Abaı • 30 Qyrkúıek, 2020

Kemeńger jáne senim keńistigi

70 ret kórsetildi

Álem ózgeriske bet burdy. Tórtkúl dúnıeni jaılaǵan táji indeti jaı kelmegenge uqsaıdy jáne bul ózgerý jyldam ári ózgeshe túrde ótetinin baıqatty. Adam ata zamanynan beri jumyr jerdi tek adamzat balasy ǵana ózgertip, erkin meńgerip, basybaıly bılik jasap kele jatyr edi. Endigi jerde adamnyń buıryǵy júrmeıtin jáne oǵan kónbeıtin jańa álem týyp kele jatqan syńaıly. Qazaq týmysynan adamnyń tirshiligine qaýip tóndiretin dúnıeniń bárin (apat, topan sý, oba-indet, jut, zulmat, asharshylyq, náýbet, t.b) «jaman» degen sózben tusaýlaı salatyn edi, endigi jerde 180-nen astam memleketti basyp alyp jatqan koronavırýs pandemııasyna qandaı at qoıyp, aıdar taǵar eken. Menmensip, dandaısyp, ózin qasıetti Jer-anadan joǵary kóterip jibergen adam úshin bul indet barsha adamzatty táýbesine keltirip otyr.

Abaı hakimniń:

Basy-kózi qan bop,

Arqa-basy shań bop,

Jáne turyp jylpyldap;

Jyǵylyp turyp,

Býyny quryp,

Taǵy qýyp, salpyldap –

Abuıyr qaıda, ar qaıda?

Áz basyńa ne paıda?–

dep osydan 132 jyl buryn jaz­ǵa­­ny qazirgi bizdiń basymyzǵa tús­­ken jaǵdaıdy dóp aıtyp otyr ǵoı.

Álemdegi búgingi jaǵdaı eń áýeli adam balasynyń bir-bi­rine degen seniminiń joǵala bas­taǵanyn kórsetip berdi. Tipti azýyn aıǵa bilegen alpaýyt memleketterdiń ishindegi biz aýzy­myz ashylyp, ózimizge úlgi tutyp, bas ızep otyrǵan Ame­rıka, Eýropańdy tizerletken, Qy­taı bastaǵan Azııa elderin eseń­giretip tastaǵan myna indet­tiń adamzattyń eń basty tiregi – rýhy, ary men sanasy, sonyń ishinde eń qajettisi – senimniń qaıta bastaǵanyn dáleldep otyr.

Álemge óz ústemdigin júrgize bastaǵan FORBS tiziminiń basynda turǵan iri baılardyń (Bıll Geıts, Ýorren Baffett, Ilon Mask, Devıd Koh, Bernor Arno, t.b.) qupııa mıssııasy da belgili bolyp qalǵan syńaıly. Jasyl planeta – jerdi mekendegen adamdardyń shetten tys kó­beıgeni, aldaǵy ýaqytta jer­diń 7,5 mıllıard adamdy asy­raı almaıtyndyǵyn negizgi syl­taýǵa aınaldyryp, qaıtsek osy máseleni sheshýge bolady degen maqsaty áste gýmanıstik qaǵı­daǵa negizdelmegen. Iаǵ­nı, jasandy ıntellekt zamany bastalyp, órkenıettegi nano­tehnologııanyń, sıfrlyq aq­­pa­rattyq logıstıkanyń, ro­bottyq tehnıkanyń adamdy aýystyrýǵa kóshýi belgili bir dárejede adamzat úshin tańǵajaıyp jumaq ómirdiń bolatynyna senimdilikti joǵalta bastady. Oǵan dálel kóp memle­ket­terdiń prezıdentteriniń bú­kil­álemdik densaýlyq saqtaý uıy­mynyń jumysyna kúmán keltirip, qarjylandyrýdan bas tartýy. Qaıtsek te endi adam balasy úshin burynǵy mamyrajaı tirshiliktiń kelmeske ketkendigi, endi jańa álemniń keńistigine enetindigimizdi seziný, sony tú­siný qajettiligi týyndaǵanyn bilip, kórip otyrmyz. Bul adamdar arasyndaǵy, memleketter arasyndaǵy senimniń oty óshe bastaǵanyn bildiredi. «Ortaq ógiz­den, ońasha buzaý artyq» degen oqshaýlaný prınsıpiniń de sulbasy kórine bastaǵandaı. Sondyqtan qazaqqa senimdi jo­ǵaltpaý úshin taǵy da Abaı ha­kimge júginý ýaqytynyń tý­ǵanyn kórsetedi.

Adam balasynyń qoǵamdaǵy qyz­metiniń jemisti bolýy onyń qa­biletterine baılanys­ty. Qa­bilet­ter júıesi – tul­ǵa­­­nyń qalyptasýy arqy­ly jı­naq­­talatyn dúnıe. Adam­nyń boıyndaǵy kognıtıv­tik, kons­trýktıvtik, kommýnı­katıvtik, zııatkerlik qabiletteri zor bolsa, onda qoǵamǵa kóp jaqsylyqtar men ıgilikti ister jasaı alady. Adam qabileti týmysynan sheksiz. Biraq óziniń ishki rýhy men sanasyna baılanysty ár adamda ártúrli deńgeıde kórinedi. О́zi ómir súrgen ortasyna, qoǵamyna joǵary deńgeıde adal qyzmet etý, qoǵam, el múddesine saı eń­­bek jasaý adamnyń senimine baı­lanysty. Senim dárejesi tııa­naqty, tuǵyrly bolsa, qoǵam da solǵurlym ornyqty damıdy.

Abaı hakimniń «Kókirekte sáýle, kóńilde senim joq» dep aı­týyndaǵy «kóńilde se­nim» keńistigi óte aýqymdy maǵyna beredi. «Kóńil» – psıho­logııalyq uǵym. Adamnyń ishki emosııalyq sezimin bildiredi, ıaǵ­nı sýbektiniń rýhanı dú­nıe­tanymynyń barometri ispet­tes. Senimge ıe bolý óziniń boıyn­daǵy adamı barlyq qasıetter dárejesin kórsetý degen maǵy­nany bildirse kerek. Kóńiliń se­nim­di bolsa, óz rýhyńa, sanańa beriktigińdi bildiredi. Senimdi bolý – seniń jeke ózińe, qorshaǵan ortaǵa, is-áreketke, qoǵamǵa degen kóz­qarasyńnyń pozıtıv, prag­matıkalyq etalonynyń kór­setkishi.

Senimniń tolyqqandy bolýyna aqyl, zerde men aqıqat uǵym­darynyń óte zor áseri bar. Abaı hakim «Qazaq ta adam balasy ǵoı, kóbi aqylsyzdyǵynan azbaıdy, aqyldynyń sózin uǵyp alarlyq júrekte jiger, qaırat, baılaýlylyqtyń joǵynan azady. «Bilmestigimnen qyldym» degen­niń kóbine nanbaımyn. Bilimdi bilse de, arsyz, qaırat­syzdyǵynan eskermeı, ustamaı ketedi. Jamanshylyqqa bir iligip ket­ken soń, boıyn jıyp alyp ke­ter­lik qaırat qazaqta kem bo­la­dy», – deıdi. Oıshyldyń aı­týyndaǵy baılaýlylyq – qazaq­tyń boıyndaǵy bar mi­nez-qulyq, harakter, rýhanı dú­nıe­tanymynyń jıyntyǵynyń anyqtamasy. Adamda baılaý­lylyq bolmasa senimniń joq­tyǵy. Aqyldyń, zerdeniń, aqı­qattyń baılaýlylyqpen baılanysy óte tyǵyz. Senim baılaý­ly bolmasa, adam ishinde osy úsh (aqyl, zerde, aqıqat) uǵym da úılespeıdi. Fılosof ǵalym Azız Salıev «Aqıqat – kez kelgen naqtyly beriletin, arnaıy túrde ánsheıin, ne qajettilikpen nemese qaısybir onyń jalǵan anyqtamasyn joqqa shyǵarý úshin erekshelenetin shyndyq», – dep anyqtama beredi. Aqıqat pen shyndyqty uqsas uǵymǵa jatqyzýǵa bolmaıdy. Aqıqat bizden tysqary, al shyndyq – sýbektıvtik uǵym. Aqıqat – shyn­dyqtan keńirek uǵym júıesi. «Aqıqat jeńedi», «aqıqatty aınalyp ótýge bolmaıdy», «aqıqat jalǵyz» degen sııaqty qoǵamda qalyptasqan pikirler bar. Cenim baılaýly bolsa, bolmystaǵy aqıqat rastalady, ıaǵnı aqıqatty aınalyp ótý joly jabylady. Abaı hakimniń adam boıyndaǵy bes teris dúnıesi – ósek, ótirik, maq­tanshaqtyq, erinshektik, daraqylyq (beker mal shashý) senimniń baılaýsyzdyǵynan týyndaıdy. Senim joq jerde aqı­qatty aınalyp ótip, jańaǵy teris qylyqtarǵa boı urady. Jigersiz, qaıratsyzdyǵynan qor bolyp, senimsiz dúnıege ba­rady. Qazaqtyń ósekshildigi, ótirikshildigi, aryzqoılyǵy ja­bys­qan dert sııaqty, óz boıynan sylyp tastaı almaı keledi jáne oǵan talpynbaıdy da. Iаǵ­nı, aqıqatsyz aımaqqa enip ketip, bir kirgennen soń odan shy­ǵýdyń amalyn taba almaı áýre-sarsańǵa túsip, senimge kire almaı júrgeni. Bul – qazaqtyń ejelden kele jatqan, búginde bar, erteń de bolatyn tabıǵı bolmys kúıi. «Qazaqtyń shyn sózge nanbaı, qulaq ta qoımaı, tyńdaýǵa qoly da tımeı, páleli sózge, ótirikke sútteı uıyp, sha­rýasy sýdaı aqsa da, sony áb­den estip uqpaı ketpeıtuǵyny qa­laı», – dep qazaqtyń osy jaman qylyqtaryna ókingen Abaı hakim­niń kúıin búgin de keshýge bo­lady sanaly qazaqqa.

Qazaqtyń senimindegi osy aqı­­qat uǵymy bizdiń ultqa abyroı ápermeı keledi. Búgingi shyn­dyq – qazaqtyń óz minez-qul­qyndaǵy jaman ádetterden HHI ǵasyrda da arylmaýy. Aqıqatqa saı ómir súrýge talpynbaýynda. Mundaıda Baýyrjan Momysh­ulynyń «Qazaq shyndyqty aıta bilmegendikten… odan qashqaq­taıdy da, tonyn jamylǵan óti­rikti tyqpalaıdy», – degen sózi­men dáleldeýge bolady. Aqıqat bolmaǵannan keıin senimi beki­tilmegen soń bestegi bala da, bel asqan eresek te aldaıdy.

Aqyl – kez kelgen adamǵa tán qasıet. Adam osy qasıet arqyly ómir súredi, qoǵamda óz ornyn tabady. Aqyl – adamnyń oılaý qabiletiniń aınasy. Abaı hakim aqyldy kásibı sanatqa qosqany belgili. «Qudaı taǵala ózi aqyl bermegen soń qaıteıik?» – degen qazaqtyń sózin mysalǵa keltirgen aqyn odan ári qazaqtyń osy sózdi aıtyp, ózin barsha qylyqtan qutqarmaq bolǵan minezin synaıdy. Abaı hakimde aqyl jıbılı emes, ıaǵnı týabitken qasıetke qospaıdy. Aqyl tárbıemen, bi­rinshiden, ata-ana, otbasy, orta, qoǵam, ekinshiden, óziniń senim tárbıesimen qalyptasady.

Abaıdyń aqyly «nurly». «Nurly» anyqtamasy aqyldy adam boıyndaǵy ashyqtyq, er­kindik, izgilik, móldirlik sııaqty uǵymdarymen tolyqtyrady. Aqyl nurly bolý úshin adam óz boıynda orasan zor bilim men bilikti jınaqtaýy tıis. Abaı­dyń qaırat, aqyl, júrekti tara­zyǵa salyp, qaırat pen aqyl­dy júrekke baǵyndyrǵany bel­gili, aqyldyń ıesi júrek bolsa, onda júrekti adam aqylsyz bol­maǵany. Aqyl men júrek – bir-birin tolyqtyratyn rýhanı dúnıe. О́z ultyn basynan baqaı­shaǵyna deıin synaǵan Abaı hakim­di de tyńdaı qoıdyq pa?! Ǵıb­rat aldyq pa?!

Bul elde túk aqyl joq

jara­sar­­lyq,

Rahym qyp bir-birine

qarasar­lyq

О́z Abaıyn ózderi unatpaıdy,

Shyn nadan osylar ǵoı biz

qasharlyq,

– dep Shákárim tekten-tekke aıtpasa kerek.

Búgingi qazaq osy baǵytta te­reń oılanýy bek qajet. Qazaq aqyl­syz emes, biraq óz «aqylyn» óz­gege tyqpalaýǵa óte sheber. Osy tusta kóńilden senim ketedi. «Bas-basyna bı bolǵan óńkeı qıqym» kóbeıetin tus bul. Abaı hakimniń «qazaq aqylsyzdyǵynan azbaıdy» deýindegi máseleniń jaýaby osynda jatyr.

Búgingi qoǵam óte názik, óte kirpııaz. Sebebi ashyq bolǵasyn álem órkenıetiniń bar baǵyt-baǵdary, mazmuny, mádenıeti mıdaı aralasyp, sıntezge aınalýy bizge tańdaý jasaýdy talap etedi. Al týmysynan ásireqyzyl, ılan­ǵysh, sengish, ózgeniń ózine juqpas dúnıesin túp-tamyrymen jyldam qabyldaıtyn qazirgi qazaqta nyq senim bolmasa, kóp dúnıemizdi joǵaltyp alýymyz ońaı.

Senim keńistigin tolyq­ty­­ratyn taǵy da bir sanalyq dáre­jege zerdeni qosýǵa bolady. Adam – óz ómirine ózi synshy. Qajettilikten týyndaıtyn dúnıe bar. Oǵan oqý-bilim, ónege, tárbıe, ǵıbrat, taǵylym jatady. Biraq adam qabileti sheksiz bilim men tárbıeni qabyldap ala bermeıdi, ol múmkin de emes. Ásirese, qazirgi aqparat aǵyny, bilim keńistigi sheksiz zamanda tańdaı bilý, sıntezdeı bilý múmkinshiligi kerek. Osyndaıda zerde qabiletiniń qajettiligi bar.

Zerde – jalpy, zattardyń tikeleı qabyldaýyndaǵy, ká­dýil­­gi sana deńgeıinde óris alyp, paıymdaýyndaǵy durys anyq­tamalardyń dárejesi. Zerdeniń osyndaı ámbebap sıpatynyń uǵynylýynyń arqasynda gnoseologııa men logıkada aýqymdy kate­gorııalarmen aınalysatyn eń joǵary deńgeıindegi oı­­laý dep taný kerek, deıdi A.Salıev. Zerde – zeıin men oılaý­dyń baǵyttaýshy faktory. «Zerdeńe túıip al», «zerdesi júırik», «zerdesine toqydy» degen anyqtamalardy adamnyń aqyly arqyly ómirdegi alǵan bar bilimin, kórgen is-áreketterin zerdeleý qajettiligin bildiredi. Abaıdyń:

Dosyńa dostyq – qaryz is,

Dushpanyńa ádil bol.

Asyǵys túbi – ókinish,

Oılanyp almaq – sabyr sol,

– degendegisi zerdege jaqyn kelmek.

3erdeniń adamǵa qyzmetiniń negiz­gi maqsaty kez kelgen iske baǵa berý, adamnyń óz is-áreke­tine zeıin salýy bolyp tabylady. Zerdesiz senim tolyq bolmaıdy. Adam mıy búgingi toqtaýsyz aqpa­ratty qabyldaı bergenmen, odan zerdeli nátıje shyǵarmaı, senimge bara almaıdy.

Qazirgi qoǵamdaǵy adamdar ara­syndaǵy senimniń álsi­reı bastaýy erik-jigerdiń de turaq­syzdyǵynan. «Bizdiń qazaqtyń dostyǵy, dushpandyǵy, maqtany, myq­tylyǵy, mal izdeýi, óner izdeý­i, jurt tanýy eshbir halyqqa uqsamaıdy. Birimizdi-birimiz ańdyp, urlap, kirpik qaqtyrmaı otyrǵanymyz. О́stip jer júzin­degi jurttyń qory bolyp, bi­ri­mizdi-birimiz ańdyp ótemiz be?» degen Abaı hakimniń osy rıto­rıkalyq suraǵy búgingi qazaq qoǵamy úshin eń keleli máseleniń mazmundysy, kúrdelisi. Ásirese sóz basynda aıtylǵan oıymyzda álemdi bılegen alpaýyttardyń mıssııasy shyn iske asar bolsa, onda qorǵansyz, álsiz, tuǵyrsyz ulttardyń janazasy aldyńǵy kezekte shyǵarylmasyna kim kepil. О́zin ózi saqtaý ınstınkti tolyq jetilmegen, kem degende ǵasyrlyq merzimge kóz jiberip, maqsat qoıyp, alǵa qaraı almaǵan, ulttyq kodtyń tolyq bitimin paıdalanyp iske qosa almaǵan ulttar úshin úlken qaýip. Osy jolda qazaq ultynyń eń áýeli ózine degen seniminiń beriktiligin dáleldeıtin ýaqyttyń jaqyndap kele jatqanyn bar bolmysymyzben túsinip, júrekpen uǵynsaq jaqsy bolar edi.

 

Nurtas AHAT,

J.Mýsın atyndaǵy Kókshetaý joǵary qazaq pedagogıkalyq kolledjiniń dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty

 

Sońǵy jańalyqtar

Almatyda jer silkindi

Qazaqstan • Búgin, 16:48

Bıyl Qazaqstanda qys qandaı bolady?

Aýa raıy • Búgin, 16:37

Medeý men Shymbulaq qashan ashylady?

Aımaqtar • Búgin, 15:58

Elengen erlik

Aımaqtar • Búgin, 13:22

Qarashada kún sýytady

Aýa raıy • Búgin, 11:59

Shyǵys Qazaqstanda qus tumaýy tirkeldi

Aımaqtar • Búgin, 11:36

Dollardyń búgingi baǵamy belgili boldy

Ekonomıka • Búgin, 11:22

Uqsas jańalyqtar