Týrızm • 30 Qyrkúıek, 2020

Shyńdar shaqyrady

9 ret kórsetildi

Shyńǵa órmeleý sporty – elimizde belsendi demalystyń qarqyndy damyp kele jatqan jańa túri. Shyńdar men jartastardaǵy arnaıy jabdyqtalǵan baǵdarlar Eýropadaǵydaı kóp bolmasa da, olardyń qatary áýesqoılardyń talap-talpynysynyń arqasynda jyl saıyn jańa nysanmen tolyǵýda. Tabıǵat jaratqan «jandy» jartastarǵa erkin órmeleýdiń kásibı sportshylarmen qatar, belsendi demalysty tańdaıtyn saıahatshylar úshin de tartymdylyǵy joǵary.

Shyńǵa órmeleý taqyryby ózińizge tym tańsyq bolǵanyna qara­mastan, osy sport túrimen shu­ǵyldanyp, ózińizdi synap kór­gińiz kelse, elimizdiń jasandy quz-jartastarmen jabdyqtalǵan sport keshenderine baryp, atal­ǵan salamen tanysýǵa bolady. Shyń­ǵa órmeleýden sport sheberi ata­ǵyna úmitker, almatylyq klýb­tardyń birinde baǵdarlardy qurý­shy, jattyqtyrýshy Valerıı Alek­seev osy salada 10 jylǵa j­ýyq eńbek etip, súıikti isin kóp­shilikke nasıhattap júrgen azamat.

– «Eýropalyqtar kóbinese óz betinshe «jabaıy» saıahatty tań­daǵandy jón kóredi. Osy tusta, elimizdegi ınfraqurylymnyń da­mýy endi-endi alǵa basyp, jaq­saryp jatqanyn eskersek, týrıs­terge jartastar men shyńdardyń jaǵdaıy, kólikpen qamtylýy já­ne de­malys oryndary jaıyn­daǵy bar aqparatty aldyn ala jınaýǵa keńes beremiz. Eger saıahat jan-jaqty ári saýatty josparlanatyn bolsa, joǵaryda atalǵannyń esh­biri qıyndyq týǵyzbaıdy. Ke­risinshe, tabıǵat aıasynda tyny­ǵyp, qaptaǵan qarbalastan boı ja­zýǵa keremet jaǵdaı jasaıdy,  – deıdi ol.

Qazaqstandaǵy eń tanymal ári qoljetimdi shyńdy aımaqtar Al­maty mańyna shoǵyrlanǵan. Ile Alataýynda órmeleýge arnalǵan úsh iri sektor bar. Olar: Býtakov sar­­­qyramasy, Tuıyqsýdaǵy Mek­tep jar­tasy jáne Oktıabrenok shyńy.

Buryndary Býtakov sarqyra­masynyń shyńyna tek joǵary saqtandyrý arqyly órmelegen. Valerıı Alekseevtiń arqasynda sońǵy jeti jyl boıy tómengi saq­tandyrýǵa beıimdelgen (qıyn­dyǵyna qaraı) 12 baǵdar uıym­dastyryldy. Joldar aıtarlyqtaı kúrdeli, 6b+ jáne odan da joǵary sanattarǵa jiktelip, tájirıbesi az sportshylarǵa arnalmaǵan. Vale­rııdiń aıtýy boıynsha aımaqtyń áleýeti jaqsy jáne ýaqyt óte kele bul jerde jańa joldar paı­da bolýy ábden múmkin. Tu­ıyq­sýdaǵy Mektep jartasyna reseılik shyńǵa órmeleýshi Aleksandr Klenov on jyldyq qajyrly eńbegin arnaǵan. Sonyń nátıjesinde kúrdeliligi 5s-dan bastalyp 6s-ǵa jetetin bes jol salyndy. Olar shyńǵa órmeleý sportyna jańadan qadam basqan jandar úshin keremet jattyǵý alańyna aınaldy. Bul joldar órmeleý tehnıkasyn úırenip, jetildirýge óte yńǵaıly.

Mektep jartasynyń oń ja­ǵynda ártúrli kúrdelilik sanatyna jikteletin jeti baǵdary bar Ok­tıabrenok shyńy ornalasqan. Eń qarapaıymy – 5s bolsa, eń qıyny – 8a. Sońǵysy Qazaqstandaǵy eń joǵarǵy kúrdelilik kórsetkishine ıe. Mundaǵy taý jynystary ór­meleýge óte qolaıly – muz da, qar da joq.

Shyńǵa órmeleý úshin eń oń­taıly kezeń shilde-tamyz aılaryna tuspa-tus keledi. Bar Qazaq dalasyn aptap ystyq jaılaǵan ýaqytta, bul jer salqyn samaly men saıa bolar kóleńkesimen eliktiredi. Qyrkúıek-qazan aılarynda saıahat merzimin aýa raıyna qaraı ıkemdeýge bolady.

Úlken Almaty kólindegi boýl­derıng (sanaýly tosqaýyldar arqyly shyńǵa órmelep jetý) jaıly erekshe aıta ketý kerek. Bul jerdiń sulýlyǵy sonsha, kóz toımas tabıǵat pen alpilik shal­ǵyndar qos alaqanyńyzǵa syıyp ketkendeı ǵajap kúıge bóle­ne­siz. Bul baǵdarlar negizinen tá­jirıbeli sportshylarǵa arnalǵan.

 

Iledegi Tamǵaly tas jartasy

Shyńǵa órmeleýdiń eń tanymal oryndarynyń biri – Alma­tydan 110 shaqyrym qashyqta, Ile ózeniniń shatqalynda ornalas­qan Tamǵaly tas jartastary – otan­dyq shyńǵa órmeleý spor­tynyń tarıhy bastalǵan eń kóne nysandardyń biri. О́tken ǵasyrdyń 70-jyldarynyń ózin­de Tamǵaly tas alpınıster men shyńǵa órmeleýshilerdiń na­za­ryna ilikken. Buǵan deıin shyń­ǵa órmeleý jeke sport túri retinde qabyldanbaı, alpınıs­ter da­ıyndyǵynyń mindetti bó­ligi ǵana bolatyn. Sportshylar shyń­dar­ǵa tek joǵary saqtandyrýmen shyq­qan. Biraq zaman ózgerdi. Soń­ǵy onjyldyqta tómengi saqtan­dyrý­men órmeleý óris alyp keledi. Qazirde osy óńirde eń jańa zamanaýı quraldardy qoldaný arqyly 50-ge jýyq baǵdar salynǵan. Bul jol­dardy alpınıst Kırıll Belo­serkovskıı ashqan. 2013 jyl­dan beri sportshy jyl saıy­n jańa jol quryp, atalmysh sport­tyń aýqymyn keńeıtip júr. Baǵ­darlar eń qarapaıymnan bas­tap, 7s, 7s+ kúrdelilik deńgeıine deıin túrlenedi. Tańdaý óz erki­ńizde!

Shalǵaıda jatqan aımaqqa tek avtokólikpen jetýge múmkin­dik bar. Dúken men aýrýhana 40 shaqyrym qashyqtaǵy Qapsha­ǵaıdan ǵana tabylady. Shatyr qurý­dyń qyr-syryn erterek meń­gerip alǵan durys, sebebi bas­qa ornalasý ornyn tabýyńyz eki­talaı. Uıaly baılanys tek jol boıynda ǵana qoljetimdi, basqa jerde órkenıettiń osy ıgiliginen de qur qalýyńyz ǵajap emes. Tam­­ǵaly tasta shyńǵa órmeleýge eń qolaıly ýaqyt – naýryz-mamyr jáne qyrkúıek-qazan ara­lyǵynda.

 

Bektaý ata – úzdik boýlderıng alańy

Bektaý ata – Qazaq jazyǵynyń qaq ortasyndaǵy taýly aımaq. Qaraǵandy oblysynda, Balqash qalasynan soltústikke qaraı 70 shaqyrymda ornalasqan. Osynaý «sarǵylt tabaq» ǵaryshtan da aı­qyn kórinedi desedi. Tolqyndy túrde qalyptasqan taý jynystary boýlderıngpen aınalysýǵa tap­­tyrmas oryn. Bıiktigi de óte qo­laıly – 5 metrge deıin. Alań­dary jazyq.

– «Shatyrlardy qaı jerge tik­seńiz de, jartastarǵa óte ja­qyn bolady. Baǵdarǵa jetý úshin bar bolǵany 5 mınýt shy­ǵyndaısyz. Eń alys degenderdiń ózine 40 mınýtta jetýge bolady. Bektaýdaǵy ór­meleý baǵdarlary jyl saıyn kóbeıýde. Qazirgi tańda biz ózimiz ashyp, tazartyp, synap kórgen 50-den astam boýl­derıngtik jol bar. Aýmaq óte úlken. Boýlderıngti de, haı­kıngti (belgilenip da­ıyn­­dal­ǵan súrleýdi boılap jaıaý ótý) de, crack órmeleýdi (shyń­daǵy jaryqtar arqyly órme­leý) de joǵary deńgeıde uıym­das­tyryp, órkendetý úshin bári bar. Múmkindikter de jeterlik! Bel­­sendi kezeń sáýirde bastalyp, maýsymnyń basyna deıin jal­ǵasady. Keıin masa bulttaı tónip, kún raıy da shydatpas­taı ystyqqa ulasyp ketýi yq­tı­mal. Qyrkúıektiń ortasy men qa­ra­shanyń sońyna deıin «Altyn maýsymnyń» qurmetine Bek­taý ataǵa qaıta kelseńiz, esh ókin­beısiz», deıdi Valerıı Alekseev.

Túıindeıtin bolsaq, Qazaq­standa shyńǵa órmeleý maýsymy aıtarlyqtaı uzaq jalǵasady. Jazdyń kúni aptap pen qapyryq­tan boı tasalap, taýdan pana taba alasyz. Kúzde esh alańsyz demalys ortalyqtaryn qaıta dalaly ólkege «kóshirýge» bolady.

Joǵaryda sóz bolǵan oryn­darǵa qosa, Aqmola oblysyndaǵy onǵa jýyq órmeleý baǵdary bar Shýche-Býrabaı kýrorttyq aıma­ǵyn, Túrkistan oblysyndaǵy Ma­­shat shatqaly men Saıram-О́gem jotasyn atap ótýge bolady. Shyńǵa órmeleý sportyna qajet­ti baǵdarlar men saqtandyrý jaǵ­daıy qajet dárejege jete qoı­ma­ǵanymen, bul aýdandardyń da damý áleýeti óte joǵary dep baǵa­lanady.

...Maýsymaralyq kezeńde sportshylar da, áýesqoılar da arnaıy mashyqtaný ortalyq­taryndaǵy jasandy quz-jartas­tarda óz daıyndyqtaryn ushtap, biliktilikterin arttyra alady. Mun­daı sporttyq ortalyqtar Nur-Sultanda, Almatyda, Qara­ǵan­dyda jumys isteıdi. Basqa qala­larda túrli memlekettik mekemelerge qarasty arnaıy zaldar jab­dyqtalǵan. Sol sebepti shyń basyna jetkizer jattyǵý «joly» maýsym da, oryn da tal­ǵamaıdy deý­ge tolyq negiz bar. Ýaqyty kelgende birden ta­bıǵı «jandy» shyńdar men jar­tastarǵa qaraı bet burǵan jón. Shyńǵa órmeleý – tabıǵatpen syr bóliser suhbat, ortaq oıly jan­darmen jolyqtyryp, kúsh-jigerdi baıqatar synaq.

Sońǵy jańalyqtar

Almatyda jer silkindi

Qazaqstan • Búgin, 16:48

Bıyl Qazaqstanda qys qandaı bolady?

Aýa raıy • Búgin, 16:37

Medeý men Shymbulaq qashan ashylady?

Aımaqtar • Búgin, 15:58

Elengen erlik

Aımaqtar • Búgin, 13:22

Qarashada kún sýytady

Aýa raıy • Búgin, 11:59

Shyǵys Qazaqstanda qus tumaýy tirkeldi

Aımaqtar • Búgin, 11:36

Dollardyń búgingi baǵamy belgili boldy

Ekonomıka • Búgin, 11:22

Uqsas jańalyqtar