Pikir • 29 Qyrkúıek, 2020

Qoǵam qasiretin arqalaǵan týyndy

32 ret kórsetildi

Bir danyshpan aıtqan eken «Eki ret oqýǵa turmaıtyn kitap bir ret oqýǵa da turmaıdy» dep. Al men bul kitaptardy (Turysbek Sáýketaıdyń «Qıly taǵdyr» romandar sıkli. 6 kitap) eki, úsh, bálkim, odan da kóp oqyǵan shyǵarmyn. Meniń bul kitapty oqýym – qumdy shóldi uzaq sharlap, kenezesi kepken adamnyń kenet tas­taı tumaǵa bas qoıǵanyndaı boldy. Qomaǵaılana, toıymsyzdana oqydym. Oqymadym – simirdim, sińirdim. О́zim de sol álemge sińip, erip joǵaldym. О́zim – ózim emes, kitap keıipkeriniń birine aınaldym. О́z erkimnen tys keıipker taǵdyryn, keıipker taýqymetin, maqsat – muratyn qabyldadym. Tipti bul kitapta men barmyn dep oıladym. Kez kelgen oqyrman osy kúıge túser edi. О́ıtkeni kitap kesheni emes, erteńdi emes, dál osy kezdi, osy zamandy, osy qoǵamdy, osy adamdy, biz ben sizdi, jazyp otyr. О́z keıipkerimniń keıingi taǵdyryna alańdaǵanym sonshalyq – avtordy izdep baryp, áli basylyp shyqpaǵan qoljazbasyn oqydym. Nege deısiz ǵoı.

Sebebi bul kitap – tunyp jatqan tuń­ǵıyqty astan-kesten etken tas­kesek.

Sebebi bul kitap – tumsa dúnıe sharanasyn dar aıyryp, dúnıege erte kelgen shaqalaqtyń sharyly...

Sebebi bul kitap – oqydym deýge júrek kerek, oqymadym deýge uıat kerek kitap.

Sebebi bul kitap – kem degende jar­ty ǵasyr keıin jazylý kerek edi. Biraq bul kitap búgin jazyldy. Mine, osynysymen de qundy. «Naǵyz qalamger kesheni emes, erteńdi emes, búgindi jazý kerek» depti Pýshkın. Bir bilgeni bar. Búgindi jazý ońaı ma? Oǵan júrek kerek, «Bas kespek bolsa da, til kespek joq» degen janpıdalyq kerek. Ásirese, zamandy kóshken soń, bılikti qulaǵan soń, bıleýshini ólgen soń ǵana «sazaıyn» berip, «jaý ketken soń qylyshymyzdy boqqa shaýyp» úırengen basymyz buǵan ashyq kúnde aspannan jasyn túskendeı shoshyna, kirjıe qaradyq. Qabyldaı almadyq. Shynynda, qabyldaýǵa qoryqtyq. Kórmegen, estimegen bop otyrǵanymyz da sodan. Kórgenderimiz birden «páleńnen aýlaq» dep, at bo­ıymyzdy ala qashyp, «eklektıka» dedik, «ıssıdent» dedik, «bul zamannan jyltyraǵan jaqsylyq tappaı, tek jamandaı beripti dedik. Abaıǵa da osylaı degenbiz. О́z zamanymyzdyń tamasha aqyny Aqsuńqaruly: «Abaı – rentgen. Keýdeńe tossań, kúlli ıt­tigiń kórinedi» depti. Sol aıtqandaı Turysbek Sáýketaıdyń bul týyndylary rentgen. Eger oǵan qoǵam men bılik keýdesin tossa, kúlli ıttigi, tyr­jalańash beınesi kórinedi.

Bul kitap – osy kúnge deıin bo­ıymyz úırengen kóne qypshaqtyń qysh qorǵandarynan jetken kúńgir-kúńgir qo­ńyraý úni de, sardalada jo­sylǵan jor­týyldar úni de emes. Ne bolmasa sulýlyq pen garmonııaǵa, mahabbat pen sezimge bóktirip, qýanyshty kúr­sinispen aıaqtap, oqyrmandy ájeniń ál­dıindeı uıqyǵa jeteleıtin kitap emes.

Bul – kitap, kerisinshe, «uıyqta, qazaq, baıý-baıýmen» qalǵyp jat­qan, toǵysharlyq qanaǵatyn mise tutqan, janyńdy silkip, júregińdi jul­qyp, tamyryńda qalǵan tamshy qanyńdy qaınatyp, ózińniń ult ekenińdi, tipti adam ekenińdi es­ke salady. Osy ózińe de beımálim boıyńdaǵy bir bula sezim bas kóterip, uı­qydaǵy arystandaı jalyńdy kúdireıtip, aq pen qaranyń, jaýyzdyq pen jazyqsyzdyń, bılik pen álsizdiń kúresine eriksiz aralasyp ketesiń.

Avtor sheberligi – ǵajap. Bas keıipkerdiń tulǵa, turpat, keskin-kelbet, is-áreket, minez-qulyq sıpattaryn molynan piship, somdap jonǵandaı kesek katarsıstik obraz jasap, oqyrmandy oǵan «ǵashyq» etedi. Oqyrman endi odan bir sát aıyryla almaıdy. San qıly taǵdyrdyń, shytyrman oqıǵalardyń, kúrdeli de qyzyqty sıýjetterdiń, móldiregen sezimder men tunyp turǵan til shu­raıynyń lázzatyna maltyǵyp júrip, bir sát bas keıipkerden kóz jazbaıdy, izdeıdi. Ákki avtor oqyrman úmi­tiniń toryǵyp, úziler shaǵynda bas keıipkerdi kútpegen jerden jarq et­kizedi. Olaqtyq joq. Bas keıipkerdi oqıǵanyń altyn qazyǵy etip, san salaly sıýjetterdi toǵystyryp ákep, nebir epızodtyq sheginister men lırıkalyq kórinister, sheshendik ıirimder, de­taldyq sımvoldar, jumsaq ıýmor, tylsym mıstıka arqyly baılanystyryp otyrady. Biraq, bas keıipker ǵumyry aıaqtalmaıdy. Aıaqtalsa, ke­lesi kitaptyń oqyrmanǵa qajeti de bolmas edi. Biz ádette jazýshylar­dy «pálensheniń obrazyn keremet somdaǵan» dep maqtaımyz. Al bizdiń avtordyń somdaǵan, birde-bir qasıet – sıpatyn qaldyrmaı ashqan obrazy – ol qoǵam, zaman obrazy, beınesi. Oqyrman óz zamanyn, óz ortasyn, óz zamandasyn, ózin kóredi.

Qarapaıym halyqqa alań­da topyrlap júrgen top retin­de ǵana jylyna bir márte kórse­tilip qoıatyn sýretten basqa biz Jeltoqsannyń qaı syryn bilip­piz? Sol Jeltoqsannyń naǵyz beınesin, onyń týý sebepteriniń jarııa bolmaǵan qupııasyn, surqııa shovı­nızmniń jasyryn áreketin, saıa­sat pen ıdeologııanyń jal­taq, jaǵympaz, eki júzdiligin kóre­miz. El taǵdyryn senip tap­syr­ǵandardyń da baılyq pen bılik, baq pen taq jolyndaǵy qyrqysyn kóremiz. Elıta dep atalatyn toptyń halyq kózinen tasadaǵy masqarasyn kórip jaǵańdy ustaısyń. Tranzıttik tulǵalardyń (basqa ult bolsa da) saıasat pen bıliktegi «oıyn­daryn» aımandaı ashyp beredi. Zamanymyzdyń genetıkalyq quna­ry – zııaly qaýymnyń da bet-per­desi sypyrylyp, aq pen qarasy, shyn­dyq pen jalasy jarq ete túsedi. Ta­rı­hı tulǵalar: Qonaev, Táshenov, Súleımenov, Kolbın, Gorbachev t.b. tek kóshbasshylyq – kósemdik sıpaty ǵana emes, adam, azamat, tipti qarapaıym pende retindegi astamshylyǵy men taısaqtyǵy, ókinishi men kúızelisi qandaı ashylǵan. Ásirese, Qonaev osy kitaptan soń ǵana halqyna, qazaǵyna jaqyndaı túsedi.

Kórkem shyǵarmanyń qudireti kórkemdiginde ǵoı. Bárinen buryn kóz aldyńyzda qımyldap turǵan myna tiri sýretterge ne deısiz?

– Uly shahar eki ókpesi qysylyp, yńyranyp jatyr.

– Alańda basyna júgen-noqta kımegen bula jastyq sharq uryp júr.

– Tań bozyn basyna kıip bozdaǵan poıyzdyń ishinde azattyq ańsap bul­qyn­ǵan qazaqtyń jas júregi óziniń bulyńǵyr bolashaǵyna qaraı zymyrap bara jatty.

– Jastyq qýatpen tepsingen ser­pimdi dene aq tósektiń ústinde ýyzǵa malǵan altyn qasyqtaı dir-dir etip jarqyrap jatty.

Al siz ýyzǵa malǵan altyn qasyqty sońǵy ret qashan kórip edińiz?

 

 Ámına QURMANǴALIQYZY,

synshy

 

Sońǵy jańalyqtar

Elordada 1700-den astam jumys orny quryldy

Aımaqtar • Búgin, 17:30

Aralda adasqan ańshy tabyldy

Aımaqtar • Búgin, 14:10

Nur-Sultanda kottedj órtenip jatyr

Oqıǵa • Búgin, 12:27

Uqsas jańalyqtar