Rýhanııat • 29 Qyrkúıek, 2020

Qazaq tilin tórge shyǵaratyn ýaqyt jetti

385 ret kórsetildi

Ańsaǵan táýelsizdikke biz ana tilimizden, salt-dástúrimizden, sanamyzdan, jadymyzdan birjola aıyryla jazdap jetken halyqpyz. Burynǵy Keńester Odaǵynda ult respýblıkalarynyń barlyǵynda, astanasynan bastap barlyq úlken qalalarynda, eldi mekenderinde ult tilindegi balalar baqshalary men mektepterin ashtyrmaý, shekteý, barlarynyń ózin orys tiline kóshirý saıasaty kúshti qarqynmen, úzdiksiz, júıeli, qatań júrgizildi. Bul saıasat óziniń nátıjesin berdi.

Búkil Keńes Odaǵynda ulttary bas­qa bolǵanymen, tilderi oryssha jańa ur­paq ósip, jetilip, qalyptasty. Muny biz óz ómirimizden de jaqsy bilemiz. Al­ma­tyda, oblys ortalyqtarynda qazaq tilin­degi balabaqsha múldem bolmady, ne­gi­zinen shopandardyń balalaryn oqytý úshin ashylǵan bir-bir mektep-ınternat qa­na boldy. Qazaqsha balabaqsha men mek­tepter tek keıbir oblystardaǵy qa­zaqtar qalyń otyrǵan aýyldy jerlerde ǵana saqtalyp qaldy. О́tken ǵasyrdyń jet­pisinshi jyldarynyń basynda Alma­tyda Shona Smahanuly bastaǵan jazýshy­lar kúresip júrip áreń ashtyrǵan sha­ǵyndaý ǵana jalǵyz balabaqshasy boldy. Almatyǵa kelgen bir saparynda Shyń­­ǵys Aıtmatov aǵamyzdyń: «Sizder qaı­­ta jaqsy ekensizder. Biz, qyrǵyz zııa­­ly­lary Frýnze shaharynda qyrǵyz ti­linde balalar baqshasyn ashý kerek dep má­sele kóterip, biraz jyldan beri esh ná­tı­je shyǵara almaı kele jatyrmyz», – degen sózin qulaǵymyzben estigen edik. Sóı­tip, qalada ósken jastardyń bári orys tilindegi balabaqshalary men mektepterde tárbıelengendikten ana tilin bilmeıtin, nemese shala biletin «asfaltta ósken» balalarǵa aınaldy. Búgingi tańdaǵy Pre­zıdent ákimshiligin­de, Mınıstrler Keń­se­sinde, parlament apparatynda, mınıstr­likterde, qala ákim­dikterinde, sottarda, prokýratýrada, basqa da jaýapty oryndarda qyzmet atqaratyndardyń deni solar. Kúndelikti ómirde, keńsede, lıftide, kóshede bári bir-birimen oryssha sóılesedi. Úılerinde balalaryna qazaqsha úırete almaıdy. Sondyqtan kópshiligi búginge deıin balalaryn orys mektebine berýmen keledi. Qazaq tili olar qyzmet atqaratyn joǵary laýazymdy keńselerimizge kire almaı, áli kúnge bosaǵadan syǵalaýda.

Elbasymyzdyń keshegi Keńes Odaǵy ydy­raǵan qıyn kezeńnen elimizdi aman-esen alyp shyǵyp, qazaq halqyn álem ta­nyǵan halyqqa, Qazaqstandy álem ta­ny­ǵan elge aınaldyrýdaǵy eńbegi bar­shaǵa aıan. Biraq ultymyz, halqymyz, mem­le­ketimiz tarıh synynan áli de tolyq ótip bolǵan joq. Bizdiń búgingi urpaqtyń moı­nynda qaryz bolyp ketpeýge tıis asa jaýapty mindetter kún tártibinde áli tur. Ol – jerimizdi eshkimge bermeý, tili­mizdi, ulttyq salt-dástúrlerimizdi, mem­lekettigimizdi berik saqtaý, jer betinen ult, halyq retinde joıylyp ketpeıtin el bolyp qalý.

Biz búgingi óziniń ata-babasynyń elin­de, jerinde, qazaq otbasylarynda týyp, ómirge kelip jatqan sábılerdi ana tili­mizdiń ýyzyna jaryp ósý baqytynan nege aıyramyz? Olar óz eli men jerinde bolǵanymen, orys tilindegi balabaqsha, mektepke barý arqyly ana tilin bilý baqytynan maqurym qalyp, ana tilimizge shorqaq bolyp ósip keledi. Qazaqstanda týyp ósse de orys tili olardyń ana tili bolyp qalyptasýda. Bul – nonsens, qı­synsyzdyq, jónsizdik, memleket qu­raý­shy halyqqa, memleket tiline jasalyp otyrǵan qııanat. Muny osylaı qaldyra berý – óz halqyńnyń, ultyńnyń, elińniń tamyryna balta shabý deýge bolady. О́ıtkeni birligi bekem, tutastyǵy berik, keleshegi kemel el bolý úshin ol memlekettiń barlyq halqyn toptastyratyn, baýyrlastyratyn, rýhanı týys­tastyratyn – sol jerdiń ejelden bergi kıesi, ıesi, sol jerdi ǵasyrlar boıy mekendep kelgen baǵzy halyqtyń tili men mádenıeti bolýy kerek. Qazaqstanda ol – qazaq tili. Buǵan daýlasatyn da, talasatyn da negiz joq.

Qazir Ortalyq Azııa elderindegi, bu­rynǵy Keńester Odaǵynan bólinip shyq­­qan memleketterdiń arasyndaǵy mem­lekettik mekemeleri memlekettik til­de sóı­lemeıtin jalǵyz el – Qazaqstan bolyp otyr. Táýelsiz el bola tura óziniń mem­lekettik tilin, ana tilin bilmeıtin, túsin­beıtin, sol tilde sóılese almaıtyn urpaq ósirip jatqanymyz aqylǵa syımaıtyn is. Buǵan jalpaqshesheılik júrmeıdi. Eger budan ári de osylaı qaldyra bere­tin bolsaq, bul – óziń otyrǵan aǵashtyń butaǵyn óziń kesýmen birdeı tirshilik bolmaq. Bul – halqymyzdyń búgingi býy­ny – bizdiń moınymyzǵa artylyp otyrǵan úlken mindet. Memlekettik tildi bilý – Qazaqstanda turamyn, halyqqa, el­ge qyzmet etemin dep talpynatyn ár­bir jas úshin, qyzmetker úshin qoıyla­tyn basty talap bolýǵa tıisti. Qazaq tilin tór­ge shyǵarý – memleket quraýshy ulty­myzdyń, qalyń qazaqtyń áli kúnge júzege aspaı kele jatqan asyl armany. Otanymyzda, qazaq topyraǵynda dúnıege kelgen ár sábıge ana tilin, memlekettik tildi úıretý – qoǵamnyń, memlekettiń tikeleı mindeti. Latyn álippesine de ból­meı-jarmaı túgel kóshýimiz kerek.

Búgingi tańdaǵy ultymyzdy uıytatyn uranymyz da, elimizdiń ishki yntymaǵy men baýyrmaldyǵyn arttyryp, irgesin nyqtap bekitip, aldaǵy kezeńde, taıaý jyldarda júzege asyratyn qadamymyz da memlekettik tilimizdi shyn mánindegi óziniń laıyqty tórine, zańdy ornyna ozdyryp, kósegesin kógertý bolsa kerek. Búgingi tańdaǵy búkil qazaq hal­qyn alań­datatyn, alańdatyp otyrǵan má­sele – osy. Muny biz ári-beriden soń tym ke­shiktirip jiberdik. Qolǵa alyp, júzege asyratyn kezeń áldeqashan kelgen edi. Osyny eshqandaı aıqaı-shýsyz, daý-dabyrasyz, Qazaqstandy mekendegen, ony óziniń Otany sanap, birge týǵan baýyrlardaı bolyp turyp jatqan barlyq ult ókilderiniń túsinýshiligin, rızashylyǵyn týdyra otyryp, el ıesi, jer ıesi bolyp tabylatyn halqymyzdyń aınalasyna berik uıystyryp, eli baı, jeri baı, jańa ǵasyrda jańa qarqynmen ósip-órkendeýge qajetti múmkindikterdiń bári bar súıikti Otanymyzdy shyn mánindegi qut mekenge, ujmaq elge aınaldyrýǵa memleketimiz ben barsha jurtymyz birigip jumyla kirisetin ýaqyt jetti.

Respýblıkamyzdaǵy qalalarda, bas­qa ulttar kóbirek qonystanǵan óńirler­de, ózge ult ókilderin aıtpaǵanda, qa­zaq ot­basylarynyń birazynyń arasyn­da áli kúnge deıin orys tiliniń tońy sire­sip jatyr. Olarǵa qazaq tilin kim úırete­di, qalaı úıretedi, úırete ala ma, joq pa, bel­gisiz. Birer jyl buryn gazetten: «Osy­­ǵan deıin Petropavldaǵy 20-ǵa jýyq balabaqshalardyń bireýi ǵana taza qa­­­zaq tilinde bolyp kelse, taıaýda osyndaı taǵy bir balabaqsha ashyldy!» – degen súıinshi habar oqyǵanymyz bar-dy. Respýblıkany tutas alǵanda qalalardaǵy qazaq tilinde oqytatyn mektepter sany «Egemen Qazaqstanda» shyqqan derek boıynsha (12.10.2013 j.) nebári 15 pa­ıyzdy quraǵan eken. Respýblıkadaǵy ul­ty qazaq balalarynyń 37 paıyzy sol kezge deıin orys mektepterinde oqyp kelipti. (Qazirgi derekter bizdiń qoly­myzda joq). Memleket tarapynan naqty áreketter jasalmaǵandyqtan sol úrdis áli kúnge jalǵasyp keledi. Orys tildi mektepter latyn álippesine kóshpeı, kı­rıllısada qala beredi degeli bul tendensııa kúsheıe túsken tárizdi. Májilis depýtaty R. Halmuradovtyń birer jyl buryn Úkimetke joldaǵan saýalynda eli­mizde orys tilinde sabaq beretin 1700-den asa mektep bary aıtyldy. Ony biti­rýshiler aǵylshyn tilinde ájeptáýir sóılep shyǵady, al qazaqsha eki sózdiń basyn qosýǵa qınalady. Orys tildi mektepterde qazaq tilinen dáris beretin bilikti ustazdar jetispeıdi. Olardyń sapasy óte tómen. Orys mektepterin bitirgen bala­lardyń qazaq tilinen tapsyrǵan test jaýaptary qorytyndy balda esepke alynbaıdy. Sondyqtan olarda oqıtyn balalar qazaq tilin shyndap úırenýge qulyqsyz. Nátıjesinde osy ýaqytqa deıin qazaq tilin biletin qazaqtar ǵana bir-birimen qazaqsha, al til bilmeıtin qandastary­­men de, orystarmen de oryssha sóılesý­men ke­ledi, soǵan májbúr. Ne ózgerdi? Túk óz­­­ger­gen joq. Sóıtip, Qazaqstan halqy (so­­nyń ishinde qazaq halqy da) keleshekte til jóninen qazaqshany biletin jáne bil­meıtin bolyp eki jikke aırylǵaly tur. О́te qaýipti tendensııa. Elimizdegi 10 myń­ǵa jýyq jetim jáne jartylaı jetim ul-qyzdar tárbıelenetin balalar úıle­rindegi oqý-tárbıe jumystary da negi­zi­nen orys tilinde júrgizilip kele jat­qan­dyqtan, olardyń túlekteri de qazaq tilin úırenbesten ómirge qadam basýda.

Táýelsizdik alǵannan bergi ótken otyz jylǵa jýyq ýaqyt memlekettik til saıa­satyn júzege asyrýda, memle­ket­­­­tik til mártebesin nyǵaıtýda jeke­le­­­gen aza­­mattardyń nemese qoǵam­dyq bir­les­tik­­terdiń ǵana kúsh salýy jet­kilik­siz­di­gi­ne, bul máselede memlekettiń óziniń te­geý­rin­di yqpaly basym bolýǵa tıis eke­nine to­lyǵynan kóz jetkizdi. О́ıtkeni shyntýaıt­tap kelgende tek memleket qana jas urpaqtyń memlekettik tilde tárbıe alýy, memlekettik tildiń qoǵam ómiriniń bar­lyq salasynda qoldanylýy máselesin la­ıyqty túrde sheshýge qabiletti ekeni anyq.

Osy jerde aıta ketýge bolady, Elba­symyzdyń ana tilin súıetini, onyń qa­dir-qasıetin jaqsy biletini, úz­dik­siz na­zar aýdaryp, qamqorlyq jasaýy, «Qazaq­stan­nyń bolashaǵy – qazaq tilinde» dep qoǵamymyzdyń aldyna aıqyn maqsat qoıyp, talap etýi arqasynda táýel­siz­dik alǵan jyldar ishinde birqatar oń ná­tı­jelerge qol jetti. Demografııalyq jaǵ­daıymyz da birte-birte, óne boıy jaqsarýmen keledi. Búgingi tańda respýb­lıka halqynyń 72 paıyzy qazaqtar, res­pýblıkadaǵy mektep jasyndaǵy ba­­­la­­­lardyń da sonsha paıyzy qazaq mek­tep­terinde oqıdy degen derek bar.

Bul kóńilge azdaǵan jubanysh ákeledi. Alaıda sheshilmegen túıinder áli kóp. 2008 jylǵy 23 qazan kúni Qazaqstan hal­qy Assambleıasynyń HIV sessııa­synda sóılegen sózinde Elbasymyz by­laı dep edi: «Akademık Dmıtrıı Lı­ha­­chevtiń eger bir halyqty óz tili men má­denıetinen alshaqtatsaq, onda ondaı ha­lyq ta joq degeni bar edi. HH ǵa­syr­dyń aıaǵynda qazaq halqynyń tili men má­denıeti joıylyp, quryp ketýge az qal­dy. Sol sebepti ultymyzdyń óziniń joǵyn qaıta túgendeý jolyndaǵy batyl umtylysy – zańdy qubylys. Buǵan basqa etnos ókilderi de túsinýshilikpen qarap, qoldaıtyndyǵyna kóz jetkizip kelemiz. Men mundaı qoldaýdy bir kezde osynda qonys aýdaryp, Qazaqstandy óz Otany retinde baǵalaıtyndardyń alǵysy dep túsinemin. Ekinshiden, bul Qazaqstan jerindegi ár ult pen ulystyń ózara birlik pen tatýlyqta ómir súrýine negiz bolady dep oılaımyn. Budan keıingi kezeńde Qazaqstandaǵy qazaq tiliniń róli kúsheıe bermek. Árıne, orys, aǵylshyn jáne ózge tilderdi damytý máselesin de qoldaıtyn bolamyz. Memlekettik tildi eń aldy­men bizdiń balalarymyz bilýleri qajet».

«Nur – Otan» partııasynyń HIII se­zin­degi só­zinde Elbasymyz osy máse­lege qaıta oralyp: «Biz memlekettik tilde oqy­­týdyń je­tekshi júıesin quramyz. Qa­zaqstan aza­mattarynyń barlyǵy derlik qazaq tilin meńgeretin bolady» degendi aıtqan edi. Prezıdentimiz Q. Toqaev ta osydan birer aı buryn «Ana tili» ga­ze­tine bergen arnaıy suhbatynda: «Mek­tepterdiń bastaýysh synyptaryn­da qazaq tiline basymdyq berilgeni du­rys. Orys tilin de oqytý kerek. Al aǵyl­shyn tilin 5-6 synyptardan bastap mektep baǵdarlamasyna engizgen abzal» dep alda turǵan mindetterdi odan ári naqty­landyryp, aıqyndap berdi.

Bizde úkimet basshylary, bilim mı­nıstr­leri jıi aýysyp jatady, olardyń memlekettik tilge jany ashyp, qamqorlyq kórseteıin degen qulshynysy baıqala qoımaıdy. Memlekettik tildi ómirimizge sala-sala boıynsha, júıeli túrde keńinen engizý jónindegi jumysty shyndap qol­ǵa alyp, uıymdastarý sharalaryn nátı­jeli, tııanaqty júrgizýge ne yntala­ry, ne qabiletteri jetpeıdi. Jyl saıyn osy salaǵa mıllıardtaǵan teńge qa­ra­jat bólinedi. Qarajat negizinen ıge­ri­le­di, nátıje baıqalmaıdy. Joǵaryda aıt­­qanymyzdaı, buryn Elbasymyz anda-sanda bul máselege nazar aýdaryp, qam­shylasa ǵana Úkimet, mınıstrlik pen ákimdikter áldeqandaı jumystardy jú­zege asyryp, istep jatqandaı syńaı ta­nytatyn, jer-jerde, mekemelerde til úıretetin kýrstar ashtyq, anany istep jatyrmyz, mynany istep jatyrmyz dep esep beretin. Biraq báribir túp­tep kelgende, aýyzǵa alatyndaı, kó­ńil kónshitetindeı nátıjeler baı­qa­la qoımaǵanyn aıtýǵa, moıyndaýǵa máj­búrmiz. Osyny salıqaly, sabyrly aqyl sarabyna salyp, alys-jaqyn aınala tóńirekke, álem elderiniń tájirıbesine kóz jiberip, myqtap oılanǵanymyz, ty­ǵyryqtan shyǵatyn joldy aspaı-saspaı, adaspaı izdep tapqanymyz jón sııaqty.

Asan Qaıǵy, Tóle bı, Qazybek bı, Áıteke bı, erterekte ál-Farabı, beri­rekte Abaı, Jambyl syndy danalar, Qarasaı, Aǵybaı, Qabanbaı, Bógenbaı, Naýryzbaı syndy batyrlar shyqqan qa­zaq ulty, qazaq jurty, qazaq degen ha­lyqtyń tili, salt-dástúri, asyl tegi jo­­ıylyp ketý-ketpeý, tarıhta qalý-qal­maý jaýapkershiligi bizdiń urpaqtyń moı­nynda tur. Osy istiń keneýi, sheshimi bir-aq nársede. Ol – memleket qarjysyna salynǵan, salynatyn, qazynadan qarjy bólinip, tárbıeshiler ustalatyn balalar baqshasynyń, bóbekter, balalar úıiniń barlyǵyndaǵy tárbıeni «Qazaqstan Res­pýblıkasyndaǵy memlekettik til – qa­zaq tili» degen Konstıtýsııamyzdyń qa­ǵı­dasyn basshylyqqa alyp, túgeldeı mem­lekettik tilge kóshirý. Jáne muny búgingi tańda eshqandaı renish týdyrmaı-aq jú­zege asyrýǵa bolady. Qalalarda, jer-jer­lerde jas otbasylardyń barlyǵy qaı ult ekenine qaramastan, balabaqshadan oryn tıgenine qýanady. Eresekterge til úı­retý qıyn bolǵanymen, balalarǵa – ońaı. Ata-analardyń eshqaısysy bala­larynyń memlekettik tildi ıgerýine qar­­­sy emes. Táýelsiz elimizde dúnıege ke­lip jat­qan ár sábıge, elimizdiń bolashaq aza­­­matyna memlekettik tildi úıretýge ata-anasy qabiletsiz bolsa, bul mindetti memlekettiń ózi moınyna alýǵa tıis. Min­­detti. Jáne munyń ózi eshqandaı da­by­­rasyz-aq bilim berýdiń jalpyǵa ortaq jańa, memlekettik baǵdarlamasyn, standarttaryn qalyptastyrý barysyn­da jú­zege asyrýǵa bolatyn mindet. Mem­le­kettik til – etnos mádenıetiniń de, qa­zaq­standyq patrıotızmniń de basty tuǵyry bola alady. Ol úshin balalar baq­shasyn­da baldyrǵandarǵa memlekettik tilde tár­bıe beretin kadrlardy sapaly, jetkilik­ti etip daıyndaý qajet. Pe­dagogıkalyq kolledjderdiń, joǵary oqý oryndarynyń sanyn kóbeıtý, qazaq mektebin bitirgen qyzdardy solarǵa kóptep tartyp, tezdetip oqytyp, dıp­lom berip, qazaq ortasyndaǵy, orys, óz­ge jurt ortasyndaǵy barlyq qalalar men poselkelerdegi memleket men­­shi­gindegi bóbekter úıi men bala­lar baq­sha­laryndaǵy tárbıeni tegis mem­lekettik tilge kóshirý kerek. Munyń ýaqyty jetti de. Sonda olardyń odan arǵy oqýlary men alatyn bilimderi qa­zaq tilinde jal­ǵasady. Qazir jekemen­shik­te ashylǵan balalar baqshasy az emes. Olardyń kóbi jáne orys tilinde. Olar ázirge solaı qala turýyna bolar edi.

Qazirgi qalyptasqan ahýaldan shyǵa alatyn jol bar ma? Ondaı jol bar deı­­miz. Ol – til saıasatyn óte sátti, mu­qııat, dáıek­tilik­pen júrgizip kele jat­qan Baltyq jaǵa­laýyndaǵy úsh respýb­lıkanyń jemis­ti tájirıbesi der edik.

Keńes Odaǵy ydyrap, odaqtas res­pýblıkalar táýelsizdik alǵan kezeńde til­dik turǵydan jáne halqynyń quramy jó­ninen alǵanda bul respýblıkalardaǵy ahýal bizdiń Qazaqstanǵa uqsas bolatyn. Uly Otan soǵysy aıaqtalǵannan keıin Keńes Odaǵyna birjola qosylǵan bul respýblıkalarǵa orystar men orys tildi mamandar jan-jaqtan toqtaýsyz aǵylyp kelip jatty. О́tken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldarynda Latvııa halqynyń sany eki jarym mıllıon bolsa, sonyń jartysynan sál ǵana astamy latyshtar, otyz paıyzǵa jýyǵy orystar, qalǵandary ýkraındar, belorýstar jáne basqa da ult­tardyń ókilderi edi. Estonııa hal­qy bir jarym mıllıonǵa jýyq bolsa, 1970 jyly sonyń 975 myńy ǵana estondyqtar bolatyn. Lıtvadaǵy jaǵ­daı da osyǵan uqsas edi. Bul respýblıkalarda orys tiliniń bedeli de, taralýy da óte joǵary deńgeıde boldy. Orys mektepteri kóp edi. Táýelsizdik alǵannan keıin bul respýblıkalar áýeli memleket qarjysymen jumys isteıtin balalar baqshalarynyń barlyǵyn birden ózderiniń ulttyq tilderine kóshirip jiber­di. Ulttyq mektepterine basymdyq be­rip, qolaıly jaǵdaılar týǵyzyp, olar­dyń sanyn óne boıy arttyryp otyr­dy. Orys tilindegi jekemenshik mektepter men balalar baqshalary birazǵa deıin saqta­lyp qaldy. Keıinirek memlekettik tilde tár­bıe berý talaby olarǵa da qoıyldy. Eýropalyq Odaqqa arqa súıegen Baltyq jaǵalaýy elderi osylaı til saıasatyn ta­bandylyqpen batyl júrgize berdi. О́z bolashaqtaryn ózderi turatyn osy eldermen baılanystyrǵan, baılanystyrǵysy keletin orystar men ózge ult ókilderi de bul respýblıkalarda balalaryn latysh, eston, lıtva tilindegi balabaqshalary men mektepterine beretin boldy. Orys tiline aǵylshyn, fransýz tilderi sııaqty shet til retinde oqytylatyn mártebe berildi. Ýaqyt olardyń mundaı sheshimderiniń meılinshe durys bolǵandyǵyn kórsetti. Olar ózderiniń memlekettik til týraly zańdaryna belgili bir ýaqyt óte kele ol zańdy odan saıyn ornyqtyryp, jetildire túsýge qolaıly jaǵdaılar týyndaǵan kezde ózgerister engizip otyrýdy da esterinen shyǵarǵan joq. Keńes Odaǵy ydyraǵan kezde halyqtarynyń tili birjola orys­tanyp, joıylyp ketýge az qalǵan bul res­pýblıkalar tildik saıasatty osylaı dáıektilikpen durys júrgizgenderiniń arqasynda ana tilderiniń irgetasyn bir­jolata ornyqtyryp, bekitip aldy. Bul elderdiń turǵyndary qazir túgelge jýyq memlekettik tildi biledi jáne jas urpaq astanalarynda da, qalalary men selolarynda da sol tilde tárbıe alady, sol tilde sóıleıdi. Sóıtip, Baltyq jaǵalaýy elderinde ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldarynda joıylyp ketýge az qalǵan ult­tyq tilderi bizdegideı bosaǵada qal­maı, memlekettik mekemeleriniń de, turmys-tirshiliginiń de tórine shyǵyp, óziniń laıyqty ornyn alǵanyn, halqynyń tur­mysyn jaqsartý, ilgerilep damý jolynda eshqandaı kóshten qalmaǵanyn, ósip-órkendep, ilgeri basyp kele jatqanyn aıqyn kórýge bolady. Memlekettik til týraly zań qabyldaǵan elderdiń bárinde ol zańdardyń iske asýyn, oryndalýyn óne boıy jiti qadaǵalap, tekseretin, qajetine qaraı shara qoldanyp otyratyn arnaıy qurylymdar bar. Ondaı qurylymdardyń asa qajet ekenin, olarsyz memlekettik tildi ómirge engizý jáne ony qadaǵalaý múmkin bolmaıtynyn, órge baspaıtynyn ómirdiń ózi kórsetip berdi. Latvııada on­daı qurylym «Memlekettik til ortalyǵy», al Fransııada, ózge keı memleketterde «Til polısııasy», «Til ınspeksııasy» dep atalady. Durystyǵyn ýaqyt dálelde­gen osyndaı tájirıbelerdi biz de zerttep, aqylǵa qonymdy, ádiletti, qısyndy qadamdaryn memlekettiń múmkindigin, tegershikterin solar sııaqty paıdalana otyryp, ómirge engizgenimiz jón bolar edi degen oı keledi eriksiz.

Til jaıyna kelgende keıinge qal­dyr­­maı, búgingi tańda qolǵa alyp, jyl­da­­my­raq sheshilýge tıisti ózge de máse­le­ler barshylyq. Solardyń eń basty­sy – «Memlekettik til týraly» arna­ıy zań qabyldaý. Ondaı zań mem­leket aý­ma­ǵyndaǵy memlekettik tilge qa­­tysty má­se­­lelerdiń barlyǵyn retteý­ge, she­shý­­ge tıis. Ondaı zań álemniń bar­lyq mem­leketterinde bar. Mundaı zań, ári-beriden soń, orys tiline tónip turǵan qaýip joq bola tura, osyndaı zańdy baıaǵyda qa­byldap alǵan Reseıden de, Eýropa, Baltyq jaǵalaýy elderinen de búgingi tańda bizge keregirek. Ol eń aldymen memlekettik tilimizdi Konstıtýsııada aıtylǵan óz tuǵy­ryna qondyrý úshin kerek. Bul zań memlekettik tildiń qoldanylý aıasyn anyqtaıdy, mindetteıdi, orys tiliniń de, elimizde turatyn ózge ulttardyń da eshqaısysynyń tilderine qysym jasamaıdy. Qaıta ózge ult ókilderine ózderi turatyn eldiń memlekettik tilin bilýge barynsha múmkindik týǵyzyp, olardyń urpaqtarynyń aldynan qaı salada bolmasyn eshqandaı kemdik kórmeı, emin-erkin qyzmet etýine jol ashady. «Memlekettik til týraly» zańdy ómirge naqty, júıeli jemisti engizý úshin osy máselemen tyń­ǵylyqty aınalysatyn mınıstrlik nemese arnaıy memlekettik agenttik qurylýy qajet ekeni túsinikti.

Ult kósemi A. Baıtursynuly aıt­qan­daı, tili joǵalǵan ulttyń ózi de joǵa­latynyn esten shyǵarmaýǵa tıispiz.

 

Myrzataı JOLDASBEKOV,

Bolat BODAÝBAI

Sońǵy jańalyqtar

Atyraýda 9 balany ıt talady

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar