Birde «Qyzylqoǵam» aýylyndaǵy Qımaly ýchaskesinde turatyn Ibadolla báıbishesi Bıkúlge jatar aldynda: kempir, ana jaryqty óshirmeshi, bir jolaýshy ári adasyp, ári sharshap keledi, bireýdi ákele jatyr, – dep eskertedi. Aıtqandaı, ol adam óte bilgir ǵulama molda edi. Tańǵa jaqyn álgi aıtqan jolaýshy Qazantaı jaqtan eken. Ákelgen adamy qol-aıaǵy baılaýly jyndanǵan aýrý. Moldekeń kórgen soń, qol-aıaǵyn sheshińder qazir ózi jýasıdy, – depti. Arada 5-10 mınýt ótpeı álgi baılap ákelgen beıbaq moldanyń aldyna kelip jyǵylypty. Ol kezderde el ishinde aýrýǵa shaldyqqan kisini aty shyqqan áýlıe, sharapatty adamǵa oqytyp, ne mazaryna túnetip emdeıtin bolǵan. Ibadolla áýlıeniń alǵashqy abyroıynyń artýy osy aýrýlardyń bul kisiniń aldynan qulan-taza saýyǵyp qaıtýynan bolsa kerek. Ásirese elirme, jyn ıektegen naýqastardy tym alys-alys jerlerden de ákelip emdetken. Jyndanyp ketken, aýrýy ábden asqynǵan adamdardyń boıyndaǵy dertti birneshe kún oqý arqyly duǵanyń kúshimen qaıtaratyn bolǵan. Al bul kisiniń áýlıelik qasıeti keıde osyndaı aýrýlardy jazý kezinde arta túsken. Talaı ustamaly aýrýy bar adamdardy qol-aıaǵyn baılap, áýlıeniń úıine ákelip, onyń bosaǵasyn attaı bergennen-aq eshbir duǵa oqylmaı babamyzǵa táý etip, «jazdym-jańyldym» dep jalbarynyp jazylyp ketkenderi qanshama?! Áýlıe babamyzdyń ataq-dańqynyń tóńirekke jaıylýyna baılanysty oǵan túrli aýrýlarmen kelip túneýshiler, ásirese perzentke zar áıelder kóp kelgen. Olardyń biri aýrýynan aıyqsa, biri perzentti bolyp bala súıip, ataıǵa qaıta oralyp, alǵysyn jaýdyryp, batasyn alyp qaıtatyn bolǵan. Babamyzdyń áýlıeligin dáleldeıtin el arasynda mysaldar óte kóp.
Áýlıe babamyzdyń atajurty – talaı sańlaqtardy dúnıege ákelgen qasıetti Baıanaýyl óńiri. Birde Baıanaýyldaǵy atajurtyna, babam otyrǵan Qyzylshilikke Samyq Ábdirahmanuly degen kisi keledi. Bul 1932 jyl. Otyzynshy jyldardyń dúrbeleńi kimge bolsa da ońaı tıgen joq. Sol jyly Samyq babamyzdy jatta kelip úgitteıdi. Baıanaýyl basyndaǵy jaǵdaıdy aıtady. Eldiń aryp-tozyp bara jatqanyn tilge tıek etedi.
– Ibeke, Ertiske qaraı toǵaı boıyna jaqyndaǵanyńyz durys bolar. Áli de kesh emes. Birge turaıyq, jalǵyz qalǵanda qaıtesiz – dep bolmaıdy. Babamyz kónedi. Aqyry bir kúnde júkterin eki arbaǵa tıep, ákesi Ǵabzákirdi otyrǵyzyp, bala-shaǵasyn alyp eki-úsh kún júrip, Maıqaıyńnan osynda jetedi. Jolda 88 jastaǵy babamnyń ákesi Ǵabzákir aýyrmaı-syrqamaı pánı jalǵanmen máńgilik qoshtasady. Arǵy babamyz jańa saýǵan sútke túnegen qymyzdy qosyp iship, namazyn oqyp, baqı dúnıege júre bergen eken. О́mirinde yńqyldap aýyrǵan adam emes edi. Maıqaıyńnyń zıratyna jerlenedi. Sondaǵy aǵaıyndar jınalyp «Ishan qarı ǵoı jaryqtyq» dep bata jasaǵan eken. Sóıtip Baıanaýyl jerinde, óziniń týǵan topyraǵyna jambasy jerge tıdi. Qandaı qasıetti adam deseńizshi.
Ǵabzákir el ishinde Ishan qarı atanǵan, dinı zor bilimi bar adam bolǵan. Týǵan jeri, halyq jazýshysy Dıhan Ábilev jazǵandaı: «Ǵabzákirdiń ataqonysy Baıan taýlaryn Jasybaı asýlarynan qaq jaryp asyp, Toraıǵyrǵa jaqyn qonǵan – Naızatas. Bul qys qystaýy, jaz jaılaýy – Jeltaý, Qarashoqy, Qyzylshilik». Dıhan ata meniń babamdy erekshe qadirlegen, ataqonysyn tizip aıtyp otyratyny sodan bolar. Al akademık Shafyq Shókın alpysynshy jyldardyń basynda Ertis-Qaraǵandy kanalynyń qurylysy bastalǵanda Qyzylqoǵamda turatyn babamyzǵa ádeıi kelip, sálem berip júrgen. О́zi babamyzǵa jıen bolyp keledi. Babamyz Baıanaýyldyń ataqty adamdaryn únemi aýzynan tastamaıtyn. Barynda Jaıaý Musany da kórdim, ǵulama qazaqtyń dindar áýlıesi Máshhúr Júsip Kópeevpen de dám-tuzy jarasyp, talaı dastarqandas bolǵan. Qazaqtyń qyrshyn ketken qyran aqyny Sultanmahmut Toraıǵyrovtyń bolystyq saılaýǵa qalaı qatysqanyn jyr ǵyp aıtyp otyratyn, deıdi kózkórgender.
Iá, bizdiń babamyz 95 jyl ómir súrdi. О́mirinde bir aýyrdym, syrqadym demepti. Namazyn oqyp otyryp, jaınamaz ústinde ájemizdiń qolynan bir kese qymyz iship, o dúnıege júre beripti. О́z ákesiniń ómirin de, ólimin de qaıtalady.
Baıanaýyl baýraıynda Ishan qarı atanǵan arǵy babamyz Ǵabzákirdiń abyroı-bedeli qandaı joǵary bolsa, bul aımaqta Tuzqala – Tilektes, Qaraqala, Qyzylqoǵam ári Altaımen shektesetin Jańaýyl, Qort, Qazantaı, Maıqaraǵaıǵa deıin búkil osy Qıyq óńirine, Aqqý elinde babamyzdyń ataq-dańqy bir Qudaı bergen qasıetti Quran duǵasynyń arqasynda keńinen málim edi. Ol kisiniń aldynan talaı syrqattar jazylyp shyqty.
Tuńǵysh Prezıdentimizdiń «Rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamasynda kıeli oryndarǵa mán-maǵyna berýdiń qajettiligi atalyp ótken bolatyn. Osy oraıda Ibadolla babamyzdyń Aqqýly aýdanynyń kıeli oryndar qataryna kirip, kartasyna engizilgenin tilge tıek etken jón. «Jaqsynyń jaqsylyǵyn aıt, nury tasysyn» deıtin dana qazaqtyń áýlıelerdi qurmetteýdegi alar orny erekshe. Osy oraıda ár óńirdiń, aımaqtyń kıe tutqan áýlıelerdi, solardyń júrek tazalyǵyn, sharapatyn keńinen ýaǵyzdaý aýadaı qajet. Qazirgi dinı aǵymdardyń kóptigi jáne jastar arasynda áýlıelerge qurmet kórsetýdi Allaǵa serik qosý dep teris oılap, qatty qatelesip júrgen qandastarymyz barshylyq. Bul oraıda babalarymyzdyń úlgi ǵyp kórsetip ketken sara jolyn jáne sol áýlıeliktiń ózi kez kelgen adamǵa qona bermeıtin Allanyń bergen nury dep jetkizýdi jón sanaımyz. Babalar arýaǵyna qurmet kórsetý ári olardy keler urpaqqa nasıhattaý – bizdiń basty mindetimiz!
Abaı IBADÝLIN
Pavlodar oblysy,
Aqqýly aýdany,
Qyzylqoǵam aýyly
