Máselen, alaqandaı jeri bar Danııa, Nıderland sekildi elder jylyna júzdegen mlrd dollardyń aýyl sharýashylyǵy ónimderin satady. Al bizdegi eksport kólemi olardyń shyǵarǵan ónimderiniń onnan bir bóligine de jetpeıdi. Sondyqtan álemdik deńgeıde básekege túsý týraly áńgime qozǵaýǵa áli erte.
Alysqa barmaı-aq ózimiz múshesi bolǵan Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıasynda áńgime qozǵaıyq. Bul odaqta byltyr qyrkúıek-qazan aılarynda 101,3 mlrd dollardyń ónimi óndirildi. 2018 jyldyń atalǵan merzimimen salystyrǵanda ónim kólemi 3 paıyzǵa ósken. Armenııa – 1 mlrd 247,8 mln, Qyrǵyzstan – 2 mlrd 760 mln, Belarýs – 8 mlrd 970,7 mln, Qazaqstan – 11 mlrd 866,4 mln, Reseı – 76 mlrd 503,8 mln dollardyń ónimin óndirdi. Qarasańyz, qaı eldiń bolsyn Qazaqstannan kemdigi joq. Qaıta bizden jer kólemi on ese, halyq sany eki ese kem Belarýs eliniń aýyl sharýashylyǵyndaǵy jaǵdaıy myǵym ekenin baǵamdaýǵa bolady.
Sonda bizdi artqa tartqan ne degen suraq týyndaıdy. Árıne jetispeı jatqan dúnıe kóp. Álemniń damyǵan elderiniń agrarlyq sektoryna jańa tehnologııalar jıi engizilýde. Bizde tehnıka men tehnologııa tapshy, jol qatynasy da nashar. Búginginiń basty quraldarynyń biri ınternet te aýylǵa durys baryp turǵan joq. Mine, osy kóp jetispeýshiliktiń arasynda aýyl sharýashylyǵynyń alǵy shebinde naqty eńbekpen shuǵyldanyp otyrǵan adamdarda zamanaýı ǵylym men bilim jetispeýshiligi jyldar ótken saıyn aıqyn kórine bastady.
Árıne sharýalar men dıqandardyń mal baǵý, egin egý tájirıbesi bar. Biraq qubylmaly zamanda ol eskirip qalǵany seziledi. Basty kiltıpan – tájirıbeniń jańa tehnologııalardyń kelýine jol asha almaýynda, qaıta olardy keri serpýinde.
Aýyl sharýashylyǵyna bilimniń jetispeıtini buryn baıqala qoımaıtyn. Sebebi sharýashylyqtardyń kóbi usaqtalyp, úı qasyndaǵy sharýashylyq deńgeıine túsip ketti. Tipti kólemi edáýir qojalyqtardaǵy 100-150 bas sıyr men 700-800 bas qoıǵa bola maman ustaýdyń qajeti joqtaı kórinetin. Biraq ómir óz ornynda turǵan joq. Aýyl sharýashylyǵyna jańalyqtar engizý jaǵynan álem elderi alǵa basyp keledi. Shet memleketter aýyl sharýashylyǵynda jańa tehnologııalar men ádis-tásilderdi paıdalanýǵa umtylyp otyr. Damyǵan elderdiń fermerleri bul salada bilimdi eńserip, endi ǵylym jolyna túsip barady. Bizdiń eldiń sharýalary sońǵy otyz jylda bar biliminen aıyrylyp qaldy. Túbinde bul másele salanyń damýy úshin basty kedergilerdiń biri bolýy múmkin. О́ıtkeni bilimi joq adam bilimniń arǵy jaǵynda turǵan ǵylymdy qaıtpek?!
Osy rette Ahmet Baıtursynulynyń júz jyldan astam ýaqyt buryn: «Qazaq jerindegi sharýashylyq is – mal baǵý men egin egý. Mal baǵý – qazaqtyń kópten istep kele jatqan isi, atakásip. Mal baǵý jaıyn eshkimnen úırenbeı-aq, ózimiz de bilemiz dep júr. Qazaq mal baǵý jaıyn bilmeıdi dep biz de aıtpaımyz. Biraq bilim dárejesi neshe qabat. Qazaqtyń mal ustaý týrasyndaǵy bilimi eń tómen qabatynda. Qazaqtyń bul bilimi jerdiń molshylyǵynda ǵana bilim bolyp júr. Jer tarylsa, bul bilimimen mal baǵyp kún kórýge bolmaıdy», degeni dál búginge arnalǵandaı ómirsheń qalpynda.
Bul olqylyqty memleket te túsinip otyr. Sondyqtan jylma-jyl joǵary oqý oryndaryna aýyl sharýashylyǵy mamandyqtaryna granttardy molynan bólip, jastardy oqý isine shaqyrýda. Biraq nátıjeli is kórinbeı keledi. Nege? Munyń sebebin bizge «Ulttyq agrarlyq ǵylymı-bilim berý» KeAQ basshysy Tóleýtaı Rahymbekov túsindirdi.
Onyń aıtýynsha, agroónerkásiptik keshendi retteý máseleleri boıynsha aýyl zańnamaǵa tıisti ózgerister engizildi. Osyǵan sáıkes agrarlyq sala boıynsha grantpen oqıtyn túlekter budan bylaı menshik nysanyna qaramastan, aýyldyq jerlerde ornalasqan agrarlyq mekemelerde keminde 3 jyl jumys isteýi tıis. Jumys isteý óńirin anyqtaý boıynsha shekteýler joıylǵan.
Atalǵan ózgerister aýyl sharýashylyǵy mamandyqtary boıynsha oqýdy támamdaǵan aýyl turǵyndary qataryndaǵy azamattarǵa kvotamen jumysqa ornalasýǵa jáne óńirlerdi kásibı kadrlarmen qamtamasyz etý deńgeıin arttyrýǵa múmkindik beredi. Sondaı-aq búgingi tańda elimizdiń agroónerkásip keshenin damytýdyń 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý jobasy ázirlendi. Atalǵan másele osy jobada da qarastyrylmaq.
– Qaı zamanda da kez kelgen salanyń nemese memlekettiń damytýshy kúshi ǵylym ekeni barshańyzǵa málim. Búgingi tańda elimizdiń aýyl sharýashylyǵyn jańa deńgeıge alyp shyǵa alatyn jalǵyz baǵyt bar. Bul – agrarlyq ǵylymnyń damýyna jol ashý. Agrarlyq saladaǵy bilim men ǵylymnyń jáne óndiristiń basyn qosyp, agrosektordyń qarqyndy damýyna qyzmet etý – bizdiń Agrarlyq ortalyqtyń basty maqsaty. Agrarlyq sektor ekonomıkanyń jańa sektoryna aınalýy kerek, – deıdi T.Rahymbekov.
Agrarlyq ǵylymı-bilim berý ortalyǵynyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy 280 myń gektar jer ýchaskelerin, aýmaǵy 1 400 myń sharshy metr ǵımarattar men qurylystardy qamtıdy. 5 myń aýyl sharýashylyǵy tehnıkasy men avtokólik, 7 myńnan astam zerthanalyq jabdyq bar. Ortalyq quramyna 40 enshiles uıym men 35 fılıal, sonyń ishinde 3 agrarlyq ýnıversıtet, 13 ǵylymı-zertteý ınstıtýty, 3 ǵylymı óndiristik ortalyq, 18 ATS jáne TSh, 3 servıstik kompanııa engen. Ulttyq agrarlyq ǵylymı-bilim berý ortalyǵynyń qyzmeti ǵylymdy, bilimdi jáne óndiristi biriktirýge baǵyttalǵan. Qazaqstan organıkalyq ónim óndirý jáne eksporttaý boıynsha álemde jetekshi el bolýdyń úlken áleýetine ıe. Ortalyq mine, osy áleýetti ashý maqsatynda jumys isteýde.
Elimizdiń aýyl sharýashylyǵy bolashaqta ózin ózi asyraýǵa da, sonymen qatar basqa salalardyń damýyna dem berýge de qabiletti. Barlyq másele osy isti durys uıymdastyra bilýde jáne jeń ushynan jalǵasqan sybaılas jemqorlyqty aýyzdyqtaýda tur. Tóleýtaı Rahymbekovtiń aıtýynsha, elimizdiń shetelge shyǵaratyn eksporttyq ónimderiniń jalpy kólemi 48 mlrd dollar bolsa, aýyl sharýashylyǵynyń osyǵan qosqan úlesi bar bolǵany 3 mlrd dollardy ǵana qurap otyr. Bul – óte az. Biz ony aldaǵy ýaqytta 20 mlrd dollarǵa deıin jetkize alamyz. Onyń joldary bizde bar. Tek isti durys uıymdastyrýmyz jáne jemqorlyqty aýyzdyqtaýymyz qajet. Mine, sol kezde aýyl sharýashylyǵy ózin ǵana asyrap qoımaı, basqa da salalardyń damýyna dem beredi. Máselen, aýyl sharýashylyǵynda ashylǵan 1 jumys orny basqa salalarda 7-8 jumys ornynyń ashylýyna sebep bola alady eken, eger durys saıasat júrgize bilsek.
Árıne aýyzdy qý shóppen súrte berýge bolmas. Negizinde el ishinde sońǵy kezderi paıda bola bastaǵan jaǵymdy jańalyqtar da bar. Máselen, astyqty oblystarda keıbir sharýashylyqtar onyń ár gektarynan 40-50 sentnerden, tipti odan da joǵary ónim alýda. Atap aıtsaq, Qaraǵandy oblysynyń «Naıdorov sharýashylyǵy» JShS ǵalymdardyń keńesin ustana otyryp 1 gektardan 55 sentnerden ónim aldy. Shyǵys Qazaqstanda bir sharýashylyq ár sıyrdan kúnine 80 lıtr sút saýyp otyrsa, sý tapshy Atyraý oblysynyń fermeri 150 gektar jerde alma baǵyn jaıqaltyp ósiredi. Jambyl oblysynyń Aısha bıbi aýylynda aýyl turǵyndarynyń basyn biriktirgen aýyl sharýashylyǵy kooperatıvi sút tapsyrýdy jaqsy jolǵa qoıǵan. Eseptep kórsek, ár qatysýshy osydan ǵana aıyna orta eseppen 150 myń teńgege deıin tabys tabady eken.
Mine, osylardyń barlyǵy – elimizdiń aýyl sharýashylyǵy salasyna ene bastaǵan jańa tehnologııalardyń berip otyrǵan múmkindigi. Áıtpese, sońǵy 65 jyldan beri elimizde astyqtyń jyl saıynǵy shyǵymy orta eseppen alǵanda 13 sentnerden asqan emes. Endi jańa tehnologııalardy belsendi engizýge jaǵdaı týǵyzý arqyly osy seńdi buzýǵa bolady. Eger isti durys uıymdastyra bilsek, elimizdiń aýyl sharýashylyǵy aýyl halqynyń qolyn baqýatty turmysqa jetkizetin ekonomıkanyń kóshbasshy salasyna aınalmaq.
Bul istiń alǵashqy qarlyǵashtary sońǵy ýaqytta kórinis bere bastady. 2018 jyly 12 sharýa qojalyǵy men 3 qus fabrıkasy sıfrlandyrýǵa kóshirilip, mal sharýashylyǵyna beıimdelgen 12 qojalyq «smart-ferma» mártebesine ıe bolǵan edi. 2019 jyly Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi agrarshylar men IT qaýymdastyqtar arasyndaǵy ózara is-qımyldy qamtamasyz etý jónindegi jumysty jalǵastyrdy. Jyl qorytyndysy boıynsha ósimdik sharýashylyǵynda qosymsha 16 «sıfrly» sharýashylyq, al mal sharýashylyǵynda 6 smart-ferma paıda boldy. Sóıtip elimizde kompıýterlik júıeler arqyly avtomattandyrylǵan aýyl sharýashylyǵy kásiporyndarynyń jalpy sany 49-ǵa jetti.
Osy rette elimizdiń aýyl sharýashylyǵynda ǵylym men bilimdi damytý baǵytyndaǵy taǵy bir jaǵymdy jańalyq, ústimizdegi jyldan bastap ǵylymı-zertteýlerdi qarjylandyrǵan sharýalardyń shyǵyny óteletin bolady. Agrobıznestiń jáne osy saladaǵy ǵalymdardyń ózara qyzyǵýshylyqtaryn arttyrý úshin Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi salalyq zańnamaǵa ózgerister engizip otyr. Jańa zańǵa sáıkes agrobıznes úshin ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystar júrgizýge jańa sýbsıdııa qarastyrylady. Erejege sáıkes aýyl sharýashylyǵy taýar óndirýshileriniń ǵylymı mekemelerdiń qyzmetterin satyp alýǵa jumsalǵan shyǵyndarynyń 80 paıyzy memleket tarapynan óteletini anyqtalǵan. Bul jaǵdaıda sýbsıdııa alýshy sharýalar tarapynan birlese qarjylandyrýǵa tek 20 paıyz ǵana qarjy jumsalady.
Bul istiń aldaǵy ýaqytta aýyl sharýashylyǵyndaǵy ǵylym men bilimdi damytýǵa paıdasy mol bolmaq. О́ıtkeni T.Rahymbekovtiń aıtýynsha, bizde ǵylymı baı mura bar, sondaı-aq otandyq agrarlyq ǵylym júrgizgen jumystarǵa laıyqty baǵasyn berý kerek. Bizde ǵylym bar jáne ol tájirıbeli nátıjege jumys isteı alady. Alaıda qazirgi kezde moıyndaýymyz kerek, bul saladaǵy tıimdilik tıisti deńgeıde emes. Ekinshi jaǵynan qaraǵanda, ǵylym bıznes qajettiliginen ajyrap qalǵan. Ǵylymı-tehnıkalyq qyzmet nátıjeleriniń tek 8 paıyzy óndiriske engiziledi.
T.Rahymbekovtiń sózine qaraǵanda, basty problema – óndiriske ǵylymı-zertteýler nátıjelerin ilgeriletýge yqpal etetin ınfraqurylymnyń, ınnovasııalyq júıeniń tıisti deńgeıde bolmaýy. Kadrlyq problemalar da bar.
