqan Alǵa

Aımaqtar • Búgin, 07:35

Baspanaly bolý múmkindigi artty

Ekonomıka • Búgin, 07:27

Uıat pa, uıat emes pe?

Aımaqtar • Búgin, 07:24

Meıirim men qaıyrym

Rýhanııat • Búgin, 07:18

Tramptan keıingi álemdik tártip

Saıasat • Búgin, 07:14

Siz bilesiz be?. .

Ádebıet • Búgin, 07:09

Tańǵalý sındromy

Ádebıet • Búgin, 07:07

Nobel syılyǵyna kim ne satyp aldy?

Ádebıet • Búgin, 07:06

«Barys» jeńetin kún qaıda?

Hokkeı • Búgin, 07:05

Sý aıdyndary sýǵa zárý

Qoǵam • Búgin, 07:04

Avtor

Aımaqtar • Búgin, 07:02

Namysyn tý etken

Rýhanııat • Búgin, 07:00

Arktıkanyń mańyzy arta túsedi

Álem • Búgin, 06:57

Býdapeshtte júlde buıyrmady

Sport • Búgin, 06:56

Aǵaıyndy Aqshalovtar

Boks • Búgin, 06:55

Jahandy jaýlaǵan «Qyz Jibek»

Teatr • Búgin, 06:53

Nur-Sultanda týrnır ótýde

Tennıs • Búgin, 06:52

Balýandar Janashyrda jattyǵady

Sport • Búgin, 06:49

Parıj Olımpıadasyna – 120 jyl!

Sport • Búgin, 06:48

Hakim tulǵasy – halyq júreginde

Rýhanııat • Búgin, 06:46

Shyraıly «Shyǵys álemi»

Oqıǵa • Búgin, 06:40

Koronavırýstan qalaı qorǵanamyz?

Koronavırýs • Keshe

Uqsas jańalyqtar