Bilim bulaǵyn bitemes bolar

Kitaphanany qurtý – qııanat

Demek, órkenıetti qoǵamnyń bas­ty tiregi – bilimde. Al bilimniń kil­ti – kitapta. Munyń syryn erte uǵyn­ǵan el bıleýshiler men patshalar, oqy­mystylar men ǵalymdar sonaý yqylym zamannyń ózinde-aq bılik qurǵan memleketinde eń áýeli kitap oqý má­denıeti men kitaphana isin gúlden­dirýge basa nazar aýdarǵanyn kórýge bolady. Onyń jarqyn úlgisi – ataýy búginge ańyz bolyp jetken álem kere­metteriniń biri – Mysyrdaǵy Alek­sandrııa kitaphanasy bolsa, ekinshisi – túrki halyqtaryna ortaq qundylyq – kóne Otyrar kitaphanasy. Odan bólek te talaı dáýirdiń kemeldenýine qyzmet etip kele jatqan kitaphanalar sanynda shek joq. Zamana alǵa jyljyp, adamzat kemeldikke umtylǵan saıyn kitap pen kitaphanalardyń róli men mańyzy, qundylyǵy arta túspese, tıtteı de kemigen emes. О́ıtkeni, uly fransýz jazýshysy hám fılosofy Denı Dıdro aıtpaqshy, adamzat kitap oqýyn qoıǵan kúni, oılanýyn da toqtatady.

Al búginde bılik minberinde kitap­hanalar qyzmetin qysqar­typ, ornyn onlaın oqýmen almastyrý jaıy haqynda másele qozǵalyp jatsa, bul – jahandaný jalyna jarmasqan órke­nıetti qoǵamnyń damýǵa emes, kerisinshe keri ketýge baǵyttalǵan qadamy bolsa kerek, ókinishke qaraı.

Nur-Sultan qalalyq máslıhaty­nyń depýtaty Mıras Shekenovtiń «bas shahar ákimdigine qarasty qalalyq or­ta­lyq­tandyrylǵan kitaphanalar júıe­sin qysqartý kerek, jabý qajet» degen málimdemesi shyn máninde kúmil­ji­tip-aq tastady. Depýtattyń ne­gizgi dá­ıegi mynadaı: «Qalaı desek te, búgin­de kitaphanalar anahronızm­ge aınalyp barady. Bıýdjetten jalaqyǵa, ǵıma­rat­tardy ustap turýǵa jáne kóptegen kitap saqtaýǵa qomaqty qarajat jumsaýdyń qajeti joq. Barlyq kitap ınternette tur».

Kitaphana tek kitap oqıtyn oryn emes...

Ras, kitaphana qoryn elektrondy nusqada jınaqtap-júıeleý, saqtaý – za­man talaby. Onyń ústine, onlaın kitaphanalardyń róli pandemııa kezinde tipti arta túskeni jáne shyn. Biraq qan­sha jerden elektrondy kitaphanalar qyzmeti júıeli jasaqtalǵanymen, dás­túrli kitaphanalar jumysyn, ondaǵy sıqyrly atmosferany almastyra almaıtyny haq. О́ıtkeni kitaphana tek kitap oqıtyn, izdenetin oryn ǵana emes, bul – túrli taǵylymdy kezdesýler, tu­saýkeserler ótetin, tarıhtyń kóne kóm­belerimen qaıta qaýyshtyratyn rýhanı orda, kıeli meken. Kompıýter men telefon ekranyna shuqshıyp oqý oqyǵanǵa qaraǵanda, kitapty qolyńa alyp, muqabasyn bir sıpap qoıyp asyqpaı paraqtap otyryp oqýdyń jóni báribir bólek.

– Kezinde «kitap – bilim bulaǵy» de­dik. Kitapsyz kún kóre almadyq, ómir súre alǵanymyz jáne joq. Áli de solaı bolady dep oılaımyn. Bul jaı ǵana ústirt aıtylǵan jańsaq pikir, ýaqytsha dúnıe bolar. Áıtpese, kitaptyń qaı zamanda da qundylyǵy áste joıylmaq emes. Telefonǵa telmirip oqyǵan kitap­tyń, gazettiń qandaı lázzaty bar? Qaǵaz kitapty qolyńa alyp, ıisin, muqabasyn, paraqtaryn sezinip oqýdyń jóni báribir bólek emes pe?! Meniń uǵymymda kitap – ol seniń eń jaqynyń, syrlasyń, qa­jet bolsa – muńdasyń. Kitap sherińdi tar­qatady, oıyńdy keńeıtedi. Oqý ar­qyly sol kitaptyń avtorymen tikeleı syrlasqandaı bolasyń. Jazý jáne sol jazý arqyly paıda bolǵan kitap – bul adam balasynyń erte zamandaǵy oılap tapqan úlken jetistikteriniń biri. Ol qaı zamanda da solaı bolyp qalady. Búginde kitapqa qatysty túrli pikirler aıtylady. Onyń barlyǵy ótkinshi nár­se. Zaman ornynda tur­sa, adamzat qalpynda qalsa, kitap – adam­zattyń máńgilik serigi bolyp qala bermek. О́ıtkeni qaı zamanda da kitaptyń qun­dylyǵy joıylmaq emes. Kitap saq­ta­lady, zamandy zamanǵa, dáýirdi dáýir­ge jalǵaıdy», dep aıtýly máselege qa­tysty pikirin bildirgen belgili ǵa­lym, qoǵam qaıratkeri Myrzataı Joldas­be­kovtiń jeke kitaphana qorynda 11 myń­ǵa jýyq túrli janrdaǵy kitap bar. Onyń bir bóligin urpaq oqysyn, tá­lim alsyn dep elordadaǵy Ulttyq aka­de­mııalyq kitaphana qoryna ótkizipti. Búginde ulttyq kitaphananyń Myr­zataı Joldasbekov atyndaǵy zalynan izdenýshi ǵalymdar, jalpy oqyrman túrki ádebıetine qatysty sırek kezdese­tin kitaptar men qoljazbalardy, jyr-dastandardy taýyp, dáýir tynysymen erkin tanysa alady. Al munyń barlyǵy – kitaphananyń ıgiligi, keleshek urpaqtyń oljasy.

Olaı deıtinimiz, kitaptyń barlyǵyn elektrondy kitaphana tizbegine qosý oqyrmannyń bárine birdeı sırek qol­jazbalar qory men kóne kitaptarǵa er­­kin qol jetkizýge múmkindik bere ber­­meı­d­i. Tek kitaphananyń qorynan ǵana taba alatyn arhıvtik qujattardy, má­denı mura, rýhanı jádigerlerdiń bar­lyǵyn elektrondy júıeden taba qoıý múm­kin emes. Onyń ústine, kitaptardyń avtorlyq quqyǵy degen daýly másele taǵy bar. Kóp avtor óziniń sırek eńbek­terin, zertteýin elektrondy ashyq plat­formalarǵa júkteı bermeýi de múmkin. Esesine, kitaphana qoryna erkin ótkizedi. Joǵaryda pikir bildirip ótken dál Myr­zataı Joldasbekov aǵamyzdaı. Sebebi kitaphanada jınaqtalǵan qor – tasqa ba­sylǵan tarıh, keleshekke sa­lynǵan ınvestısııa.

Elorda búıtse, eldegiler qaıtedi?

Al bıýdjetten jalaqyǵa, ǵımarat­tardy ustap turýǵa jáne kóptegen kitap saqtaýǵa qomaqty qarajat jumsap jatyrmyz degen depýtat ýáji Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń halyqqa Joldaýynda kóterilgen «kvazı­memlekettik qyzmetkerlerdi qysqartý kerek» degen tapsyrmasyn jańsaq tú­si­nýden týyndap otyrǵan ústirt usynys bolsa kerek. «Shash al dese, bas alatyn» sheneýnikter osyny jeleý etip, kitaphanalardy qysqartýǵa alyp kelse, bul urpaq, keleshek aldyndaǵy ke­shirilmes hám orny tolmas zor qııanat bolary haq. О́ıtkeni kitaphana – ult erteńi úshin salynǵan ınvestısııa. Memlekettik qyzmetkerlerdi qysqartyp, bıýdjettiń aqshasyn únemdeý máselesi dál osy ki­taphana qyzmetimen oryndalyp ketýine jol berilmeýi kerek. Buǵan deıin de ki­taphanalardy japqyzyp tastaǵan sha­la oıly sheneýnikterdiń ábes áreketi zama­nynyń úlken qateligi bolyp tarıh paraqtaryna jazylyp qaldy. Oǵan tarıh kýá, al zardabyn halyq áli umyta qoıǵan joq. Sodan sabaq alsaq, qanekı?!

– Eger elordamyz Nur-Sultan qala­synda ortalyqtandyrylǵan kitapha­nalar júıesi jabylyp jatsa, onda asta­­naǵa qarap boı túzeıtin, úlgi alatyn oblystar, aýyldar, shalǵaıdaǵy el­di me­kender ne istemeıdi? Osy jaǵyn oıla­nýymyz kerek. О́rkenıetti elderde – Eýropada, Azııada, qala berdi my­na kórshiles Reseı, О́zbekstan men Qyr­ǵyz­stan keremetteı kitaphanalaryn saq­tap otyr. Olardyń parasat úılerine de­gen qurmeti aıryqsha. Biz jas ǵalym re­tinde jyl saıyn Reseıge, О́zbekstanǵa ba­ramyz. Olardyń kitaphanasy, ar­hı­vi memleketine, ekonomıkasyna, bıýd­je­tine tabys túsirip otyr. О́ıtkeni ne­sheme jyldan beri kele jatqan eski ki­tap­tar, qoljazbalar saqtalyp tur. Mi­ne, kitaphananyń róli osyndaı bo­lýy kerek. Kitaphana memleketke qyz­met etedi. Eger kitaphanany tunshyq­ty­rý, kitaphanashylardyń sanyn qys­qartý arqyly bıýdjettiń qarjysyn esep­teımiz desek, onda biz nadan urpaqty tárbıeleımiz, – dep ashyna ún qatty jas ǵalym, ádebıetshi Eldos Toqtarbaı.

Elektrondy júıe sýǵa túsken iz sııaqty...

Statıstıkalyq málimetke júginsek, elordada jalpy sany 18 kitaphana bar eken. Onda 130-dan astam kitaphanashy jumys isteıdi. Al kitaphanashylardyń ortasha aılyq tabysy – 59 462 teńge. Osyndaı mardymsyz jalaqyǵa ulttyń kemeldenýi úshin esepsiz ter tógip, ót­kenniń ónegesin búginge jetkizip júr­gen kitaphanashylar qyzmeti shyn má­ninde qurmetke laıyq. Astanadaǵy Ult­tyq akademııalyq kitaphana dırektory Úmithan Dáýrenbekqyzynyń bul oraıdaǵy pikiri mynadaı:

– Kitaphananyń mańyzdylyǵy eshqa­shan joıylmaıdy. Álemniń damyǵan ozyq memleketteriniń eshbirinde ki­tapha­nalar damyp, kórkeımese, kó­beı­­mese, ­jabylyp jatqany joq. О́ıt­keni kitaphana sırek qoljazbalardy, tarıhtyń taǵylymdy, mańyzdy, tipti eleýsiz sátteriniń barlyǵyn tasqa ja­zyp, tarıh qoınaýyna tapsyryp, ke­leshek urpaqqa tabystap otyratyn birden-bir rýhanı orda. Munda ǵa­lam­tordan taba almaıtyn, avtorlyq qu­qyǵy qorǵalǵan sırek kezdesetin ki­taptardyń ózi ǵasyrdy ǵasyrǵa jalǵap saq­talyp turady. Al osynyń barlyǵyn siz ınternetten taba alar ma edińiz? Joq! О́ıtkeni elektrondy júıe sýǵa tús­­ken iz sııaqty. Búgin bar dúnıeniń bir­neshe ǵasyrdan keıingi urpaqqa sol qalpynda jetetindigine eshkim kepildik bermeıdi. Bul – bir. Ekinshiden, kitap oqyǵan adam saýatty bolady, qatesiz jazady. Osydan birer jyl buryn arnaıy aksııamen balalarǵa Prezıdentke arnap hat jazǵyzdym. Saýatty jazylǵan birnesheýin Memleket basshysyna joldaý da oıymyzda boldy. Biraq ókinishke qaraı, biz tapsyrma bergen balanyń birde bireýi hatty qatesiz jazyp bere almady. Úshinshiden, elektrondy kitap oqý densaýlyqqa da zııan. О́zińiz qarańyz­shy, qazir telefon men planshetten kóz almaıtyn balalardyń arasynda kózáı­nek taqpaıtyny sırek. Osynyń barly­ǵy kitapty durys oqymaýdyń, kúnuzaq ekran aldynda tapjylmaı otyrýdyń saldary.

Kitap oqytatyn ulttyq baǵdarlama qajet

Al endi kitaphanalardy memleket qarajatyn únemdeý maqsatynda qys­qartý ıakı jabý máselesine kelsek, ki­taphanalardy jaýyp ult utylmasa, áste oljaǵa kenelmeıdi. О́ıtkeni jas­tardy kitap oqý mádenıetine tárbıeleý arqyly bolashaqta bilimdi, zııaly, zer­deli urpaq daıarlaı alamyz. Bul degen keleshekke salynǵan qaıtarymy esepsiz ınves­tısııa. Qazirgi jahandaný zamany kitaphanalardy jaýyp, kitap oqýdan shettetetin emes, kerisinshe, onsyz da ki­tap oqýǵa qulyqsyz urpaqty kitap oqý má­de­nıetine baýlıtyn, qyzy­ǵýshylyǵyn oıatatyn ýaqyt. Sol úshin túrli jolda­ryn taýyp, jas urpaqty barynsha bilimdi etip shyǵarýǵa kúsh salý qajet.

– Jalpy, kitap oqý – adamzat balasy­nyń bir baqyty. Oqyǵan adamda kisilik kelbet qalyptasady. Adam­zat balasynyń osy kúnge deıingi jetken tarıhynda Sokrat ta, Platon da, Arıstotel de, Ál-Farabı de, Abaı da, Alash arystarynyń barlyǵy da sol kitaptyń paıdasy týrasynda talaı tolǵamdy dúnıelerdi aıtyp ketken. О́kinishke qaraı, búginde biz rýhanı jutańdanǵan zamannyń kýási bolyp otyrmyz. Jastardyń kóbi kitap oqymaıtyn jaǵdaıǵa jaqyndady. Ki­taphanaǵa bas suǵatyndar sany azaıdy. Sondyqtan da osyndaı jańsaq pi­kir­ler aıtyp jatqan bolar. Osyndaı qaýip­­tiń aldyn alý úshin de Premer-Mı­nıstr Asqar Mamınniń atyna arnaıy depý­tat­tyq saýal tastadym. Sonda kitap oqý­ǵa baılanysty ulttyq baǵdarlama qa­byldaý kerek degen usynys aıtyldy. Iаǵnı biz qandaı jolmen bolsa da jastarymyzdy kitap oqý mádenıetine baýlýymyz kerek. Tipti arnaıy baıqaý, aksııalar uıymdastyryp, eń kóp kitap oqyǵan jasqa ushaqpen ushý bıletine nemese murajaı, tarıhı jerlerdi aralaý degen syndy rýhanı baıytatyn oryn­darǵa memleket tarapynan arnaıy jeńildikter qarastyrý, bolmasa basqa da túrli qyzyqty usynystar arqyly jas oqyrmandardyń júregine bilimge, kitap oqýǵa degen ushqyn jaǵa bilýimiz kerek. Sol arqyly zııaly urpaq tárbıelep shyǵamyz. Al zerdeli urpaq – erteńgi kemel keleshegimizdiń kepili. Máselen, men shetelderde kóp júremin. Sonda álemniń damyǵan qaı memleketine barmaıyn, kitaphanalary qujynaǵan halyqqa to­ly. Kitaphanalary zaman aǵymyna saı tıtteı de ysyrylyp qalmaǵan, keri­sinshe mańyzy da, baǵasy da joǵary. Qo­rynda qanshama myńjyldyqqa kýá kóne kitaptar saqtalǵan. Osynyń bar­lyǵy tarıhtyń taǵylymy, erteńgi kún­niń shyraǵy ǵoı. Bizdiń de osyny es­ten shyǵarmaǵanymyz lázim. Sebebi ula­ǵat­ty, bilimdi urpaq – máńgilik eldiń myz­ǵy­mas berik irgesi, –  dedi Parlament Sena­­tynyń depýtaty, belgili jýrnalıst Nurtóre Júsip.

Túıin

Qısyndy sóz. О́ıtkeni kitaphana ju­mysynyń óz júıesi, taǵylymy bar. Mun­da tarıh tasqa basyp qattalady. Búgindi bolashaqqa jalǵaıdy. Sol sebepti de álemniń ozyq elderi kitap oqýdy ıntel­lektýaldyq baılyq dep esepteıdi. Qala­lyq máslıhat depýtatynyń aıtqanyn qoldap, eldegi kitaphanalardy jabý, ıakı qyzmetkerlerin qysqartý – ult tamyryna balta shabýmen para-par qııanat. О́ıtkeni uly Ábish Kekilbaev aıtpaqshy, adamdy adam etken – kitap, adamzat etken – kitaphana. Adamdyq qalpymyzdy joǵaltyp almaıyq endeshe!