Suhbat • 30 Qyrkúıek, 2020

Qoǵamdy ózgertýdi aýladan bastaǵan abzal

47 ret kórsetildi

«Qazaqstannyń 100 jańa esimi» jobasy talaı talantty jasty elge tanytty. Qabiletti jastar arqyly eli­mizde keńinen qanat jaıǵan salalardan jan-jaqty habardar boldyq. Biri aǵashtan túıin túıgen sheber bolsa, biri – halyqaralyq arenada elimizdi tanytyp júrgen dıp­lomat. Búgingi keıipkerimiz – Narxoz ýnıversıtetiniń stýdentter máselesi boıynsha dekany Dana Shaıahmet jastar saıasaty, ýrbanıstıka men kreatıvti óndiris salasyndaǵy jetistikterimen tanymal. Jas ǵalymmen áńgimemiz ǵylymı zertteýdiń mańyzy men jastardyń azamattyq belsendiligi tóńireginde órbidi.

– «100 jańa esim» jobasyna qatysýda aldyńyzǵa qandaı maqsat qoıdyńyz?

– Zertteýshiden buryn, eń aldymen ózimdi azamattyq qoǵam­nyń bóligi retinde kóremin. «100 jańa esim» jobasyna ǵalym re­tinde qatysqanym belgili. Ǵy­lym­men aınalysý degenimiz – ma­qalalar jazý emes, keıin qol­danysqa jaraıtyn, paıdaly zertteýler júrgizý. Ásirese eldi ­mekenderdegi áleýmettik jaǵ­daıdy túzeýge qajetti aqpa­rat jınaý. Iаǵnı meniń erte kez­de bastalǵan qoǵamdyq bel­sen­diligim azamattyq qoǵam sa­la­syn zertteýge, jastar qaýym­dastyqtaryn jaqsartýǵa ákeldi.

Qoǵamdyq jumysqa oqýshy kezimnen belsendi túrde aralas­tym. Mektep prezıdentine úmit­ker boldym, saılaýǵa tústim. Túr­li konkýrstardy aıtpaǵanda «HHI ǵasyr kóshbasshysy» te­le­jobasyna qatysyp, sol jerde kóptegen daryndy balamen tanystym. Osy qoǵamdyq ju­mys arqyly ózim úshin de, qoǵam úshin de mańyzdy sa­­­­laǵa keldim. 2009 jyldan bas­­­­tap IýNISEF-tiń jas­tar jáne jasóspirimdermen ju­­mys jónindegi resmı ser­­tı­fı­kat­talǵan jattyqtyrý­shy­sy­myn. Osy kúnge deıin ta­laı ta­­lantty jasqa sabaq be­rip, bil­genim­men bólisip kele­min. Tre­nıng ke­zinde qaty­sý­shy­lar­ǵa osy ýaqyt­qa deıin jı­ǵan-tergenimdi úı­retýge tyry­samyn. Kóbine aza­mattyq bel­sendilikke umtylý jáne qoǵamdyq qozǵalystardy qalaı uıymdastyrý kerek degen máselelerdi qarastyramyz. Osy rette adamdardyń aldynda durys sóıleý, joǵaryda aıtyl­ǵan maqsattarǵa jetý me­ha­nızmi, óz ıdeıasyn dá­lel­deý syndy daǵ­dylarǵa baýlı­myn. Alaıda meniń eń bas­ty maqsatym – balalar­dyń qo­ǵamdy jaqsartýǵa talpy­ny­­syn oıatý. Ony qaıda jáne qa­­laı bastaıtynyń mańyzdy emes. Iаǵnı óz synybyń men úıiń­­niń aýla­synda-aq ózgeriske tal­py­ný­dyń ózi mańyzdy. Eger adam so­nymen turaqty túrde aınalyssa, onyń aýqymy da ulǵaıa túsedi. Osylaısha aınalańdy ózgertý ar­qyly qoǵamdy da ózgertýge bo­lady. Aǵylshyndarda «óz or­tań­­da áreket et te, jahandyq deń­­geıde oılan» degen sóz bar. О́z ortańda áreket etpeı, qo­ǵam­dy, eldi ózgertý degen oı qı­synsyz.

– Jastarmen jumys kezin­de ne baıqadyńyz? О́zińizdiń za­­mandastaryńyz ben búgingi jas­­tardyń aıyrmashylyǵy qandaı?

– Maǵan búgingi jastardyń betalysy unaıdy. Ýnıversıtet stýdentteriniń jaqsy talpynysyn kórip, jarqyn bolashaqqa degen senimim bekı tústi. Jastar tarapynan qarjylandyrý men demeýshi tabýǵa qatysty su­raq­­tar jıi qoıylady. Oǵan qo­­sa meniń trenıngterim jas­tar­ǵa jeke tulǵa retinde sheshim qa­byl­daý boıynsha tereń túsi­nik be­redi dep esepteımin. Al­da da osyndaı ózgerister kó­beıe tús­se, jastardyń da bel­sen­di­l­igi artpaqshy. Bul, ál­bette, mem­lekettiń qoldaýynyń ar­qa­synda bolatyn ózgeris. Bı­lik tarapynan shyǵarylatyn sheshim­der halyqtyń qatysýymen qa­byl­danǵany abzal.

Qazaqstan halqynyń basym bóligi – jastar. Statıstıkaǵa súıensek, jastar halyqtyń úsh­ten birin quraıdy. Olardyń sany jyl saıyn artyp kele jatqany da belgili. Jastar eń aldymen belsendi azamattar bolýy tıis. Qazir olardyń tehnologııa men áleýmettik jeliler arqyly ózge eldegi jastarmen ózderin sa­­lystyrýǵa, jaqsydan úırenip, jańa tendensııalarǵa saı bolýǵa múmkindigi mol.

– Al búginniń jastary qan­daı bolýy kerek?

– Qaı salada jumys istese de shyǵarmashylyq pen krea­tıvke jaqyn bolǵany abzal. Tipti zańger bolsańyz da shy­ǵar­mashylyqtyń qajet bolatyny sózsiz. Ideıalardyń aspannan kelip túspeıtini belgili, ki­­­­taptardan ıdeıa alýǵa bolady. Kez kelgen salaǵa qatysty oılar tek kásibı ádebıetten emes, kórkem ádebıetten de tabylady. Jalpy, kórkem shyǵarma oqý – jaqsy ádet. О́ıtkeni kórkem ádebıet qııaldy damytýǵa erekshe yqpal etedi. Máselen, siz eshqashan Tynyq muhıtynda bol­masańyz da, avtordyń sý­ret­­teýimen muhıtty elestete ala­syz, tipti onyń ıisi de mur­nyńyzǵa keledi. Osylaısha áde­bıet arqyly adamnyń álem týraly túsinigi damıdy.

Odan keıin qyzyǵatyn dú­nıe­­ńizge qaraı orta izdeńiz der edim. Siz qoqys óndeý, suryp­taýǵa qyzyqsańyz, osy salada qyzmet etetin adam­dar men ar­naıy qaýymdastyqtar óte kóp. О́z or­tańda, ózińmen bir­deı oılaıtyn adamdardyń orta­synda júrgen­de basyńa túrli ıdeıa keledi. Al halyqaralyq qaýym­dastyqtyń múshesi bolsa­ńyz, ondaǵy ıdeıalardy elimizde júzege asy­rýǵa ábden bolady.

Meniń trenıngimde dáris al­ǵan jastarmen áli kúnge deıin ara­lasyp turamyn. Olarǵa birin-biri qoldaý, sený keregin jıi aıta­myn. Qazaqstanda talantty jastar kóp. Bizdi shetelde eshkim kútip otyrǵan joq. Qazaqstan – bizdiń Otanymyz, ata-babamyzdan qalǵan muramyz. Olar basqa túsken taýqymetterge qaramaı saqtap qalǵan jerde ómir súrip qana emes, óz úlesimizdi qosyp, damyta túsýdi mindet dep belgi­leýimiz kerek.

– Zertteýler men zert­teý­shiler týraly oıyńyz qandaı?

– Eń bastysy, zertteýdiń sa­­paly bolǵany abzal. Jaı ǵana statıstıkalyq derek saralap, saýaldama júrgizseń de ómirdiń, qoǵamnyń shyndyǵyn kórýge bolady. Olar arqyly bú­ginniń kórinisin alamyz. My­saly, jaqynda áriptes­terim­men shyǵarmashylyq kásip­ker­lerdiń bilimi týraly zertteý jasadyq. Nátıjesinde, arnaıy shyǵarmashylyq bilimi bar aza­­mat­tardyń kásipkerliktegi ózi­­ne senimdiligi arnaıy shy­ǵar­­mashylyq bilimi joq, keri­sin­­she múlde basqa fakýltet támamdaǵan kásipkerlerge qara­ǵanda báseń ekenin anyq­tadyq. Bul bilim júıesi men joǵary oqý oryndaryndaǵy ká­sipkerlikti damytýǵa arnalǵan pánderdi qaı­ta qaraý kerek eken­digin kórsetti.

– Karantınniń sizdiń salaǵa tıgizgen áseri boldy ma? Endigi josparyńyz qandaı?

– Karantın keleshekke kóz­qarasymyzdy ózgertti. Ási­rese óz salam týraly kóbirek oılandyrdy. Sonymen birge óziń­­niń jumystaryń týraly kóp­­shilikke aıtyp otyrý kerek ekendigin túsindik. Aldaǵy ýaqytta da ózim qyzmet etip júr­gen Narxoz ýnıversıtetinde zertteýimdi jalǵastyramyn de­­gen oıdamyn. Jaqynda oqý ordasynda «Kreatıvti ekono­mı­ka» ortalyǵy ashyldy. Mun­da da trenıngter ótkizip, mem­lekettik saıasatqa paıdaly usy­nystar beretin sapaly zertteý jasasam degen josparym bar. Osy oraıda áleýmettik je­li­d­e­gi belsendiligimdi arttyra tús­pekpin. Áriptesterimmen ke­ńese kele jeke blogymdy da­mytý qajettigin túsindim. Bul shet­el­degi áriptesterimizdiń qazaq­stan­dyq jobalardan habardar bolýy­na jol ashpaq.

Kreatıvti ekonomıka men ón­diristi zertteýdi jalǵastyrýdy jolǵa qoıyp otyrmyn. Bul salany sektorlarǵa bólip jeke qarastyrýǵa da bolady. О́ıtkeni elimizde olardyń damýyna múm­kindik mol. Oqytý júıesin de jańa deńgeıge kóterýdi jolǵa qoı­ǵan abzal. Bul salanyń kenje qalýyna básekeniń joq­tyǵy sebep.

 

Áńgimelesken

Svetlana ǴALYMJANQYZY,

«Egemen Qazaqstan»

Sońǵy jańalyqtar

Almatyda birqatar ǵımarat jylýsyz qaldy

Aımaqtar • Búgin, 18:03

Almatyda jer silkindi

Qazaqstan • Búgin, 16:48

Bıyl Qazaqstanda qys qandaı bolady?

Aýa raıy • Búgin, 16:37

Medeý men Shymbulaq qashan ashylady?

Aımaqtar • Búgin, 15:58

Elengen erlik

Aımaqtar • Búgin, 13:22

Qarashada kún sýytady

Aýa raıy • Búgin, 11:59

Shyǵys Qazaqstanda qus tumaýy tirkeldi

Aımaqtar • Búgin, 11:36

Dollardyń búgingi baǵamy belgili boldy

Ekonomıka • Búgin, 11:22

Uqsas jańalyqtar