Qazaqstannyń agroónerkásip kesheni – eldiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan ekonomıkany damytýdyń basym baǵyttarynyń biri. Qazaqstan aýmaǵy boıynsha álemde toǵyzynshy orynda, TMD elderi arasynda (Reseıden keıin) ekinshi orynda bolǵandyqtan, aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirýdi ulǵaıtý úshin barlyq qajetti resýrstarǵa ıe. Atap aıtqanda, jerimizdiń jalpy kóleminiń 80%-dan astamyn aýyl sharýashylyǵy alqaptary quraıdy. Al osy alqaptardyń 80%-yn jaıylymdar alyp jatyr, bul shamamen 30 mln shartty mal men qus basyn ósirýge múmkindik beredi.
Aýyldyq jerlerde halyqtyń 42%-y nemese 8 mln-ǵa jýyq adam turady, olardyń 3 mln-nan astamy aýyl sharýashylyǵynda jumys isteıdi. Bul osy salanyń eńbek resýrstarymen qamtamasyz etilgenin kórsetedi. Eldegi egistik alqaby 25 mln gektardan asady, bul aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń ár túrin ósirýge múmkindik beredi. Qazaqstan álemdegi eń iri astyq derjavasy ekeni belgili. Orta eseppen sońǵy 10 jylda astyq eksporty 5-ten 10 mln tonnaǵa deıin jetti.
Respýblıkanyń aýyl sharýashylyǵy alqaptaryn sýarý úshin sý resýrstary da jetkilikti. Sý mamandarynyń esebi boıynsha elimizde 4 mln ga egistik jerlerin sýarýǵa múmkindik bar. Osyndaı resýrstarǵa ıe bola otyryp, Qazaqstan aýyl sharýashylyǵyn damytýda kóshbasshy bolýy tıis. Alaıda otandyq agrarlyq saladaǵy damýdyń absolıýttik kórsetkishteri áli de tómen bolyp otyr.
Respýblıkadaǵy aýyl sharýashylyǵyn damytýdyń qazirgi jaǵdaıy jalpy ulttyq ónim qurylymynda úlesi áli de tómen (shamamen 5%). Aýyl sharýashylyǵy óniminiń jekelegen túrleri boıynsha elimiz áli kúnge deıin ımportqa táýeldi. Azyq-túlik qaýipsizdigi deńgeıinde biz nan ónimderin (100%), kartopty (95%), kókónisti (86%), etti (83%) tutynamyz, al qalǵan ónimder boıynsha ımporttyń edáýir kólemi (30-dan 60%-ǵa deıin jáne odan da kóp) oryn alady, bul eldiń agrarlyq sektorynyń basqa memleketterge táýeldi ekenin kórsetedi. Ásirese, naryq syıymdylyǵyndaǵy keıbir ónimder boıynsha ımporttyń úlesi tym úlken. Atap aıtqanda, bul jemisterdiń (70%), qus etiniń (56,8%), shujyqtardyń (44,3%), sút ónimderiniń (40-50%), konservilengen jemister men kókónisterdiń (85-95%) jáne t. b. boıynsha baıqalady.
Qazaqstan aýylsharýashylyq ónimderin eksportqa negizinen shıkizat túrinde shyǵarady. Qosymsha quny joǵary daıyn óńdelgen ónimderdiń ımporttaǵy úlesi tómen. Mysaly, qazaqstandyq dándi daqyldar eksportynyń 1 tonnasy 301,4 dollardy quraıtyn bolsa, azyq-túlik ımporty tonnasynyń baǵasy 408 dollarǵa jetedi. Sondyqtan bolashaqta ónimniń osy túrleri boıynsha óndiristi ulǵaıtý qajet. Qazaqstanda óndirilmeıtin ónimderdi ruqsat etilgen kólemde ǵana basqa memleketterden ımporttaýǵa bolady.
Qabyldanǵan memlekettik qoldaý sharalaryna qaramastan, elimizde óndiristiń jalpy kólemindegi aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeý kásiporyndarynyń úlesi tómen bolyp otyr. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń derekterine sáıkes, qaıta óńdeý zaýyttarynyń qýaty tek 20-60% ǵana júktelgen. О́ndiriletin ettiń, súttiń, jemister men kókónisterdiń 30%-y ǵana óndiriledi. Sondyqtan et jáne sút óńdeý kásiporyndary tolyq júktememen jumys atqara almaı otyr. Sebebi maldyń negizgi basy úı sharýashylyqtarynda shoǵyrlanǵan. Onda óndirilgen az ónim shaǵyn kólemde jergilikti naryqta ǵana satylady. Úıde óndirilgen ónimder kóptegen kórsetkish boıynsha sanıtarlyq-gıgıenalyq talaptarǵa sáıkes kelmeıdi.
Úı sharýashylyqtarynda kókónis daqyldarynyń – 40%, kartoptyń – 56%, ettiń – 60%, súttiń – 74%, jemis-jıdektiń 95%-y óndiriledi. Bul sharýashylyqtar óndiris kóleminiń azdyǵyna baılanysty ósirilgen egindi satýdy is júzinde uıymdastyra almaıdy. Sondyqtan olar ózderi ósirgen ónimdi arzan baǵamen deldaldarǵa satýǵa májbúr. О́nimdi deldalsyz ótkizý óńdeýshi kásiporyndardyń júktemesin 1,3 esege arttyrady dep eseptelgen. Al deldaldyq baılanystardy qysqartý esebinen ónimniń ústeme baǵasy 15-20%-ǵa tómendeıdi.
Qaıta óńdeý kásiporyndarynyń jumysyna shıkizatty josparly, turaqty jetkizýdiń bolmaýy, sondaı-aq olardyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasynyń álsizdigi de keri áser etedi. Mysaly, et ónerkásibinde jumys isteıtin qondyrǵylardyń 12-15%-dan aspaıtyn bóligi ǵana básekege qabiletti óndiristi qamtamasyz etedi.
Et kombınattaryndaǵy mehanıkalandyrýdyń ortasha deńgeıi 30-40% quraıdy, bul rette tıeý-túsirý jumystarynyń 80%-y adam kúshimen oryndalady. Et kombınattarynda jumysshylardyń 50%-y jumysty qolmen atqarady. Qosymsha quny joǵary aýyl sharýashylyǵy ónimderin shyǵarý úshin olardyń kólemin arttyryp qana qoımaı, daıyn ónim óndirisin de ulǵaıtý qajet. Ol úshin óńdeýshi kásiporyndarǵa shıkizat jetkizýdiń kólemin ulǵaıtý qajet. Osy salanyń damýyn jáne «óndiristen tutynýshyǵa deıin» tehnologııalyq tizbektiń barlyq qatysýshylaryn yntalandyra alatyn ekonomıkalyq mehanızmderdiń bolmaýy tejeıdi. Búginde bul júıeli «tizbek» buzylǵandyqtan, óńdeýshi kásiporyndardyń shıkizat jetkizýshilermen, ıaǵnı tikeleı agroqurylymdarmen turaqty baılanysy joq. Shıkizat pen qaıta óńdeý ónimderine baǵanyń qalyptasqan dısparıteti, ıaǵnı onyń alshaqtyǵy da agroónerkásip kesheniniń damýyna keri áser etedi. Is júzinde óndiris shyǵyndary alynǵan túsimmen ótelmeıdi. Sonyń saldarynan aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń egistik alqaby, mal basy jáne ony óndirý kólemi qysqardy.
Osy máselelerdi sheshý úshin memleket qoldaýymen qosa ınvestısııa tartý arqyly qaıta óńdeý ónerkásibin damytýdyń uzaqmerzimdi baǵdarlamasyn ázirleý qajet. Sonyń aıasynda salyq zańnamasyna aýylsharýashylyq kásiporyndarynyń salyq júıesin jeńildetý, olarǵa jeńil paıyzben nesıe bólý jáne t.b. máselelerdi iske asyrý qajet.
Agroqurylymdardyń usaqtyǵy – otandyq aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy ózekti máseleniń biri. Qazirgi kezde elimizde aýylsharýashylyq ónimderin óndirýmen 200 myńnan astam túrli menshik nysanyndaǵy agroqurylymdar jumys atqarady. Olardyń 188 myńy nemese 94%-y – sharýa (fermer) qojalyqtary. Usaq sharýa qojalyqtary san jaǵynan basymdyqqa ıe bolǵanymen, jalpy ónimniń 31%-yn ǵana óndiredi. Olardyń 40%-ynda 10 ga-dan aspaıtyn jeri ǵana bolǵandyqtan, sharýashylyq deńgeıi qarqyndy túrde, keń kólemde taýar óndirýge qabiletsiz. Usaq fermerler jańa tehnologııalar men zamanaýı tehnıkalardy paıdalanýǵa jaǵdaıy tolyq jete bermeıdi. Osynyń saldarynan iri jáne usaq kásiporyndar arasyndaǵy ónim óndirý kórsetkishiniń edáýir alshaqtyǵy baıqalýda. Memleket basshysy sondyqtan Joldaýda – «tikeleı kooperasııa» (vertıkaldy) jáne «kólbeý kooperasııany» (gorızontaldy) tıimdi damytýdy tapsyrdy.
Aýyldyq jerlerde, ásirese agrarlyq sektorda qyzmet etetin bilikti jas mamandardy tartý maqsatynda birinshi kezekte usaq sharýashylyqtardyń kooperasııaǵa birigýi men ǵylym, bilim, óndiris ıntegrasııasyn qarqyndy túrde júrgizý qajet. Kólbeý kooperasııa qyzmetine qaraı nemese belgili bir ónimdi óndirýge mamandanǵan aýylsharýashylyq kásiporyndarynyń birigýi arqyly jasalady. Sondyqtan olardyń quqyqtyq mártebesi men ekonomıkalyq derbestigi saqtalady. Kooperatıvterdiń tikeleı úlgisi – ónim óndirýshi sharýashylyq sýbektilerdiń tek qana birigýi emes, sonymen qatar olardyń óndirgen ónimderin saqtaý, tasymaldaý, qaıta óńdeý jáne tutynýshyǵa jetkizý. Atalǵan úlgi marketıngtik qyzmettiń keń damýyna, respýblıkadaǵy jekelegen aımaqtardyń syrtqy jáne ishki naryǵyn baqylaýǵa aıtarlyqtaı múmkindik beredi. Ol halyq sharýashylyǵynyń basqa da salalarynda agroóndiristik ıntegrasııany damytýǵa, óndiriske ǵylymı-tehnıkalyq jetistikterdi engizýge, sonymen qatar jer, eńbek jáne materıaldyq resýrstar, taýar aınalymyndaǵy shyǵyndardy tómendetýdiń tıimdi joldaryn aıqyndaýǵa múmkindik beredi. Kooperasııanyń osy úlgisi respýblıkamyzdyń jeke aımaqtarynda ishki jáne syrtqy naryqty zerdeleýde marketıngtik qyzmetti keńinen damytýǵa yqpal etedi. Elimizde kooperasııa óz deńgeıinde damymaı otyrǵandyqtan, nátıjeli qyzmet etýmen olardyń qalyptasýyna jaǵdaı jasaýda jáne aýylda kooperasııany damytýda qoldanystaǵy zań barlyq kedergilerdi joıýy tıis.
Aýyl sharýashylyǵy daqyldaryn sýarý kezinde sýdy joǵaltý sebepteriniń biri – paıdalaný nátıjesinde 60-70% tozǵan sýarý júıeleriniń tehnıkalyq jaı-kúıi. Bul sýarmaly jerlerdiń tozýyna jáne olardyń aýyl sharýashylyǵy aınalymynan shyǵýyna, sýarmaly sýdyń artyq shyǵyndalýyna, topyraq qunarlylyǵynyń tómendeýine ákeledi.
Qazirgi kezde sý resýrstary máselelerin keń kólemde qarastyratyn bolsaq, aldaǵy ýaqytta Qazaqstan úshin bul kúrdeli máselege aınalatyny anyq. Elimizdiń aımaqtaryndaǵy sý resýrstarynyń birqalypty taralmaýy, jahandyq jylyný, klımattyń ózgerýi, antropogendik faktorlar, sondaı-aq respýblıkadaǵy basty ózenderdiń transshekaralyq bolyp tabylýy, ıaǵnı sý bastaý alatyn kórshi memleketterdiń ekonomıkasynyń qarqyndy damýy, ondaǵy halyq sanynyń ósýi sýǵa degen suranysty joǵarylatyp otyr.
Aýyl sharýashylyǵynyń damýy – sý resýrstarynyń sarqylýyn, tuzdaný jáne batpaqtaný esebinen sýarmaly jerlerdiń qysqarýyn, sý únemdeý tehnologııalaryn qoldanýdyń tómen deńgeıin, ınjenerlik júıelerdi qaıta jańartý qajettiligin, jaıylym aýmaqtaryn sýlandyrý jáne qalpyna keltirý boıynsha júıeli jumystardyń bolmaýyn, sýdy ysyrapsyz tutynýdy, sondaı-aq ózenderdegi, kólderdegi sý deńgeıiniń tómendeýin jáne t.b. qıyndatady. Osylaısha, aýyl sharýashylyǵyn damytýda kóptegen másele jınaqtaldy jáne ony jedel sheshý úshin el Prezıdenti Úkimetke bıznespen birlesip, bes jylǵa arnalǵan agroónerkásiptik keshenin damytý boıynsha sapaly jańa Ulttyq joba ázirleýdi tapsyrdy. Bul eldiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge, aýyl kásipkerleriniń tabysyn ulǵaıtýǵa, eńbek ónimdiligin 2,5 esege jáne otandyq aýylsharýashylyq ónimderiniń eksportyn 2 esege arttyrýǵa múmkindik beredi.
Tilektes ESPOLOV,
Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnıversıtetiniń rektory, UǴA vıse-prezıdenti, akademık
ALMATY
