Sebebi bul kitap – tunyp jatqan tuńǵıyqty astan-kesten etken taskesek.
Sebebi bul kitap – tumsa dúnıe sharanasyn dar aıyryp, dúnıege erte kelgen shaqalaqtyń sharyly...
Sebebi bul kitap – oqydym deýge júrek kerek, oqymadym deýge uıat kerek kitap.
Sebebi bul kitap – kem degende jarty ǵasyr keıin jazylý kerek edi. Biraq bul kitap búgin jazyldy. Mine, osynysymen de qundy. «Naǵyz qalamger kesheni emes, erteńdi emes, búgindi jazý kerek» depti Pýshkın. Bir bilgeni bar. Búgindi jazý ońaı ma? Oǵan júrek kerek, «Bas kespek bolsa da, til kespek joq» degen janpıdalyq kerek. Ásirese, zamandy kóshken soń, bılikti qulaǵan soń, bıleýshini ólgen soń ǵana «sazaıyn» berip, «jaý ketken soń qylyshymyzdy boqqa shaýyp» úırengen basymyz buǵan ashyq kúnde aspannan jasyn túskendeı shoshyna, kirjıe qaradyq. Qabyldaı almadyq. Shynynda, qabyldaýǵa qoryqtyq. Kórmegen, estimegen bop otyrǵanymyz da sodan. Kórgenderimiz birden «páleńnen aýlaq» dep, at boıymyzdy ala qashyp, «eklektıka» dedik, «ıssıdent» dedik, «bul zamannan jyltyraǵan jaqsylyq tappaı, tek jamandaı beripti dedik. Abaıǵa da osylaı degenbiz. О́z zamanymyzdyń tamasha aqyny Aqsuńqaruly: «Abaı – rentgen. Keýdeńe tossań, kúlli ıttigiń kórinedi» depti. Sol aıtqandaı Turysbek Sáýketaıdyń bul týyndylary rentgen. Eger oǵan qoǵam men bılik keýdesin tossa, kúlli ıttigi, tyrjalańash beınesi kórinedi.
Bul kitap – osy kúnge deıin boıymyz úırengen kóne qypshaqtyń qysh qorǵandarynan jetken kúńgir-kúńgir qońyraý úni de, sardalada josylǵan jortýyldar úni de emes. Ne bolmasa sulýlyq pen garmonııaǵa, mahabbat pen sezimge bóktirip, qýanyshty kúrsinispen aıaqtap, oqyrmandy ájeniń áldıindeı uıqyǵa jeteleıtin kitap emes.
Bul – kitap, kerisinshe, «uıyqta, qazaq, baıý-baıýmen» qalǵyp jatqan, toǵysharlyq qanaǵatyn mise tutqan, janyńdy silkip, júregińdi julqyp, tamyryńda qalǵan tamshy qanyńdy qaınatyp, ózińniń ult ekenińdi, tipti adam ekenińdi eske salady. Osy ózińe de beımálim boıyńdaǵy bir bula sezim bas kóterip, uıqydaǵy arystandaı jalyńdy kúdireıtip, aq pen qaranyń, jaýyzdyq pen jazyqsyzdyń, bılik pen álsizdiń kúresine eriksiz aralasyp ketesiń.
Avtor sheberligi – ǵajap. Bas keıipkerdiń tulǵa, turpat, keskin-kelbet, is-áreket, minez-qulyq sıpattaryn molynan piship, somdap jonǵandaı kesek katarsıstik obraz jasap, oqyrmandy oǵan «ǵashyq» etedi. Oqyrman endi odan bir sát aıyryla almaıdy. San qıly taǵdyrdyń, shytyrman oqıǵalardyń, kúrdeli de qyzyqty sıýjetterdiń, móldiregen sezimder men tunyp turǵan til shuraıynyń lázzatyna maltyǵyp júrip, bir sát bas keıipkerden kóz jazbaıdy, izdeıdi. Ákki avtor oqyrman úmitiniń toryǵyp, úziler shaǵynda bas keıipkerdi kútpegen jerden jarq etkizedi. Olaqtyq joq. Bas keıipkerdi oqıǵanyń altyn qazyǵy etip, san salaly sıýjetterdi toǵystyryp ákep, nebir epızodtyq sheginister men lırıkalyq kórinister, sheshendik ıirimder, detaldyq sımvoldar, jumsaq ıýmor, tylsym mıstıka arqyly baılanystyryp otyrady. Biraq, bas keıipker ǵumyry aıaqtalmaıdy. Aıaqtalsa, kelesi kitaptyń oqyrmanǵa qajeti de bolmas edi. Biz ádette jazýshylardy «pálensheniń obrazyn keremet somdaǵan» dep maqtaımyz. Al bizdiń avtordyń somdaǵan, birde-bir qasıet – sıpatyn qaldyrmaı ashqan obrazy – ol qoǵam, zaman obrazy, beınesi. Oqyrman óz zamanyn, óz ortasyn, óz zamandasyn, ózin kóredi.
Qarapaıym halyqqa alańda topyrlap júrgen top retinde ǵana jylyna bir márte kórsetilip qoıatyn sýretten basqa biz Jeltoqsannyń qaı syryn bilippiz? Sol Jeltoqsannyń naǵyz beınesin, onyń týý sebepteriniń jarııa bolmaǵan qupııasyn, surqııa shovınızmniń jasyryn áreketin, saıasat pen ıdeologııanyń jaltaq, jaǵympaz, eki júzdiligin kóremiz. El taǵdyryn senip tapsyrǵandardyń da baılyq pen bılik, baq pen taq jolyndaǵy qyrqysyn kóremiz. Elıta dep atalatyn toptyń halyq kózinen tasadaǵy masqarasyn kórip jaǵańdy ustaısyń. Tranzıttik tulǵalardyń (basqa ult bolsa da) saıasat pen bıliktegi «oıyndaryn» aımandaı ashyp beredi. Zamanymyzdyń genetıkalyq qunary – zııaly qaýymnyń da bet-perdesi sypyrylyp, aq pen qarasy, shyndyq pen jalasy jarq ete túsedi. Tarıhı tulǵalar: Qonaev, Táshenov, Súleımenov, Kolbın, Gorbachev t.b. tek kóshbasshylyq – kósemdik sıpaty ǵana emes, adam, azamat, tipti qarapaıym pende retindegi astamshylyǵy men taısaqtyǵy, ókinishi men kúızelisi qandaı ashylǵan. Ásirese, Qonaev osy kitaptan soń ǵana halqyna, qazaǵyna jaqyndaı túsedi.
Kórkem shyǵarmanyń qudireti kórkemdiginde ǵoı. Bárinen buryn kóz aldyńyzda qımyldap turǵan myna tiri sýretterge ne deısiz?
– Uly shahar eki ókpesi qysylyp, yńyranyp jatyr.
– Alańda basyna júgen-noqta kımegen bula jastyq sharq uryp júr.
– Tań bozyn basyna kıip bozdaǵan poıyzdyń ishinde azattyq ańsap bulqynǵan qazaqtyń jas júregi óziniń bulyńǵyr bolashaǵyna qaraı zymyrap bara jatty.
– Jastyq qýatpen tepsingen serpimdi dene aq tósektiń ústinde ýyzǵa malǵan altyn qasyqtaı dir-dir etip jarqyrap jatty.
Al siz ýyzǵa malǵan altyn qasyqty sońǵy ret qashan kórip edińiz?
Ámına QURMANǴALIQYZY,
synshy
