Sport • 30 Qyrkúıek, 2020

Bekzada óner, batyr Bekzat

133 ret kórsetildi

2004 jyldyń tamyz aıy. Afına Olımpıadasynyń naǵyz qyzǵan shaǵy. Jazdyń jaımashýaq kúnderiniń birinde redaksııadaǵy biraz jýrnalıst jınalyp, teledıdardan boksshylardyń básekesin tamashalap otyrǵanbyz. Bir mezette qabyldaý bólmesindegi telefon shyr ete qaldy. Hatshy qyz dereý maǵan qosty. Sóıtsek, Túrkistannan Bekzat Sattarhanovtyń anasy habarlasyp tur eken. Amandyq-saýlyq surasqannan keıin Syrlykúl apaıymyz: «Jańa teledıdardan boksty kórdiń be? Kommentatorlardyń Bekzatty ózbek sportshysy dep jatqany nesi? Ondaı áńgime qaıdan shyqty? Balamnyń kózi kók bolsa da, ózi naǵyz qazaq edi ǵoı. Jany da, júregi de qazaq. Ulym eshýaqytta ózbek bolǵan emes. Bekzat qazaq bolyp týǵanyn únemi maqtan tutatyn. Qulynym ómirden ozǵansha, óz eli men ultynyń ǵana namysyn qorǵady emes pe?! Sony kommentatorlar bilmeı me? Álde olar kózi tirisinde qazaq bolǵan Bekzatty ólgennen keıin ózbek qylaıyn dedi me?», dep aǵyl-tegil jylady.

 

Qapelimde ne derimdi bilmeı qaldym. Biraz únsizdikten keıin: «Qoıyńyz táte, jy­lamańyz. Ondaı áńgimeni tara­typ júrgen grekter ǵoı. Boks tarıhyn shala biletin sol jaqtaǵy bireýler kitap shy­ǵaryp, Bekzat Sattarhanovty О́zbekstannyń sportshysy dep jazyp jibergen eken. Kom­men­tatorlar da sony aıtsa kerek. Oǵan kóńil aýdarmańyz. Egil­meńiz! Bekzattyń qazaq ekenin esti adamnyń bári biledi. Qazaq bol­ǵanda, jaı qazaq emes, naǵyz nar qazaq! Sattarhanovtyń esimi kúlli qazaq boksshylary arasynan shyqqan tuńǵysh Olımpıada chempıony retinde tarıhta qaldy. Bekzat – bizdiń ul, halyqtyń uly, qazaqtyń uly!», dep Syrlykúl apaıymyzdy jubatqandaı boldym. Osy sózderimnen keıin chem­pıonnyń anasy: «Sony balam, gazetke durystap jazyńdarshy. Bekzattyń qazaq ekenin bári bilsin, eshkimniń kúmáni bolmasyn!», dedi de telefonnyń tutqasyn qoıdy.

Ashynǵan ananyń daýysyn estigen meniń de kóńilim bosap sala berdi. Sol sátte Bekzat ba­ýy­rymmen syrlas bolǵan, suh­battasqan, onyń ónerine tamsana qol soqqan kezder kóz aldyma qaıta keldi.

Qazaqstan qurama komanda­synyń mú­sheleri ádette Alma­ty­daǵy Dostyq dańǵy­ly boıynda qonys tepken «Qazaqstan» shıpa­jaıynda bas qosatyn. Izdeseńiz, maıtalman mamandar, bilikti bapkerler, marqasqa boksshylardan bastap, osy salanyń basy-qasynda júrgen basqa da azamattardyń barlyǵyn sol jerden tabýǵa bolatyn. Birde qalyń toptyń arasynan Bekzatty da kózim shaldy. Ulttyq komanda jeıdesin endi ǵana kıgen kezi. Sol kezdiń ózinde Túrkistannyń tastúlegi jastar arasyndaǵy jarystarda aýyz toltyryp aıtarlyqtaı tabystarǵa qol jetkizip úlgeripti. 1998 jyldyń qarasha aıynda Argentınanyń astanasy – Býenos-Aıreste uıymdastyrylǵan álem birinshiliginde tórtkúl dúnıeniń ár qıyrynan jınalǵan daryndy bylǵary qolǵap sheberleriniń birazyn bir demmen utqany jaıynda qulaǵdar boldyq. Tipten, Kýbanyń jas perisi Gılermo Rıgondonyń ózin jaqsylap sa­baǵan eken. Keıinnen dál sol boksshy Sıdneı men Afına Olım­pıadalarynda altyn tuǵyrǵa kóterilip, eki dúrkin Olımpıada chempıony atandy. Bul kúnderi Rıgondo – kásipqoı bokstyń shoq­­juldyzy. Kýbadan qashyp, AQSh-tan pana tapqan ol 22 jek­pe-jektiń tek bireýinde ǵana utylyp, túrli nusqalar boıynsha chempıondyq belbeýdi ıelendi. Biraq báribir Bekzatqa Býenos-Aıreste bas júlde alý baqyty buıyrmady. Fınaldyq saıysta qandasymyzdyń jolyn kesken qazylar jeńisti ýkraınalyq Servın Sýleımanovqa «ustatyp jibergen» desedi.

Elge oralǵannan soń Sattar­hanov eresek­ter dýyna túse bastady. Birden óziniń myq­tylyǵyn moıyndatyp, ulttyq qurama sapynda óner kórsetýge laıyq ekenin dáleldedi. 1999 jyly Tash­kentte ótken Azııa chempıonatynda el namysyn qorǵady. Mine, dál sol jarysta Bekzat­tyń teh­­nıkalyq arsenaly mol, tak­tıka­lyq turǵydan óte saýatty, júrekti ári na­mysqoı jigit ekenine anyq kóz jetkizdim.

Tashkenttiń tórinde ótken atalǵan jarys kúni búgingideı kóz aldymda. О́zbek­stan men Qa­­zaqstannyń jeti boks­shysy fınalǵa shyqty. Qazaqtardan qalaı da ozýdy kózdegen jarys qojaıyndary bizdiń jigitterge kópe-kórneý qııanat jasady. Tó­reshiler de tegisteı solardyń yǵyna jyǵyldy. Nátıjesinde jeti óz­bek jeńimpaz atanyp, jeńis tuǵyrynda mar­qaıyp turdy. Qos altyndy qanaǵat tutqan qazaqtar janarymen jer shuqydy. Mine, dál sol tusta tanymal jýrna­lıst Baq­tııar Taıjannyń «Qol­bas­shysy joq qazaq boksy Tash­kentte Ábdisalandy izdedi» degen maqalasy elimizdegi beldi ba­sylymdardyń birinde jarq etip jaryqqa shyqty.

Joǵarydaǵydaı keleńsiz jaıt­ty basynan keshirgenderdiń biri Bekzat Sattar­hanov edi. 57 kılo salmaqta synǵa túsken 19 jastaǵy jas órenniń joly aqtyq aıqas­ta sol jyly Hıýstonda ótken álem chem­pıonatynda kúmis medaldi ıelengen Tolqynbaı Turǵynovpen qıysty. Bul báse­kede Bekzat basym boldy. О́zinen úsh jas úlken ári tájirıbesi mol qarsylasyn aldap ta, arbap ta soqty. Biraq tóreshi Tolqyn­baı­dyń qolyn kóterdi.

Jarysta birqatar jerlesimiz «qıturqy oıynnyń qurbany» bolsa da «qoldan keler ne shara» degendeı syńaı tanytyp, «lám-mım» demesten kıim aýystyratyn bólmege asyqty. Bir jaǵynan olardy da túsinýge bolady. Basty maqsat – Azııa chem­pıonatynda altyn alý emes, Olımpııa oıyndarynyń joldamasyna ıelik etý edi. Bizdiń jigitterdiń deni lısenzııa aldy. Biraq negizgi jos­pardy júzege asyrsa da, Sattar­hanovtyń kúmiske kóńili tolmady. Jylarman bolǵan ol birazǵa deıin rıngten túspeı qoıdy. Tóreshilermen daýlasyp turyp aldy. Bekzattyń «Bularyń qalaı, men jeńip edim ǵoı. Bas báıgeni maǵan nege bermeısińder?» dep shyryldaǵan daýsyn san myń kórermen arasynda otyrǵan biz­der de anyq estidik. Biraq qazy­lardyń sheshimi ózgerissiz qaldy.

2000 jyly Sıdneıde alaýy tutan­ǵan Olımpııa oıyndarynda Bekzat Sattarhanov naǵyz klas­sıkalyq bokstyń úlgisin kór­setti. Bastapqy básekelerde rý­mynııalyq Ovıdıý Bobyrnat (14:5) pen OAR ókili Djefrı Matebýlany (16:5) esh qınalmaı jeńgen ol, shırek fınalda Túr­kııanyń ataqty boksshysy Ramaz Palıanımen jolyqty. Negizi bul sańlaq jaıynda uzaq áńgimeleýge bolady. Eger jańylyspasam, túrli dúbirli dodada bes birdeı memlekettiń týy astynda óner kórsetken jer betindegi jalǵyz bylǵary qolǵap sheberi – dáp osy Palıanı. Áýeli KSRO men TMD, kóp keshikpeı Grýzııa men Reseı, odan keıin Túrkııanyń namysyn qorǵady. Sol kezge deıin qol jetkizgen tabysy da qomaqty. Atap aıtsaq 1992 jyly Barselona Olımpıadasyn qola medalmen qorytyndylady. 1993 jylǵy Tampere jáne 1999 jylǵy Hıýstondaǵy álem chempıo­nat­tarynda dál sol mejeden kó­rindi. Tórt ret Eýropanyń teń­dessizi dep tanylyp, bir ret kúmis aldy. 1996 jylǵy Atlanta Olımpıdasynda shırek fınalǵa deıin jetti. Jasóspirimder men jastar býyny arasyndaǵy jarystarda jasyndaı jarqyraǵany taǵy bar. Onyń ústine, Ramaz Palıanı Anadoly eliniń osy Olımpıadadaǵy sońǵy úmiti edi. Mine, osyndaı myqtyny jeńgen jaǵdaıda ǵana qazaq boksshysy jeńis tuǵyryna kóterile alady. Jaýapkershiliktiń júgin júre­gimen, jan-tánimen sezingen Sattarhanov asa shıelenisti jek­pe-jekte jeńisti ákki qarsy­lasynyń ýysynan julyp áketti. Bul básekeniń taǵdyryn bir ǵana upaı sheshti. Esep – 12:11.

Joǵarydaǵy jeńistiń qanat­tan­dyr­ǵany sonshalyq, Bekzat jar­tylaı fınalda Tahar Tamsa­manıdi (22:10) ońaı utyp, fınalda Rıkardo Hýarespen kezdesti. Ekeýi de 1980 jyldyń týmasy. Bekzat 4 sáýirde týsa, Rıkardo 11 kúnnen keıin dúnıege keldi. Olar túıdeı qurdas bolǵanymen, bizdiń jigitke qaraǵanda syrt kózge AQSh boksshysy áldeqaıda aıbarly, susty kórindi. Ataǵy da alysqa jaıylǵan.

Amerıkalyqtardyń boıynda men­mendik pen tákapparlyqtyń basym ekeni báseneden belgili. Hıýs­tonnyń týmasy da órkó­kirekteý eken. Ony biz áý bas­tan baıqadyq. О́z-ózine senimdi bol­ǵany sonshalyq, rıngke mań-mań basyp shyǵady. Aqtyq aıqastyń aldynda ol qarsylasy jattyǵyp jatqan jerge basa-kóktep kirip kelip: «Osy básekede basyń ketedi», degen eken. Sabyrlylyq qazaqqa tán qasıet qoı. Bekzat tek ezý tartty da: «Kimniń basy ketetinin sharshy alańda kóre jatarmyz», dep jattyǵýyn ári qaraı jalǵastyra berdi.

Fınalda bári kersinshe boldy. Sattarhanov jaqsylap turyp onyń sa­zaıyn berdi. Álem chempıony degen dardaı ataǵy bar AQSh boksshysy qazaqtyń qaısar ulynyń aldynda dármensizdik tanytty. Tórt raýnd boıy aıbarly Rıkardo Bekzattyń «arbaýynda júrip», «aıtqanyna kó­nýge» májbúr boldy. Sheshýshi báseke 22:14 esebimen aıaqta­lyp, Bekzat Sattarhanov «máńgi tozbas» ataqqa qol jetkizdi. Sol kezde óziniń jigersizdigine kúıingen Rıkardo Hýares kóz jasyna erik berip, eńkildep jylady. Al jeńis tuǵyrynda marqaıyp turǵan qanda­symyz «Bul – meniń kúlli Qazaq eli men Túrkistannyń 1500 jyldyq mereıtoıyna tartýym!» dep jer-jahanǵa jar saldy.

Ǵalamdyq doda aıaqtalǵan soń Olımpıa­danyń qaharmandary respýblıkamyzdyń birqatar aıma­ǵyn aralady. Astana men Alma­tyda da boldy. Sol kezde el gazeti – «Egemen Qazaqstanǵa» da atbasyn burdy. Qazaq baspa­sóziniń qara shańyraǵynda keremet kezdesý bolyp, talaı tartymdy áńgimeniń tıegi aǵytyldy. Sol sátte Bek­zat úlken plakatqa «Ulttyq rýhy myqty halyqtyń eńsesi árqashan bıik bolady. El namysy – meniń namysym!» dep jazyp, «EQ» ujymyna estelik qoltańba qal­dyrǵan edi.

Bekzat Sattarhanov sharshy alańda daýyl turǵyzǵanymen, ómirde óte qarapaıym jigit edi. Árkez aǵalaryn syılap, ini­le­rine izet kórsetip júretin. Ja­ny da názik bolatyn. Osy oraı­da Bekzatpen birge Sıdneı Olım­pıadasynda altyn tuǵyr­ǵa kóterilgen Ermahan Yby­raıy­movtyń aýzy­nan estigen myna bir áńgimeni baıandap bersem, esh aǵattyǵy joq dep oılaımyn. Onyń aıtýynsha, birde Bekzat bir qyzǵa ǵashyq bolypty. Sezimin bildirse, álgi boıjetken albyrt jastyń sózine qulaq aspaǵan kórinedi. Ol azdaı, basqa jigitpen júrip ketedi. Boksshynyń kóńili alaı-dúleı bolsa da, mahabbatqa zorlyq joq qoı. Dál sol kúıde ol Sıdneıge sapar shekti. Alystaǵy Aýstralııada Olımpıada chempıony atanǵan Sattarhanov elge ult­tyń batyry, Alashtyń maqtan tutar azamaty bolyp oraldy. Bar­ǵan jerinde syı-qurmetke bólendi. Sol kezde álgi qyz boksshydan keshirim surap, aǵyl-tegil jylaǵan desedi. Kereǵar sezimdi basynan keshirip, ne isterin bilmeı dal bolǵan Bekzat Erma­hannan «Kezinde ol maǵan qaramaı ketip, jú­regimdi jaralaǵan edi. Qateligin túsin­gennen keıin aldyma kelip, aǵy­nan jaryldy. Endi ne isteıin: keshireıin be, álde ekeýmizdiń jolymyz eki bólek dep áńgi­meni qysqa qaıyrǵanym jón be? Aǵa, aqyl qosyńyshy?!» dep aqtaryla sóılegen eken.

Rasynda da, Bekzat Ermahan­dy erekshe syılap, aıryqsha qur­metteıtin. Sol er minezdi aǵa­­syndaı bolýdy armandaıtyn. Bir ǵana mysal: Olım­pıa­­da qalashyǵyna kelgen bet­te uıymdastyrýshylar boks­shylardyń árqaısynyń qolyna túrli saýaldar qoıylǵan anketa ustatypty. Sol jerde «Seniń kýmıriń kim?» degen suraq ta bar eken. El quramasy sapyndaǵy jigit­terimizdiń kóbi jastar ǵoı. Olar Muham­med Álı, Roı Leonard Shýgar, Maık Taıson dep topyrlatyp sheteldik juldyz­dardyń esimderin jazyp jatqanda Bekzat «Ermahan Ybyraıymov!» dep jaýap beripti.

Jasyl qurlyqtaǵy jarysta sporttyq dańqymyzdy arttyrǵan sańlaqtarǵa elge oralǵan soń syı-qurmet kórsetildi. Bar­lyǵyna da mol mólsherde syıaqy beril­di, kólik minip, páterli boldy. Son­daı bir saltanatty is-sha­ra­dan shyǵyp, Ermahan Yby­raıy­­movpen ońasha qalǵanda Bekzat: «Aǵa, ataq-dańq adamdy qatty ózgertedi deıdi. Eger meniń ózgerip bara jatqanymdy baıqasańyz, ótinemin, sabama túsirip qoıy­ńyzshy. О́ıtkeni bosańsyp nemese dandaısyp ketken adamnyń kózdegen maqsatyna jetýi neǵaıbyl. Al maǵan áli ósý kerek. Osy belesterdi ǵana baǵyn­dyrýmen shektelgim kelmeıdi. Meniń armanym – Olımpıadanyń úsh dúrkin chempıony ataný! Ondaı deńgeıge kýbalyqtar ǵana emes, qazaqtar da jete alady. Buıyrsa, men sony dáleldeımin! Oǵan aqyl-oıym da, kúsh-jigerim de jetedi», dep til qatty. Shynynda da, Bekzat aldyna bıik maqsat qoıa biletin, parasat-paıymy mol azamat edi. Ol árkez osylaı batyl sóılep, kesek oı aıtatyn.

Sodan beri tabany kúrekteı 20 jyl da zýlap óte shyǵypty-aý! Bul jalǵanda adamnyń aıtqany emes, Allanyń qalaýy bolady eken...

Sońǵy jańalyqtar

Almatyda jer silkindi

Qazaqstan • Búgin, 16:48

Bıyl Qazaqstanda qys qandaı bolady?

Aýa raıy • Búgin, 16:37

Medeý men Shymbulaq qashan ashylady?

Aımaqtar • Búgin, 15:58

Elengen erlik

Aımaqtar • Búgin, 13:22

Qarashada kún sýytady

Aýa raıy • Búgin, 11:59

Shyǵys Qazaqstanda qus tumaýy tirkeldi

Aımaqtar • Búgin, 11:36

Dollardyń búgingi baǵamy belgili boldy

Ekonomıka • Búgin, 11:22

Uqsas jańalyqtar