Abaı hakimniń:
Basy-kózi qan bop,
Arqa-basy shań bop,
Jáne turyp jylpyldap;
Jyǵylyp turyp,
Býyny quryp,
Taǵy qýyp, salpyldap –
Abuıyr qaıda, ar qaıda?
Áz basyńa ne paıda?–
dep osydan 132 jyl buryn jazǵany qazirgi bizdiń basymyzǵa túsken jaǵdaıdy dóp aıtyp otyr ǵoı.
Álemdegi búgingi jaǵdaı eń áýeli adam balasynyń bir-birine degen seniminiń joǵala bastaǵanyn kórsetip berdi. Tipti azýyn aıǵa bilegen alpaýyt memleketterdiń ishindegi biz aýzymyz ashylyp, ózimizge úlgi tutyp, bas ızep otyrǵan Amerıka, Eýropańdy tizerletken, Qytaı bastaǵan Azııa elderin eseńgiretip tastaǵan myna indettiń adamzattyń eń basty tiregi – rýhy, ary men sanasy, sonyń ishinde eń qajettisi – senimniń qaıta bastaǵanyn dáleldep otyr.
Álemge óz ústemdigin júrgize bastaǵan FORBS tiziminiń basynda turǵan iri baılardyń (Bıll Geıts, Ýorren Baffett, Ilon Mask, Devıd Koh, Bernor Arno, t.b.) qupııa mıssııasy da belgili bolyp qalǵan syńaıly. Jasyl planeta – jerdi mekendegen adamdardyń shetten tys kóbeıgeni, aldaǵy ýaqytta jerdiń 7,5 mıllıard adamdy asyraı almaıtyndyǵyn negizgi syltaýǵa aınaldyryp, qaıtsek osy máseleni sheshýge bolady degen maqsaty áste gýmanıstik qaǵıdaǵa negizdelmegen. Iаǵnı, jasandy ıntellekt zamany bastalyp, órkenıettegi nanotehnologııanyń, sıfrlyq aqparattyq logıstıkanyń, robottyq tehnıkanyń adamdy aýystyrýǵa kóshýi belgili bir dárejede adamzat úshin tańǵajaıyp jumaq ómirdiń bolatynyna senimdilikti joǵalta bastady. Oǵan dálel kóp memleketterdiń prezıdentteriniń búkilálemdik densaýlyq saqtaý uıymynyń jumysyna kúmán keltirip, qarjylandyrýdan bas tartýy. Qaıtsek te endi adam balasy úshin burynǵy mamyrajaı tirshiliktiń kelmeske ketkendigi, endi jańa álemniń keńistigine enetindigimizdi seziný, sony túsiný qajettiligi týyndaǵanyn bilip, kórip otyrmyz. Bul adamdar arasyndaǵy, memleketter arasyndaǵy senimniń oty óshe bastaǵanyn bildiredi. «Ortaq ógizden, ońasha buzaý artyq» degen oqshaýlaný prınsıpiniń de sulbasy kórine bastaǵandaı. Sondyqtan qazaqqa senimdi joǵaltpaý úshin taǵy da Abaı hakimge júginý ýaqytynyń týǵanyn kórsetedi.
Adam balasynyń qoǵamdaǵy qyzmetiniń jemisti bolýy onyń qabiletterine baılanysty. Qabiletter júıesi – tulǵanyń qalyptasýy arqyly jınaqtalatyn dúnıe. Adamnyń boıyndaǵy kognıtıvtik, konstrýktıvtik, kommýnıkatıvtik, zııatkerlik qabiletteri zor bolsa, onda qoǵamǵa kóp jaqsylyqtar men ıgilikti ister jasaı alady. Adam qabileti týmysynan sheksiz. Biraq óziniń ishki rýhy men sanasyna baılanysty ár adamda ártúrli deńgeıde kórinedi. О́zi ómir súrgen ortasyna, qoǵamyna joǵary deńgeıde adal qyzmet etý, qoǵam, el múddesine saı eńbek jasaý adamnyń senimine baılanysty. Senim dárejesi tııanaqty, tuǵyrly bolsa, qoǵam da solǵurlym ornyqty damıdy.
Abaı hakimniń «Kókirekte sáýle, kóńilde senim joq» dep aıtýyndaǵy «kóńilde senim» keńistigi óte aýqymdy maǵyna beredi. «Kóńil» – psıhologııalyq uǵym. Adamnyń ishki emosııalyq sezimin bildiredi, ıaǵnı sýbektiniń rýhanı dúnıetanymynyń barometri ispettes. Senimge ıe bolý óziniń boıyndaǵy adamı barlyq qasıetter dárejesin kórsetý degen maǵynany bildirse kerek. Kóńiliń senimdi bolsa, óz rýhyńa, sanańa beriktigińdi bildiredi. Senimdi bolý – seniń jeke ózińe, qorshaǵan ortaǵa, is-áreketke, qoǵamǵa degen kózqarasyńnyń pozıtıv, pragmatıkalyq etalonynyń kórsetkishi.
Senimniń tolyqqandy bolýyna aqyl, zerde men aqıqat uǵymdarynyń óte zor áseri bar. Abaı hakim «Qazaq ta adam balasy ǵoı, kóbi aqylsyzdyǵynan azbaıdy, aqyldynyń sózin uǵyp alarlyq júrekte jiger, qaırat, baılaýlylyqtyń joǵynan azady. «Bilmestigimnen qyldym» degenniń kóbine nanbaımyn. Bilimdi bilse de, arsyz, qaıratsyzdyǵynan eskermeı, ustamaı ketedi. Jamanshylyqqa bir iligip ketken soń, boıyn jıyp alyp keterlik qaırat qazaqta kem bolady», – deıdi. Oıshyldyń aıtýyndaǵy baılaýlylyq – qazaqtyń boıyndaǵy bar minez-qulyq, harakter, rýhanı dúnıetanymynyń jıyntyǵynyń anyqtamasy. Adamda baılaýlylyq bolmasa senimniń joqtyǵy. Aqyldyń, zerdeniń, aqıqattyń baılaýlylyqpen baılanysy óte tyǵyz. Senim baılaýly bolmasa, adam ishinde osy úsh (aqyl, zerde, aqıqat) uǵym da úılespeıdi. Fılosof ǵalym Azız Salıev «Aqıqat – kez kelgen naqtyly beriletin, arnaıy túrde ánsheıin, ne qajettilikpen nemese qaısybir onyń jalǵan anyqtamasyn joqqa shyǵarý úshin erekshelenetin shyndyq», – dep anyqtama beredi. Aqıqat pen shyndyqty uqsas uǵymǵa jatqyzýǵa bolmaıdy. Aqıqat bizden tysqary, al shyndyq – sýbektıvtik uǵym. Aqıqat – shyndyqtan keńirek uǵym júıesi. «Aqıqat jeńedi», «aqıqatty aınalyp ótýge bolmaıdy», «aqıqat jalǵyz» degen sııaqty qoǵamda qalyptasqan pikirler bar. Cenim baılaýly bolsa, bolmystaǵy aqıqat rastalady, ıaǵnı aqıqatty aınalyp ótý joly jabylady. Abaı hakimniń adam boıyndaǵy bes teris dúnıesi – ósek, ótirik, maqtanshaqtyq, erinshektik, daraqylyq (beker mal shashý) senimniń baılaýsyzdyǵynan týyndaıdy. Senim joq jerde aqıqatty aınalyp ótip, jańaǵy teris qylyqtarǵa boı urady. Jigersiz, qaıratsyzdyǵynan qor bolyp, senimsiz dúnıege barady. Qazaqtyń ósekshildigi, ótirikshildigi, aryzqoılyǵy jabysqan dert sııaqty, óz boıynan sylyp tastaı almaı keledi jáne oǵan talpynbaıdy da. Iаǵnı, aqıqatsyz aımaqqa enip ketip, bir kirgennen soń odan shyǵýdyń amalyn taba almaı áýre-sarsańǵa túsip, senimge kire almaı júrgeni. Bul – qazaqtyń ejelden kele jatqan, búginde bar, erteń de bolatyn tabıǵı bolmys kúıi. «Qazaqtyń shyn sózge nanbaı, qulaq ta qoımaı, tyńdaýǵa qoly da tımeı, páleli sózge, ótirikke sútteı uıyp, sharýasy sýdaı aqsa da, sony ábden estip uqpaı ketpeıtuǵyny qalaı», – dep qazaqtyń osy jaman qylyqtaryna ókingen Abaı hakimniń kúıin búgin de keshýge bolady sanaly qazaqqa.
Qazaqtyń senimindegi osy aqıqat uǵymy bizdiń ultqa abyroı ápermeı keledi. Búgingi shyndyq – qazaqtyń óz minez-qulqyndaǵy jaman ádetterden HHI ǵasyrda da arylmaýy. Aqıqatqa saı ómir súrýge talpynbaýynda. Mundaıda Baýyrjan Momyshulynyń «Qazaq shyndyqty aıta bilmegendikten… odan qashqaqtaıdy da, tonyn jamylǵan ótirikti tyqpalaıdy», – degen sózimen dáleldeýge bolady. Aqıqat bolmaǵannan keıin senimi bekitilmegen soń bestegi bala da, bel asqan eresek te aldaıdy.
Aqyl – kez kelgen adamǵa tán qasıet. Adam osy qasıet arqyly ómir súredi, qoǵamda óz ornyn tabady. Aqyl – adamnyń oılaý qabiletiniń aınasy. Abaı hakim aqyldy kásibı sanatqa qosqany belgili. «Qudaı taǵala ózi aqyl bermegen soń qaıteıik?» – degen qazaqtyń sózin mysalǵa keltirgen aqyn odan ári qazaqtyń osy sózdi aıtyp, ózin barsha qylyqtan qutqarmaq bolǵan minezin synaıdy. Abaı hakimde aqyl jıbılı emes, ıaǵnı týabitken qasıetke qospaıdy. Aqyl tárbıemen, birinshiden, ata-ana, otbasy, orta, qoǵam, ekinshiden, óziniń senim tárbıesimen qalyptasady.
Abaıdyń aqyly «nurly». «Nurly» anyqtamasy aqyldy adam boıyndaǵy ashyqtyq, erkindik, izgilik, móldirlik sııaqty uǵymdarymen tolyqtyrady. Aqyl nurly bolý úshin adam óz boıynda orasan zor bilim men bilikti jınaqtaýy tıis. Abaıdyń qaırat, aqyl, júrekti tarazyǵa salyp, qaırat pen aqyldy júrekke baǵyndyrǵany belgili, aqyldyń ıesi júrek bolsa, onda júrekti adam aqylsyz bolmaǵany. Aqyl men júrek – bir-birin tolyqtyratyn rýhanı dúnıe. О́z ultyn basynan baqaıshaǵyna deıin synaǵan Abaı hakimdi de tyńdaı qoıdyq pa?! Ǵıbrat aldyq pa?!
Bul elde túk aqyl joq
jarasarlyq,
Rahym qyp bir-birine
qarasarlyq
О́z Abaıyn ózderi unatpaıdy,
Shyn nadan osylar ǵoı biz
qasharlyq,
– dep Shákárim tekten-tekke aıtpasa kerek.
Búgingi qazaq osy baǵytta tereń oılanýy bek qajet. Qazaq aqylsyz emes, biraq óz «aqylyn» ózgege tyqpalaýǵa óte sheber. Osy tusta kóńilden senim ketedi. «Bas-basyna bı bolǵan óńkeı qıqym» kóbeıetin tus bul. Abaı hakimniń «qazaq aqylsyzdyǵynan azbaıdy» deýindegi máseleniń jaýaby osynda jatyr.
Búgingi qoǵam óte názik, óte kirpııaz. Sebebi ashyq bolǵasyn álem órkenıetiniń bar baǵyt-baǵdary, mazmuny, mádenıeti mıdaı aralasyp, sıntezge aınalýy bizge tańdaý jasaýdy talap etedi. Al týmysynan ásireqyzyl, ılanǵysh, sengish, ózgeniń ózine juqpas dúnıesin túp-tamyrymen jyldam qabyldaıtyn qazirgi qazaqta nyq senim bolmasa, kóp dúnıemizdi joǵaltyp alýymyz ońaı.
Senim keńistigin tolyqtyratyn taǵy da bir sanalyq dárejege zerdeni qosýǵa bolady. Adam – óz ómirine ózi synshy. Qajettilikten týyndaıtyn dúnıe bar. Oǵan oqý-bilim, ónege, tárbıe, ǵıbrat, taǵylym jatady. Biraq adam qabileti sheksiz bilim men tárbıeni qabyldap ala bermeıdi, ol múmkin de emes. Ásirese, qazirgi aqparat aǵyny, bilim keńistigi sheksiz zamanda tańdaı bilý, sıntezdeı bilý múmkinshiligi kerek. Osyndaıda zerde qabiletiniń qajettiligi bar.
Zerde – jalpy, zattardyń tikeleı qabyldaýyndaǵy, kádýilgi sana deńgeıinde óris alyp, paıymdaýyndaǵy durys anyqtamalardyń dárejesi. Zerdeniń osyndaı ámbebap sıpatynyń uǵynylýynyń arqasynda gnoseologııa men logıkada aýqymdy kategorııalarmen aınalysatyn eń joǵary deńgeıindegi oılaý dep taný kerek, deıdi A.Salıev. Zerde – zeıin men oılaýdyń baǵyttaýshy faktory. «Zerdeńe túıip al», «zerdesi júırik», «zerdesine toqydy» degen anyqtamalardy adamnyń aqyly arqyly ómirdegi alǵan bar bilimin, kórgen is-áreketterin zerdeleý qajettiligin bildiredi. Abaıdyń:
Dosyńa dostyq – qaryz is,
Dushpanyńa ádil bol.
Asyǵys túbi – ókinish,
Oılanyp almaq – sabyr sol,
– degendegisi zerdege jaqyn kelmek.
3erdeniń adamǵa qyzmetiniń negizgi maqsaty kez kelgen iske baǵa berý, adamnyń óz is-áreketine zeıin salýy bolyp tabylady. Zerdesiz senim tolyq bolmaıdy. Adam mıy búgingi toqtaýsyz aqparatty qabyldaı bergenmen, odan zerdeli nátıje shyǵarmaı, senimge bara almaıdy.
Qazirgi qoǵamdaǵy adamdar arasyndaǵy senimniń álsireı bastaýy erik-jigerdiń de turaqsyzdyǵynan. «Bizdiń qazaqtyń dostyǵy, dushpandyǵy, maqtany, myqtylyǵy, mal izdeýi, óner izdeýi, jurt tanýy eshbir halyqqa uqsamaıdy. Birimizdi-birimiz ańdyp, urlap, kirpik qaqtyrmaı otyrǵanymyz. О́stip jer júzindegi jurttyń qory bolyp, birimizdi-birimiz ańdyp ótemiz be?» degen Abaı hakimniń osy rıtorıkalyq suraǵy búgingi qazaq qoǵamy úshin eń keleli máseleniń mazmundysy, kúrdelisi. Ásirese sóz basynda aıtylǵan oıymyzda álemdi bılegen alpaýyttardyń mıssııasy shyn iske asar bolsa, onda qorǵansyz, álsiz, tuǵyrsyz ulttardyń janazasy aldyńǵy kezekte shyǵarylmasyna kim kepil. О́zin ózi saqtaý ınstınkti tolyq jetilmegen, kem degende ǵasyrlyq merzimge kóz jiberip, maqsat qoıyp, alǵa qaraı almaǵan, ulttyq kodtyń tolyq bitimin paıdalanyp iske qosa almaǵan ulttar úshin úlken qaýip. Osy jolda qazaq ultynyń eń áýeli ózine degen seniminiń beriktiligin dáleldeıtin ýaqyttyń jaqyndap kele jatqanyn bar bolmysymyzben túsinip, júrekpen uǵynsaq jaqsy bolar edi.
Nurtas AHAT,
J.Mýsın atyndaǵy Kókshetaý joǵary qazaq pedagogıkalyq kolledjiniń dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty
