Rýhanııat • 30 Qyrkúıek, 2020

Termınologııa tezge túsýge tıis

73 ret kórsetildi

Termın o basta latyn tilindegi «terminus – shek, shekara» degen sózderinen paıda bolǵan. Ensıklopedııadaǵy anyqtama «Termın, ataý ǵylym, tehnıka sol sııaqty turmystyń belgili salasyndaǵy uǵymdardy da ataý úshin jumsalatyn sózder men sóz tirkesteri». Sonda termın degenimiz, eń aldymen, negizinen ǵylym men tehnıka, tehnologııa salasynda paıdalanylatyn, qoldanylatyn arnaıy leksıka bolyp shyǵady. Oǵan qoıylatyn basty talap: dáldik, naqtylyq, júıelilik, bir maǵynalylyq.

Termınologııa qazirgi zamanda bizdiń jas memleketimiz úshin eń kúrdeli jáne sheshilmegen problemasy kóp másele. Qazirgi jahandaný zamanynda termınologııa jalpy álem jurtshylyǵy úshin úlken de mańyzdy másele bolyp otyr. Sondyqtan bizde de qazaq ulttyq termınologııamyzdy jasaý, ony qalyptastyrý, damytý ońaı jumys emes. О́ıtkeni jahan­daný kezeńimen baılanysty jylyna emes, aıyna kóptegen jańa uǵymdar men termınder kúndelikti turmysymyzǵa enip jatyr.

Bul oraıda ortaǵa salar oı-tilegimizdiń kemeldenip, qoldanys aıasynyń keńeı­te túsýi úshin qazaq tilindegi termıno­lo­gııalardyń durys qalyptasýy da mańyzdy mindetterdiń júzege asyrylýyna negiz bolary anyq.

Qazirgi qazaq tilinde «halyqaralyq termınder» degen uǵym paıda boldy. Bul uǵymdy jaqtaıtyndar qazaq ultynyń tiline jeńil, atústi qaraıtyndar. Me­niń oıymsha, ondaı uǵym joq. Halyq­aralyq termındi qoldaıtyndar birne­she tilde ózgermeı qoldanylatyn sóz­derdi «halyqaralyq termın» deıdi. Ol ha­lyqaralyq bolý úshin neshe tilde qol­danysta bolý kerek deseń, úsheý me, on ba jaýap bere almaıdy, ondaı sózder kóbinese eýropalyq sózder ǵana jáne olardyń sany onsha kóp emes.

Jalpy termın sózdiń ózi ár halyqtyń tilindegi ǵylymı uǵymdardyń ataýy ǵana emes pe, basqasha aıtqanda, kirme sóz ǵoı. Biz salalyq ǵylymdar termınderin ózimizdiń ulttyq tilimizge ózimiz alýymyz kerek emes pe?

Endi kirme sózderdi qalaı qabyldaýy­myz kerek degen mańyzdy suraq turady aldymyzda. Bul suraqqa qysqa da nusqa jaýapty Ahmet Baıtursynuly baıaǵyda berip ketken:

«Shetelden qosylǵan kirme sózderdi Basyna qazaqtyń túlki tymaǵyn kıgizip, ústine ultymyzdyń shekpenin jaýyp, aıaǵyna qazaq halqynyń saptama etigin kıgizip, úılesim degen tildiń uly zańyna sáıkes qabyldaý kerek» degen.

Al bir qyzyǵy, bizdiń dana babalarymyz, ýnıversıtet bitirmeı-aq, professor ataǵynsyz-aq bálen ǵasyr buryn shetelderdiń qazaq tilinde balamasy joq sózderin engizýdiń klassıkalyq tamasha úlgisin jasap bergen ǵoı. Orystyń «samovar» degen sózin «samaýryn» dep, «vedro – bedire» dep tilge engizgen. Mine, sózjasamnyń keremet joly osy emes pe? Ahmet Baıtursynulynyń aıtqany da osy ǵoı. Tańǵalmasqa shara joq. Qa­zir­gi zamanda keıbir «professorlar» júz jyl burynǵy Aqańnyń aıtqandary eskirdi. Qazaqstan qazir damyǵan, órken­degen ýaqytta, shetel sózderiniń túbirin ózgertpeı sol qalpymen alý kerek dep kókirekterin kerip júrgenin kózimiz kórip júr. Sondyqtan da ǵoı, bizdiń keleshek latyn álipbıinde tek dana Aqań aıtqan 28 dybys bolsyn dep júrgenimiz.

Aqańnyń bul danalyq pikirin tolyq taldaýǵa maqala múmkindik bermeı­tin­dikten qysqasha baıandaıyq.

Qazaq tiliniń bedelin arttyrý úshin qoǵamdyq ómirdiń barlyq salasynda tek qazaq sózderin, sóz tirkesterin, termın­derin ǵana qoldaný, paıdalaný nemese ol sózder kirme sózderge balama bolýy kerek. Ekinshiden, kirme sózderdi Aqań aıtqandaı qabyldasaq ulttyq tilimizdi baıytý quraly etip paıdalanýymyzǵa zor múmkinshilik beredi. Úshinshiden, qazaq tilinde jańa sóz qalyptastyrýǵa ynta­landyrady. Kirme sózderdi tıimdi qoldaný tilimizdegi termın máselesin sheshýge qolaıly.

Árıne kirme sózder tilimizge tez be­ıim­delý úshin birneshe sharttar iske asýy kerek. Kirme sózderdiń daýystal­ýyn tek qazaq álipbıine beıimdegen, shet tili­niń dybystaryn múldem alyp tastaý du­rys bolady. Basqasha aıtqanda, kirme sóz­derdi (termınderdi) úılesimdik zańyn bul­jytpaı paıdalanyp, orys, basqa ult til­deriniń dybystaryn engizbeı, tek qana ana tili dybystarymen jazý qajet. Tek sol jaǵdaıda ǵana ol sózder tilimizdi buzbaı, kerisinshe kemeldendiredi.

Jalpy halyqtyń, memlekettiń, adam­zattyń ómir súrýi, damýy, órkendeýiniń ár salasy birimen-biri tyǵyz baıla­nys­ty. Mysaly, eń qajetti tili bolsa ol ǵy­lymǵa baılanysty. Til qýatty bolý úshin, ulttyń ǵylymy damyǵan bolý kerek. Elde ǵylym tez damysa, til de baııdy, damıdy. Ǵylym damymasa, til de qoldanysqa jaramaı qalady. Ony keńes kezindegi jaǵdaıdan anyq kórip otyrmyz. Keńes kezinde, mysaly fızıka ǵylymy tek qana orys tilinde zertteldi. Ǵylymı maqalalar, qaptaǵan dıssertasııalar tek orys tilinde jazyldy. Men 1957 jyly Almatydaǵy qazaqsha bilim beretin jalǵyz №12 mektepti bitirdim. Aty bolmasa zaty qazaq mektebi emes edi. Sol ýaqyttyń ózinde biz fızıka, matematıka, hımııa, bıologııa sabaqtaryn jetinshi synyptan bastap orys tilinde oqydyq. Orys tilinde shyǵarma jazdyq.

1957 jyldan bastap men qazaqsha sóı­lemedim. Bári oryssha boldy. Qazaqtyń tili maǵan qajet bolmaı qaldy. Búkil fızıkadan ǵylymı jumysym tek oryssha boldy. Bul meniń zamandastarymnyń báriniń basynda bolǵan jaǵdaı. Sol kezde qazaq tili tek otbasylyq til bolyp qaldy. Qazaqtyń ulttyq tiliniń naǵyz jutańdaǵan zamany bolǵan ol ýaqytta. Sondyqtan da qazaq termınologııasynyń sorlaǵan ýaqyty sol kezeń. «Qazaq tilinde, birdi-ekili ǵylymı-kópshilik maqalalar bolmasa, shyn ǵylymı maqalalar fızıkadan, t.b. naqty ǵylymdar jáne tehnıkadan bolǵan joq. Solaı bolǵan soń termınologııa salasy quldyrady, ǵylymı tildiń qajettiligi bolmady. Ol úshin ǵylymdy damytýymyz kerek. Eger zertteýlerimizdi qazaq tilinde jazsaq ondaǵy jańalyqtardy bilý úshin qazaq tiliniń qajettiligi týady. Sonymen birin-biri damytady, sol sııaqty t.b. salalarda ulttyq tilimizdiń mártebesi artady. Qazirgi bizdiń jaǵdaıda qazaqsha ǵylym tili, qazaqtildi ǵylymı qaýym joq bolsa qazaq termınologııasy qalaı qalyp­tasady, qalaı damıdy?

Osyndaı almaǵaıyp kezeńde turǵanda bizdiń joǵary jaqtaǵy sheneýnikter mek­tepte jaratylystaný ǵylymdaryn (fızıka, matematıka, ınformatıka, hı­mııa, bıologııa pánderin) aǵylshyn tilin­de oqytylsyn degen buıryqtar berip jat­qany qazaqtyń, ulttyq tilimizdiń tamyryna balta shaýyp múldem qurtý dep esepteý kerek shyǵar, bul usynysty qol­dap júrgender naǵyz qazaqtyń tiliniń jaýlary. Kerisinshe ulttyq tilimizdiń kele­shegin oılaıtyn bolsaq, joǵaryda keltirilgen ǵylym salalaryn tek qazaq tilinde oqytyp, qazaqtyń ǵylymı tilin, ǵylym tiliniń negizi – ulttyq termınologııany damytýymyz kerek.

Biraz jyl buryn Túrkııa prezıdenti Turǵyt Ozal Túrkistanda sóılegen sózinde «60 mıllıon qazaq barmyz» degen edi. Nege olaı degenin túsindirip, 50 mıllıony túrik, 10 mıllıony qazaq dedi. Túrik dúnıesiniń rýhanı astanasy osy Túrkistan, sondyqtan 60 mıllıon qazaq degeni sol, jalpy túriktildilerdiń ortaq tiliniń negizi qazaq tili bolý kerek degen edi. Jaqynda Túrkııa prezıdenti R.Erdoǵan da túrik pen qazaq bir týǵan, biz 90 mıllıonbyz dep jalpy túrikter bizdi ózderine óte jaqyn tartatynyn kórsetti. Túrikter alyp Osman ımperııasyn qurǵan kópǵasyrlyq tarıhy bar, týysqan el bolǵandyqtan biz de jaqyndaýymyz zańdy jaǵdaı bolyp tabylady.

Sondyqtan sózjasam máselesinde de biz túrik tilindegi sózderdi qarqyndyraq paıdalanýymyz kerek. О́ıtkeni túrik tilindegi sózder bizdiń tilimizde sińisip ketetindigin keıingi kezde anyq kórip júr­miz (ushaq, synyp jáne t.b.), bul jaǵdaı tipti zańdylyq bolyp tabylady. Sebebi kezinde bizdiń ata-babalarymyzdyń ortaq paıdalanǵan sózder.

Qazaq bilimpazdarynyń tuńǵysh se­zinde termın (pán sózi) máselesi týraly baıandama jasaǵan E.Omarov: «Qazaq tiline jaı sózderdi kirgizgende, onyń jat dybystaryn buzbaı kirgizýge bolmaıdy... jat sózderdi jat dybystarmen buljytpaı aıta alatyn bolyp ket­se qazaqtyń tili buzylady» degen bola­tyn. Al H.Dosmuhamedov: «Jat sóz­derdi qoldanǵanda, tilimizdiń zańymen ózger­tip tilimizge laıyqtap alý qajet. Jat sózdi ózgertpeı, buljytpaı alatyn jer, dúnıede til joq dep aıtsa da bolady. Jat sózderdi ózgertpesten alyp, bastapqy jat qalybymen tilge sińiremiz degen — shatasqandyq. Bul jolda júrgen adamdar tilimizge orasan zııan keltiredi» deıdi.

Qazaq tili ǵylymynyń qazirgi tańda zertteletin bir ózekti máselesi daýysty jáne daýyssyz dep atalatyn uǵymdardy qaıta qaraý kerek sııaqty. «Daýyssyz» dybys degen uǵym – durys emes. О́ıtkeni daýys bizdi qorshaǵan aýa dybystyń aıtylýyna múmkindik beretin, onymen birge dybysty aýada paıda bolatyn tolqyndar arqyly estýshige jetkizetin ótkizgish rólin atqarady. Sonda ol qalaı daýyssyz bolady. Daýyssyz – dybys bar, biraq daýysty dybystarǵa qaraǵanda basqasha, bólek, erekshe. «Daýyssyz» degen termın – sózdiń ǵylymı maǵynasy durys emes, shyndyǵynda daýyssyz dybys bolmaıdy. Men til mamany bolmaǵandyqtan ári qaraı barmaı, qazaq tili mamandaryna usynys retinde qaldyramyn.

Alaıda sátsiz jasalǵan keıbir termın­derdi mysalǵa keltire otyryp, qazaq tiliniń sózjasamǵa ıkemsizdigin, ǵy­lymı uǵymdardy dál berýge múmkindigi­niń jetpeıtindigin dáleldeýge tyrysqysy keletindermen kelisýge bolmaıdy. Qa­zirgi tańda, ulttyq tilimiz memlekettik már­tebege kóterilýine sáıkes, ony halyq­aralyq dárejege jetkizý úshin ǵylym men tehnologııaǵa keńinen engizý úshin tól termınologııamyzdyń ulttyq sıpatyn arttyra túsirýimiz abzal. Ol úshin salalyq ǵylym mamandarynyń, tilshi ǵalymdardyń birlese tyǵyz baılanysta jumys istegenderi jón.

«Jalpy termınologııany qalyp­tas­tyrýǵa qatysty Alash oqyǵandarynyń óz arasynda keıbir máselelerge qatysty ózindik pikirleri, jeke kózqarastary bolǵanymen, dál termınqordy ult tilinde qalyptastyrýǵa kelgende olar ortaq ustanym tóńiregine toptasty. Iаǵnı, qazaq tiliniń termınologııalyq leksıkasynyń negizgi basym bóligin ult tilinde jasap qalyptastyrý – olardyń ortaq maqsaty boldy» – deıdi Sh.Qurmanbaıuly. Sóz­jasam taqyrybyndaǵy máselelerdi qo­ryta kele ǵylymnyń qandaı salasy­nan bolsa da, qaı tilden bolsa da termınge: birinshiden ózimizdiń baı tilimiz­diń múmkindigin sarqa paıdalanyp tyń­ǵylyqty, baıyppen asyqpaı balama izdep tabýymyz abzal. Ekinshiden, ulttyq til­den balama, aýdarma tabylmasa qazirgi zamanda ǵylym men tehnologııa jaǵynan damyǵan túbi bir týysqan túrik tilinen qarastyrý qajet. Bul tildegi termınder maǵynasy túsinikti bolǵandyqtan tilimizge tez ený múmkindigi zor. Úshinshiden – arab, parsy, latyn tilderinen. Tórtinshiden Eýropa, orys jáne basqa tilderden. Ke­lesi másele: kirme sóz, jat sóz, bógde sóz­derdi tilimizge qalaı engizemiz? Basqa tilderden, ásirese ǵylym, tehnologııa, ekonomıka jáne t.b. jaǵynan damyǵan elderden sóz almasýdy zańdy úrdis dep sanaý qajet. Árıne olardan alynǵan termınderdiń tupnusqasy negizinen saqtalyp ana tilimizdiń zańdylyqtaryna barynsha ıkemdelip alynýy jón bolady. Ol úshin mindetti túrde latyn álıpbıine kóshkende Ahańnyń 28 dybysyn ǵana qaldyryp, orystyń birde-bir dybysyn engizbeý kerek. Men basqa tilderden kir­gen sózderdi durys jazý úshin qazaq tilin­de joq orystyń tórt dybysyn (v, f, h, h) álıp­bıde qaldyrý kerek deıtinderdi túsinbeı-aq qoıdym.

Men ózge tilderden sóz alynbasyn, termın aýyspasyn degen oıdan aýlaqpyn. Eger durys paıdalansa olar tól tilimizdiń damýyna, tipti tili­miz­diń ter­mın­qoryn qalyptastyrýǵa oń áserin tıgizedi dep oılaımyn. Tek qana ol sózder negizinen tupnusqa til­degi maǵynasyn saqtaı oty­ryp qazaq tili­niń tolyq dybystyq júıe­sine sáı­kes ózgertilýi qajet. Eger de aldaǵy beki­ti­letin latynsha álıpbıde bir ǵana orys­tyń dybysy qalyp qoısa joǵa­rydaǵy jaqsy tujyrymdardyń bári dalada qa­lyp, baıaǵy qalpymyzda bolamyz.

Endi biz orystyń sózin de ózge el tili retinde qabyldaýymyz qajet. Mysaly, fızıkada «hol» degen sóz (termın) bar. Bul sózdiń maǵynasy elektron ornynan yǵysyp ketse, onyń ornyn aǵylshyn tilinde «hol» deıdi. Osy sózdi (termındi) orystar tikeleı aýdaryp «dyrka» dep alǵan. Biz «dyrkany» – orys tilinen «te­sik» dep aýdardyq. Kúlkili jaǵdaı boldy. Biraq biraz ýaqyt solaı aıtylyp qulaq ta, kóz de úırenip aldy. Shyndyǵynda, maǵynasy durys emes, onda esh­qandaı tesik joq, elektron yǵysyp ketkende onyń orny teris zarıadtalady. Kelesi mysal: «Degreıshyn» degen sóz bar. Ol birneshe elektrondy deńgeılerdiń energııasynyń birdeı bolyp ajyratylmaıtyn jaǵdaıy. Osy aǵylshyn sózin orystar «vyrojdennyı» dep aýdarǵan. Orystyń bul sózin birneshe sózben aýdaryp «bereketsiz», «azǵyndaǵan» dep fızıkter tikeleı aýda­ryp shatasyp júrgenine 40-50 jyldaı boldy. Osy joldardyń avtory 10-15 jyldan beri ol sózdiń fızıkalyq maǵynasy «toǵysqan» bolatynyn dáleldep keledi.

1972 jyly redaksııanyń usynysymen Qazaq keńes ensıklopedııasyna oryssha «polýprovodnık» degen fızıkalyq sózge maqala jazdym. Aǵylshyn tilinde «semicon­ductor» dep aıtylady. Men maǵy­nasyna qaraı «shala ótkizgish» dep aýdaryp edim. Ol kezdegi redaksııa músheleri orys tilinen tikeleı aýdaryp, «jartylaı ótkizgish» dep ensıklopedııaǵa ótkizip jiberdi. Qazir kópshilik fızıka qaýymy «shala» degen durys dep, keıingi 5-10 jylda qabyldap júr. Bul krıstaldar elektr toǵyn jartylaı ótkizbeıdi, eger deneniń temperatýrasyn tómendetse elektr toǵyn ótkizbeıdi, ol joǵarlatylsa kerisinshe tolyq ótkizedi.

Ǵylymnyń ár salasy boıynsha qan­daı termınderdiń qajettigin sol salanyń ma­mandary usyný kerek. Shet tilderden engen termınderdi sala mamandary jasap, olar óz eńbekterinde paıdalanyp, termınge qoıylatyn talaptar tolyq eskeri­lip, suryptaýdan ótkizip baryp termındi jaq­sylap, til mamandarymen aqyldasyp bekitý abzal.

Estondar óz tilinde fızıkadan ǵylymı semınarlarda baıandama jasaǵanda taza eston tilinde sóılep turǵandaı estiledi. Bizdikine uqsap jarty sózi shet tiliniń sózi bolyp estilmeıdi. Sebebi olar ózge ulttar sózin sıngarmonızm jáne basqa da zańdylyqtardy paıdalanyp qaptaǵan kirme sózderdi óz sózderi etip jibergen.

Mektepte oqyp júrgende matematıkadan basqa tarıh sabaǵyn fızıka, orys ádebıeti pánderin jaqsy oqıtyn edim. Jazda aýylǵa kelgende oılanyp osy 3 sa­baqtan fızıkany tańdadym. Kelesi jyly matematıkany qoıyp fızıkaǵa aýystym. Fızıkadan S.Nurmanov degen muǵalim sabaq beretin edi. Sonymen 1956 jyldan bastap 60 jyldan artyq ýaqyt fızıka salasynda oqyp, ǵylymı-zertteýmen shuǵyldanyp kelemin.

Sabyrǵalı Nurmanov, qapsaǵaı deneli,  minezi salmaqty, sabaǵyn óte uqypty júr­gizetin. Fızıkanyń órnekterin ádemi etip jazyp, oǵan ózi keremet rıza bolatyn. Fızıkanyń formýlasyn (órnekterin) túsindirgende sondaı bir tamasha kúıde shattanyp turatyn. Meni fızıkaǵa ǵa­shyq etken ǵajap ustaz S.Nurmanov edi. Ol ustaz «fızıka qıyn sabaq emes, negi­zine tereń den qoıyp túsinse óte qy­zyq pán, fızıkanyń qyzyq bolmaıtyn sebebi muǵalimnen, sabaqty oqýshy qyzy­ǵatyndaı ótkizbegendikten» – deıtin. Qazir men de solaı oılaımyn.

Men Abaı atyndaǵy Qazaq mem­leket­tik pedagogıkalyq ınstıtýtyn 1964 jyly jartylaı qazaqsha, jartylaı oryssha bitirip Estonııadaǵy Tartý ýnıversıtetine barǵanymda fızıkadan sózdik qurý degen oı eriksiz, kezdeısoq paıda boldy. Sebebi sol ýaqytta bizde qazaq mektepteri jabylyp, joǵary oqý oryndaryndaǵy qazaq toptary qysqaryp jatqanda, Tartý ýnıversıtetiniń fızıka fakýltetindegi jalǵyz orys tobyn jaýyp jatqan. Sa­baqtyń bári eston tilinde (bizdegi sııaqty jartylaı qazaqsha-oryssha emes) ótetin. Tartý qalasynda jalǵyz orys mektebi boldy. Ǵylymı zerthanalarda, semınarlarda orys sózi (tipti aǵylshyn sózi de) estilmeıdi, tek eston tilinde sóı­leıtin. Men úshin tańdanatyn jaǵdaı boldy, ári-beri oılanyp men de ár sózdiń qa­zaqsha balamasyn izdeı bastadym. Osy izdenis 1964 jyldan bastalyp edi.

Sodan 1969 jyly Almatyǵa oralyp, ózim oqyǵan QazPI-diń fızıka fakýl­tetinde teorııalyq fızıka páninen leksııany qazaqsha oqı bastadym. Bir-eki jyldan keıin Qazaq sovet ensıklopedııasy shyǵa bastady da oǵan maqala jazýǵa shaqyrdy jáne 1972 jyldan bastap aıaǵyna deıin fızıka salasy boıynsha ensıklopedııanyń redkollegııa múshesi boldym. Osy kezden bastap sózdik jınaýǵa sanaly túrde kiris­ken edim. Elý jyldan artyq ýaqytta biraz sóz jınalyp qalǵan eken. Belgili bir maqsatpen jınalmaǵannan keıin kó­ship-qonyp júrgende birazy joǵalyp qa­lypty. Sózdik kitap shyǵaramyn degen oıda bolmaǵan edi.

Memleketimiz táýelsizdik alǵannan keıin, til týraly zań shyǵysymen fızı­ka mamandyǵy boıynsha fakýltette qa­zaq bólimin (top emes) ashtym. Ol ýaqytta fızıka fakýltetiniń dekany edim. Qazaq tilinde sabaq júrgizetin oqy­­tý­shylar joq. Barlyq oqytýshylar qınala bastady. Sodan jınaǵan sózderdi taýyp, fızıka termınderiniń oryssha-qazaqsha az taralymmen ýnıversıtet ishinde qoldanatyn sózdikti tezdetip shy­ǵardyq. Sol kitapty shyǵarǵan kezde ter­mın degen uǵymmen tanystym. So­dan basqa ýnıversıtetterdegi fızıka fakýl­tetteriniń kóptegen oqytýshy, professorlarynan sózdik shyǵarý týraly ótinish, suraýlar qaptap ketti.

Ol sózdikti shyǵarý ońaı sharýa emes eken, mine sonda termınologııa jóninde oqı bastadym. 2014 jyly «Fızıka ter­mın­deriniń oryssha-qazaqsha sózdigi» degen kitapty 500 taralymmen shyǵardym.

Osy kitapty shyǵarý barysynda termın jóninde sonaý Alash bilimpazdarynan bastap, qazirgi termın máselesimen tike­leı aınalysyp júrgen Á.Qaıdarov, О́.Aıtbaev, Sh.Qurmanbaıuly jáne t.b. ǵalymdardyń eńbekterimen tanysyp, bul taqyryptyń ózektiligin eskerip, qazirgi tańda ýaqytty sozyp almaı iske kirisý kerektigin túsindim.

Bul maqalada men, eshqandaı jańalyq ashqanym joq. Tek termın máse­lesiniń ulttyq tilimizdiń damýyna baılanysty negizgi ustanymdaryn saralap alýǵa túrtki bolsa dep oıladym. Ol úshin kelesi usynystardy eskersek.

Aldymen 10-15 adamnan (odan da kóp bolýy múmkin) turatyn uıymdastyrý alqasy qurylsa. Onyń quramyna ter­mınshiler, qazaq tili mamandary, ǵy­lym salasynyń mamandary qamtylsa. Uıym­dastyrý alqasynyń mindeti:

1. Qazaq sózjasam ǵylymynyń negizgi ustanymdary men termın sózderin qalyptastyrýdyń ǵylymı prınsıpterin quryltaıǵa usyný.

Álemde sózjasam ádistemeleriniń ne­gizgi zańdylyqtaryn biz qalaı qabyl­daýymyz qajettigi týraly ustanymyn qa­lyp­tastyrý.

2. Kelesi quryltaıdy uıymdastyrý.

Ekinshiden, barlyq termınologııaǵa qatysty máselelerdi memlekettiń deń­geıde basqarý jáne uıymdastyrý, be­kitý jumystaryn iske asyratyn Respýb­lıkalyq deńgeıdegi Memlekettik organ – termınologııa komıteti qurylý kerek jáne ol komıtet tikeleı Prezıdent appa­ratynyń nemese Premer-Mınıstrdiń quzyrynda bolý abzal. Ol usynǵan termınder úkimet qaýlysymen bekitilýge tıis. Sonaý zamanda Fransııanyń termınologııa jumysyn el prezıdenti Mıtteran basqarǵan. Qazir Fransııada til polısııa­sy bar.

Úshinshiden, sózjasamǵa arnalǵan res­pýblıkalyq arnaıy jýrnal bolǵany durys. Ol jýrnalda árbir jańa sóz, termın jarııalanyp, ashyq pikir almasý jáne bekitilgen sózderdiń tizimi mindetti túrde jarııalanyp turýy qajet.

 

Temirǵalı KО́KETAI,

E.A.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetiniń professory

 

Sońǵy jańalyqtar

Elordada 1700-den astam jumys orny quryldy

Aımaqtar • Búgin, 17:30

Aralda adasqan ańshy tabyldy

Aımaqtar • Búgin, 14:10

Nur-Sultanda kottedj órtenip jatyr

Oqıǵa • Búgin, 12:27

Uqsas jańalyqtar