Kıno • 28 Qyrkúıek, 2020

Qalyń qalaı, qazaq kınosy?

49 ret kórsetildi

Qazaq kınosy, onyń tabıǵaty men kórkemdik deńgeıi degende, ras, kóńilge túrli-túrli oıdyń oralatyny bar. Ásirese, sońǵy ýaqytta ekrannan ulttyq fılmderdi kórip otyryp ulttyń ıisin sezbeı tym-tym jıi pushaıman kúıge túsýimiz kóbeıgen saıyn kúrmeýi sheshilmeı kele jatqan osy bir máseleniń túıinin tarqatyp kórgimiz keldi.

Kezinde ádebıet belgili bir ıdeologııalyq maqsatta ǵana emes, ulttyń rýhyn bekitetindeı, óziniń tuǵyryn nyqtaıtyndaı asa bir mańyzdy ról atqarsa, bú­ginde sol jaýapkershilikti kıno óneri moınyna alyp otyr. Osyn­daı bir jaýapty kezeńde bizdiń kıno mindetti túrde ulttyq bolýy shart. Iаǵnı fılm basynan aıaǵyna deıin ulttyq maqsatqa, ulttyq múddege qurylýy tıis. О́ıtkeni kıno – ıdeologııanyń basty quraly.

Esterińizde me, osydan bir­neshe jyl buryn telearnalardan «Jýmoń hanzada», «Quıyndy meken», «Saraı ámirshisi», «Táýip Ho Jýn» syndy káristiń tarıhı hıkaıa­lary jıi beriletin. Keıin onyń ornyn úndi men túriktiń teleserıaldary almastyrdy. Sonyń birazy qazir de birneshe márte qaıtalanyp kórsetilip jatyr. Jat eldiń serıaldaryna degen suranys, ásirese, karantın ýa­qytynda tipti kúsheıgendeı. Úıde «qamalǵan» halyqtyń kún­uzyn ekranǵa telmirip, shetel telehıkaıalaryn tamsana tama­shalaǵanyn kórgende, eriksiz biz­diń de ishimizdi bir kásibı qyz­ǵanyshtyń kernegeni ras. Káristiń Jýmoń hanzada nemese túriktiń Súleımen sultanynan artyq bolmasa, kem túspeıtin batyr-baǵlan, sultan-seriler bizde de jetkilikti ǵoı, áıtpese. Tek sony kıno tilinde sapaly sóılete alsaq, qanekı?!

Ras, búginde otandyq kınematografııa qorjynyna qosylyp jatqan san alýan janrdaǵy sapa­ly-sapasyz fılmderdiń aýqymyna qarap, «otandyq óner­diń osynaý bir salasy buryn­ǵymen salystyrǵanda sál de bol­syn kósh ilgeri jyljyǵan eken ǵoı» dep oı qorytýyńyzǵa negiz bar. Bul ásirese Rústem Ábdirashtyń «Qazaq handyǵy» men Aqan Sataevtyń «Tomırıs» fılmderi jaryqqa shyqqanda tipti bekı túskeni anyq. Jal­qy bólimdi kórkem fılmder jaq­­sy árıne! Biraq jekeleı batyr­larymyzdyń ómiri men er­ligin tolyq qamtıtyn ká­ristiń «Jýmoń hanzadasy» nemese qytaıdyń «Shyńǵys han» syndy kópserııaly kınotýyn­dylar ómirge kelse degen tilektiń de kókeıde tym-tym jıi qylań be­retini bar. Bul ásirese «Qa­sym han» 75 serııaly kartınasy túsirilgeli jatyr degen aq­joltaı habardy estigen kezde tipti údep, qýanyshymyzda shek bol­maǵan. Alaıda keıinirek ol serıaldyń ssenarııi men jal­py túsirilim jumystary qa­zaq­tyń tarıhyn tereńnen bi­letin tól perzentterine emes, túrik rejısseri Metın Gıýnaıǵa tap­syrylǵanyn estigende biz ǵana emes, jalpy qazaq qoǵamy dúr sil­kingen. О́ıtkeni qasqa jolyn salyp ketken han Qasymdy qazaqtan artyq, qazaqtan asyryp kim jyrlap, áspetteı almaq teginde?! Hosh, túrik rejısser tú­sirilim jumysynda teńdessiz ma­­man delik, biraq qazaq tarıhyn qazaqtan artyq jetkize ala ma? Jetkizý bylaı tursyn, ulttyń tabıǵaty men bolmysyn tolyq­qandy túsine ala ma? Mine, másele osynda!

«Ssenarııst, rejısser, akter shetelden shaqyrylyp 30 mıllıon dollarǵa túsirilgen «Kósh­pendiler» taǵdyry Qazaq­stanǵa tıtteı de bir sabaq bol­maǵan tárizdi. Rejısseri, sse­narıısi jáne taǵy da basqa mamany túrikten jasaqtalǵan «Qasym han» taǵdyry da sol «Kósh­pendiler» taǵdyryn qaı­talamasyna kim kepil? Qashanǵa deıin qazaqqa qazaq tarıhyn ekranda sheteldikter úıretip jú­rýge tıis?! Erteń ekrannan qazaq emes, basqa Qasym handy kórip, túgel Qazaqstan shýlap ket­pesine kim kepil? «Buǵan kim kináli?» dep suramasyna kim kepil?» dep sharq urǵan jazý­shy-dramatýrg Smaǵul Elýbaı­dyń alańy ábden oryndy.

Bul jerde eskeretin jalǵyz-aq másele – kınony eshqandaı ulttyq ereksheliktersiz, ult tań­damaıtyn shekarasyz óner retinde qabyldaýǵa bolmaıdy. Bizde keshendi túrde bolsa da saıa­sat júrgizilýge mindetti. Bul arada halqymyzdyń mádenıeti men ádebıetinen habary mol, tanym kókjıegi keń talantty qazaqtildi jastardy oqýǵa qa­byldaý saıa­saty qolǵa alynýy tıis. Al q­azirgi kezde, ókinishke qaraı, ondaı nárse jasalyp jat­qan joq. Joǵary oqý oryndarynda kıno mamandarynyń deni qazaq bólimine túskenimen, negizinen orys tilinde bilim alady. Búginde kóptegen jas álem ádebıetin jatqa bilgenimen, qazaq ádebıetine kelgende osaldyq tanytyp jatady. Muny aıtyp jatqan sebebimiz – sapaly ónim tikeleı sapaly ssenarıı men ony uqsatatyn mamanǵa baılanysty. О́kinishke qaraı, bul jaǵy bizde áli de aqsap tur. «Kı­nonyń júregi – ssenarıı» desek, júrek soǵysymyz óte álsiz, baıaý. Onyń aıqyn dáleli – «Kósh­pendiler» men «Qasym han» fılmderiniń jaǵdaıy. Túsirilip jatqan kınolarymyzdyń deni áýeli sheteldik mamandardyń qolynan ótedi. Ssenarııi, óń­delýi, ony oınaıtyn akteri, tipti túsirilý tiline deıin ózge ult ókilderine táýeldimiz. Qazaq ak­terdi qınap qoıyp ekranda oryssha shúldirletemiz. Sońynan ony qazaq tiline aýdaryp jáne áýrelenemiz. Al sol telehıkaıalardy tolyqtaı týǵan tilimizde túsirsek, qalaı áserli shyǵar edi! Kıno óndirisimen aınalysyp jatqan qaı memleketti al­saq ta, fılmi ana tilinde túsi­rilip, sodan keıin baryp qana ózge tilderge dýblıajdalady. Al bizde barlyǵy kerisinshe, tól týyn­dymyzdy áýeli jat til­de túsirip alyp, óz tilimizge qaıta aýdaramyz. Nonsens! Mun­daı maǵynasyz ári paıdasyz mashaqattyń kimge qajeti boldy eken? Bul saýalymyzǵa mamandardan: «Bizdiń basty maqsatymyz – telehıkaıalarymyzdy TMD el­derine shyǵarý. Sondyqtan kıno­larymyzdy orys tilinde túsirýge májbúrmiz», degen jaýap aldyq.

Endi oılanyp kórińizshi, TMD elderiniń kóbisi túrkitektes halyqtar ǵoı. Bizdińshe, olarǵa orys tiline qaraǵanda, qazaq tilinde túsirý tıimdirek dep aıtar edik. Toqeterin aıtqanda, túp­tiń túbi kórsetiletin, memleket tiline báribir aýdarylatyn bolǵannan keıin, bul jerde týǵan tilimizdi óz elinde ógeısitýden esh mán kórip turǵan joqpyz.

Al ssenarıı úshin de sheteldik maman pikirine jaltaqtap-jal­paq­taǵannan keıin, fılm sózsiz rýhynan aıyrylady. Osynyń saldarynan elińizdiń tarıhy ja­ıynda túsirilgen kórkem dú­nıelerdi tamashalap otyryp, buryn oqyp kórmegen, múldem «tyń tarıhtyń» kýágeri bolyp shyǵa kelesiz. Bul da kıno atalatyn osy bir ıdeologııanyń qýat­ty quralynyń basy-qasynda júr­gen mamandardyń aty qazaq bolǵanymen, janynyń qazaq bolmaýynyń saldary. Ashy da bolsa shyndyq osy!

Búginde ssenarııdi tolyqqan­dy jazyp shyǵatyn maman ázirge óz elimizde tabylmaı otyr. Bol­sa da, eskerilmeı keledi. Osy se­bep­ti de ózge eldiń mamandaryna jú­ginýge májbúrmiz. Má­selen, kezinde kórermeninen súıin­shi suratqan «Astana – meniń ma­habbatym» telehıkaıasynyń sse­narııin Láılá Aqynjanova jazyp shyqqanymen, dıalogterin jazý úshin reseılik ssenarııster – Evgenıı Nıkıshov, Marına Bartınova jáne Valerıı Fedo­rovıchterdiń kómegine jú­ginýge týra kelgen. Osydan keıin tól má­denıetimizge qanyq, ta­za ulttyq naqyshtaǵy fılm túsirile me? Áıtpese, tarıhqa baı bizdiń elde fılm ssenarııine ózek bolatyn dúnıe joq degenge kim senedi?! Tek sony ekranǵa la­ıyqtap jazyp, kórermenniń jú­regine jetkizetin mamandarǵa zá­rýmiz, ókinishke qaraı. Osy oraıda uly kemeńger Muhtar Áýe­zovtiń «El bolamyn deseń, besigińdi túze» degen danalyq só­zin áńgime etip otyrǵan sala­myzǵa qaraı laıyqtap, el bolamyz desek, eń áýeli kınomyzdy túzeý ke­rek-aý degimiz keledi. Al siz qa­laı oılaısyz?

 

Sońǵy jańalyqtar

Taraz qalasynda nan qymbattaǵan

Aımaqtar • Búgin, 19:15

Dollardyń erteńgi baǵamy qandaı bolmaq?

Ekonomıka • Búgin, 18:25

Almatydaǵy avtoservıs otqa orandy

Aımaqtar • Búgin, 15:33

Joǵalǵan bala 12 saǵatta tabyldy

Aımaqtar • Búgin, 14:38

Karantınniń kezinde kókpar tartqan

Aımaqtar • Búgin, 12:30

Bos jatqan 665 myń gektar jer anyqtaldy

Aımaqtar • Búgin, 12:10

Dollardyń baǵasy kún sanap ósip keledi

Ekonomıka • Búgin, 11:30

Uqsas jańalyqtar