Ekonomıka • 29 Qyrkúıek, 2020

Agrarlyq sektordy ǵylym órkendetedi

36 ret kórsetildi

Elimizdiń aýyl sharýa­shylyǵy salasy damyp keledi. Biraq damý qar­qynyna kóńil tolmaıtyn tustary bar. 220 mln gektar aýyl sha­rýashylyǵyna jaram­dy jeri bar el ónim eksporty jóninen álem eliniń aldyńǵy qatarynda tursa kerek-ti. О́kinishke qaraı, álemniń kóptegen elimen salystyrǵanda eksportymyz tym mardymsyz.

Máselen, alaqandaı jeri bar Danııa, Nıderland sekildi elder jylyna júzdegen mlrd dollardyń aýyl sharýashylyǵy ónimderin satady. Al bizdegi eksport kóle­mi olardyń shyǵarǵan ónim­deriniń onnan bir bóligine de jetpeıdi. Sondyqtan álemdik deńgeıde básekege túsý týraly áńgime qozǵaýǵa áli erte.

Alysqa barmaı-aq ózimiz múshesi bolǵan Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıasynda áńgime qozǵaıyq. Bul odaq­ta byltyr qyrkúıek-qazan aı­larynda 101,3 mlrd dollar­dyń ónimi óndirildi. 2018 jyl­dyń atalǵan merzimimen salys­tyr­ǵanda ónim kólemi 3 paıy­z­ǵa ósken. Armenııa – 1 mlrd 247,8 mln, Qyrǵyzstan – 2 mlrd 760 mln, Belarýs – 8 mlrd 970,7 mln, Qazaqstan – 11 mlrd 866,4 mln, Reseı – 76 mlrd 503,8 mln dollardyń óni­min óndirdi. Qarasańyz, qaı el­diń bolsyn Qazaqstannan kem­digi joq. Qaıta bizden jer kóle­mi on ese, halyq sany eki ese kem Belarýs eliniń aýyl sha­rýa­shylyǵyndaǵy jaǵdaıy myǵym ekenin baǵamdaýǵa bolady.

Sonda bizdi artqa tartqan ne degen suraq týyndaıdy. Árıne jetispeı jatqan dúnıe kóp. Álemniń damyǵan elderiniń agrarlyq sektoryna jańa tehnologııalar jıi engizilýde. Bizde tehnıka men tehnologııa tapshy, jol qatynasy da nashar. Búginginiń basty quraldarynyń biri ınternet te aýylǵa durys baryp turǵan joq. Mine, osy kóp jetispeýshiliktiń arasynda aýyl sharýashylyǵynyń alǵy shebinde naqty eńbekpen shuǵyldanyp otyrǵan adamdarda zamanaýı ǵylym men bilim jetispeýshiligi jyldar ótken saıyn aıqyn kórine bastady.

Árıne sharýalar men dıqan­dardyń mal baǵý, egin egý tá­jirıbesi bar. Biraq qubyl­­maly zamanda ol eskirip qalǵa­ny sezile­di. Basty kiltı­pan – tájirı­be­niń jańa tehno­lo­gııa­lardyń kelýine jol asha almaýynda, qaıta olardy keri serpýinde.

Aýyl sharýashylyǵyna bi­lim­­niń jetis­peı­tini buryn baı­qala qoımaıtyn. Sebebi sharýa­shylyqtardyń kóbi usaqtalyp, úı qasyndaǵy sharýashylyq deń­geıine túsip ketti. Tipti kó­le­mi edáýir qojalyqtardaǵy 100-150 bas sıyr men 700-800 bas qoıǵa bola maman ustaýdyń qa­jeti joqtaı kórinetin. Biraq ómir óz ornynda turǵan joq. Aýyl sharýa­shylyǵyna jańa­lyq­­tar engizý jaǵy­nan álem el­deri alǵa basyp keledi. Shet mem­­­le­­ket­ter aýyl sharýashy­ly­­ǵynda jańa tehno­logııalar men ádis-tásilderdi paıda­laný­­ǵa umtylyp otyr. Damyǵan el­der­diń fer­mer­leri bul salada bilim­­di eńserip, endi ǵy­lym jolyna túsip barady. Bizdiń eldiń sha­­rýa­­lary sońǵy otyz jylda bar biliminen aıy­rylyp qaldy. Tú­binde bul másele sala­nyń damýy úshin basty kedergiler­diń biri bolýy múmkin. О́ıt­keni b­i­limi joq adam bilim­niń arǵy ja­­ǵyn­­da turǵan ǵylymdy qaıtpek?!

Osy rette Ahmet Baıtur­syn­­­ulynyń júz jyldan astam ýaqyt buryn: «Qazaq jerindegi sharýashylyq is – mal baǵý men egin egý. Mal baǵý – qazaqtyń kóp­ten istep kele jatqan isi, atakásip. Mal baǵý jaıyn esh­kim­nen úırenbeı-aq, ózimiz de bile­miz dep júr. Qazaq mal baǵý ja­ıyn bilmeıdi dep biz de aıtpaı­myz. Biraq bilim dárejesi neshe qabat. Qazaqtyń mal ustaý týra­syndaǵy bilimi eń tómen qaba­tynda. Qazaqtyń bul bilimi jer­diń molshylyǵynda ǵana bilim bolyp júr. Jer tarylsa, bul bilimimen mal baǵyp kún kórýge bolmaıdy»,  degeni dál búginge arnalǵandaı ómirsheń qalpynda.

Bul olqylyqty memleket te túsinip otyr. Sondyqtan jylma-jyl joǵary oqý oryn­daryna aýyl sharýashylyǵy maman­dyqtaryna granttardy molynan bólip, jas­tardy oqý isine shaqyrýda. Biraq nátıjeli is kórinbeı keledi. Nege? Munyń sebebin bizge «Ulttyq agrarlyq ǵylymı-bilim berý» KeAQ basshysy Tóleýtaı Rahymbekov túsindirdi.

Onyń aıtýynsha, agroóner­kásiptik keshendi retteý másele­leri boıynsha  aýyl zań­na­maǵa tıisti ózgerister engizildi. Osy­ǵan sáıkes agrarlyq sala boıynsha grantpen oqıtyn túlekter budan bylaı menshik nysanyna qaramastan, aýyldyq jerlerde ornalasqan agrarlyq mekemelerde keminde 3 jyl jumys isteýi tıis. Jumys isteý óńirin anyqtaý boıynsha shekteýler joıylǵan.

Atalǵan ózgerister aýyl sha­rýa­shylyǵy mamandyqtary boıynsha oqýdy támamdaǵan aýyl turǵyndary qataryndaǵy azamattarǵa kvotamen jumysqa ornalasýǵa jáne óńir­ler­di kásibı kadrlarmen qamtamasyz etý deń­geıin arttyrýǵa múmkindik beredi. Sondaı-aq búgingi tańda eli­mizdiń agroónerkásip ke­she­­nin damytýdyń 2017-2021 jyl­darǵa arnal­ǵan memlekettik baǵ­darlamasyna ózge­rister men tolyqtyrýlar engizý jobasy ázirlendi. Atalǵan másele osy jobada da qarastyrylmaq.

– Qaı zamanda da kez kelgen salanyń nemese memlekettiń damytýshy kúshi ǵylym ekeni barshańyzǵa málim. Búgingi tańda elimizdiń aýyl sharýashylyǵyn jańa deńgeıge alyp shyǵa alatyn jalǵyz baǵyt bar. Bul – ag­rar­lyq ǵylymnyń damýyna jol ashý. Agrarlyq saladaǵy bilim men ǵylymnyń jáne óndiristiń basyn qosyp, agrosektordyń qarqyndy damýyna qyzmet etý – bizdiń Agrarlyq ortalyqtyń basty maqsaty. Agrarlyq sektor ekonomıkanyń jańa sektoryna aınalýy kerek, – deıdi T.Rahymbekov.

Agrarlyq ǵylymı-bilim berý ortalyǵy­nyń materıal­dyq-tehnıkalyq bazasy 280 myń gektar jer ýchaskelerin, aýma­ǵy 1 400 myń sharshy metr ǵımarattar men qury­lys­tar­­dy qamtıdy. 5 myń aýyl sha­rýa­­shylyǵy tehnıkasy men av­tokólik, 7 myń­nan astam zert­hanalyq jabdyq bar. Or­ta­lyq quramyna 40 enshiles uıym men 35 fılıal, sonyń ishinde 3 agrarlyq ýnıversıtet, 13 ǵy­lymı-zertteý ınstıtý­ty, 3 ǵy­ly­mı ón­di­ristik orta­lyq, 18 ATS jáne TSh, 3 ser­vıs­­tik ko­m­panııa engen. Ulttyq ag­rar­­lyq ǵyly­mı-bilim berý orta­ly­ǵy­nyń  qyzmeti ǵylym­­dy, bilim­di jáne óndiristi birik­tirýge b­aǵyt­­talǵan. Qazaqstan orga­nı­kalyq ónim óndirý jáne eksporttaý boıynsha álemde jetek­­shi el bolýdyń úlken áleýe­tine ıe. Orta­lyq mine, osy áleýet­ti ashý maqsatynda jumys isteýde.

Elimizdiń aýyl sharýashy­lyǵy bolashaq­ta ózin ózi asy­raýǵa da, sonymen qatar bas­qa salalardyń damýyna dem berýge de qabi­letti. Barlyq másele osy isti durys uıym­dastyra bilýde jáne jeń ushynan jalǵas­qan sybaılas jemqorlyqty aýyz­dyq­taýda tur. Tóleýtaı Rahym­bekovtiń aıtýynsha, elimizdiń shetelge shyǵaratyn eksporttyq ónimderiniń jalpy kólemi 48 mlrd dollar bolsa, aýyl sha­rýashylyǵynyń osyǵan qos­qan úlesi bar bolǵany 3 mlrd dol­lardy ǵana qurap otyr. Bul – óte az. Biz ony aldaǵy ýaqyt­ta 20 mlrd dollarǵa deıin jetkize alamyz. Onyń jol­dary bizde bar. Tek isti durys uıym­dastyrýmyz jáne jemqorlyqty aýyzdyqtaýymyz qajet. Mine, sol kezde aýyl sharýashylyǵy ózin ǵana asyrap qoımaı, basqa da salalardyń damýyna dem beredi. Máselen, aýyl sharýa­shylyǵynda ashylǵan 1 jumys orny basqa salalarda 7-8 jumys ornynyń ashylýyna sebep bola alady eken, eger durys saıasat júrgize bilsek.

Árıne aýyzdy qý shóppen súrte berýge bolmas. Negizinde el ishinde sońǵy kezderi paıda bola bastaǵan jaǵymdy jańa­lyqtar da bar. Máselen, astyq­ty oblystarda keıbir sharýa­shylyqtar onyń ár gektarynan 40-50 sentnerden, tipti odan da joǵary ónim alýda. Atap aıtsaq, Qaraǵandy oblysynyń «Naıdorov sharýashylyǵy» JShS ǵalymdardyń keńesin ustana otyryp 1 gektardan 55 sentnerden ónim aldy. Shyǵys Qazaqstanda bir sharýashylyq ár sıyrdan kúnine 80 lıtr sút saýyp otyrsa, sý tapshy Aty­raý oblysynyń fermeri 150 gektar jerde alma baǵyn jaı­qal­­typ ósiredi. Jambyl obly­sy­nyń Aısha bıbi aýylynda aýyl turǵyndarynyń basyn bi­rik­tirgen aýyl sharýashylyǵy koo­pe­ratıvi sút tapsyrýdy jaqsy jolǵa qoıǵan. Eseptep kórsek, ár qatysýshy osydan ǵana aıyna orta eseppen 150 myń teńgege deıin tabys tabady eken.

Mine, osylardyń barlyǵy – elimizdiń aýyl sharýashylyǵy salasyna ene bastaǵan jańa teh­nologııalardyń berip otyr­ǵan múm­kindigi. Áıtpese, sońǵy 65 jyldan beri elimizde astyq­tyń jyl saıynǵy shyǵy­my orta eseppen alǵanda 13 sentnerden asqan emes. Endi jańa tehnologııalardy belsendi en­gi­zýge jaǵdaı týǵyzý arqyly osy seń­di buzý­ǵa bolady. Eger isti du­rys uıymdas­tyra bilsek, eli­­miz­diń aýyl sharýashylyǵy aýyl hal­­qy­nyń qolyn baqýat­ty tur­mysqa jetkize­tin ekono­mı­kanyń kóshbasshy salasyna aınalmaq.

Bul istiń alǵashqy qarly­ǵash­tary sońǵy ýaqytta kórinis bere bastady. 2018 jy­ly 12 sharýa qojalyǵy men 3 qus fabrıkasy sıfrlan­dy­rý­ǵa kóshirilip, mal sharýa­shyly­ǵyna beıimdelgen 12 qo­ja­lyq «smart-ferma» márte­be­­sine ıe bolǵan edi. 2019 jy­­ly Aýyl sharýashylyǵy mı­­­nıstr­ligi agrarshylar men IT qaýymdastyqtar arasyn­daǵy ózara is-qımyldy qam­ta­­ma­syz etý jónindegi jumys­ty jal­ǵas­tyrdy. Jyl qorytyn­dy­sy bo­ıyn­sha ósimdik sharýa­shy­ly­­ǵyn­da qosymsha 16 «sıfrly» sha­rýashylyq, al mal sha­rýa­shy­lyǵynda 6 smart-fer­ma paıda boldy. Sóıtip eli­miz­de kompıýterlik júıeler ar­qyly avtomattandyrylǵan aýyl sha­rýa­shylyǵy kásiporyn­dary­nyń jalpy sany 49-ǵa jetti.

Osy rette elimizdiń aýyl sha­rýashy­ly­­ǵyn­­da ǵylym men bilimdi damytý baǵy­tyn­­daǵy taǵy bir jaǵymdy jańalyq, ústi­miz­degi jyldan bastap ǵylymı-zertteý­ler­di qarjylandyrǵan sharýalardyń shyǵy­­ny óteletin bolady. Agrobıznestiń jáne osy saladaǵy ǵalymdardyń ózara qyzy­ǵý­­shy­lyq­taryn arttyrý úshin Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstrligi salalyq zańnamaǵa ózgerister engizip otyr. Jańa zańǵa sáıkes agro­bıznes úshin ǵylymı-zertteý jáne táji­­rı­belik-konstrýktorlyq jumys­tar júrgizýge jańa sýbsıdııa qaras­tyrylady. Erejege sáı­kes aýyl sharýashylyǵy taýar ón­dirýshileriniń ǵylymı mekeme­lerdiń qyzmetterin satyp alýǵa jumsalǵan shyǵyndarynyń 80 paıyzy memleket tarapynan óteletini anyqtalǵan. Bul jaǵdaıda sýbsıdııa alýshy sharýalar tarapynan birlese qar­jy­landyrýǵa tek 20 paıyz ǵana qarjy jumsalady.

Bul istiń aldaǵy ýaqytta aýyl sharýa­shylyǵyndaǵy ǵylym men bilimdi damytýǵa paı­dasy mol bolmaq. О́ıtkeni T.Ra­hym­bekovtiń aıtýynsha, bizde ǵylymı baı mura bar, son­daı-aq otandyq agrarlyq ǵylym júrgizgen jumystarǵa laıyqty baǵasyn berý kerek. Bizde ǵylym bar jáne ol táji­rıbeli nátıjege jumys is­teı alady. Alaıda qazirgi kezde mo­ıyn­daýymyz kerek, bul sal­adaǵy tıimdilik tıis­ti deń­geıde emes. Ekinshi ja­ǵy­nan qara­ǵanda, ǵylym bıznes qajet­ti­liginen ajyrap qalǵan. Ǵyly­mı-tehnıkalyq qyzmet nátıjeleriniń tek 8 paıyzy óndiriske engiziledi.

T.Rahymbekovtiń sózine qaraǵanda, bas­ty problema – óndiriske ǵylymı-zert­teý­ler nátıjelerin ilgeriletýge yqpal etetin ınf­raqurylymnyń, ınnovasııalyq júıeniń tıisti deńgeıde bolmaýy. Kadrlyq problemalar da bar.

 

Sońǵy jańalyqtar

Prezıdent Ahmetjan Esimovti qabyldady

Prezıdent • Búgin, 12:01

Jańa Almaty qalaı abattandyrylýda?

Aımaqtar • Búgin, 11:35

Ulytaýda uıadaı qonaq úı ashyldy

Aımaqtar • Búgin, 11:15

Atyraýda stýdentter jataqhanasy órtendi

Aımaqtar • Búgin, 11:05

О́tken táýlikte 117 adam indetten aıyqty

Koronavırýs • Búgin, 09:06

Transkaspıılik kólik tasymaly artady

Ekonomıka • Búgin, 08:14

Qandastar máselesi talqylandy

Saıasat • Búgin, 08:12

Alaıaqqa aldanatyndar áli kóp

Qoǵam • Búgin, 07:58

Kóshe kamerasynyń kómegi

Aımaqtar • Búgin, 07:57

Ekkeni – júgeri, ónimi údedi

Ekonomıka • Búgin, 07:37

Tirligi alǵa basqan Alǵa

Aımaqtar • Búgin, 07:35

Baspanaly bolý múmkindigi artty

Ekonomıka • Búgin, 07:27

Uıat pa, uıat emes pe?

Aımaqtar • Búgin, 07:24

Meıirim men qaıyrym

Rýhanııat • Búgin, 07:18

Tramptan keıingi álemdik tártip

Saıasat • Búgin, 07:14

Siz bilesiz be?. .

Ádebıet • Búgin, 07:09

Tańǵalý sındromy

Ádebıet • Búgin, 07:07

Nobel syılyǵyna kim ne satyp aldy?

Ádebıet • Búgin, 07:06

«Barys» jeńetin kún qaıda?

Hokkeı • Búgin, 07:05

Sý aıdyndary sýǵa zárý

Qoǵam • Búgin, 07:04

Avtor

Aımaqtar • Búgin, 07:02

Namysyn tý etken

Rýhanııat • Búgin, 07:00

Arktıkanyń mańyzy arta túsedi

Álem • Búgin, 06:57

Býdapeshtte júlde buıyrmady

Sport • Búgin, 06:56

Aǵaıyndy Aqshalovtar

Boks • Búgin, 06:55

Jahandy jaýlaǵan «Qyz Jibek»

Teatr • Búgin, 06:53

Nur-Sultanda týrnır ótýde

Tennıs • Búgin, 06:52

Balýandar Janashyrda jattyǵady

Sport • Búgin, 06:49

Parıj Olımpıadasyna – 120 jyl!

Sport • Búgin, 06:48

Hakim tulǵasy – halyq júreginde

Rýhanııat • Búgin, 06:46

Shyraıly «Shyǵys álemi»

Oqıǵa • Búgin, 06:40

Koronavırýstan qalaı qorǵanamyz?

Koronavırýs • Keshe

Uqsas jańalyqtar